مقاله و تحقیق

حاشيه نشيني و تنظيم خانواده

حاشيه نشيني و تنظيم خانواده
چكيده
جمعيت ايران طي چند دهه گذشته، رشد شتاباني داشته است، به طوري كه در طول كمتر از دو دهه به طور باور نكردني جمعيت ايران بيش از دو برابر شد. انفجار جمعيت در ايران همراه با مسائلي همچون افزايش سريع شهرها، افزايش فقر، مشكل مسكن و مهاجرت بي رويه روستاييان به شهرها بوده است.
يكي از پيامدهاي اصلي رشد جمعيت، مهاجرت روستاييان به شهرها و سكونت در حاشيه شهرها در نهايت حاشيه نشيني و زاغه نشيني است و راه اصلي مقابله با رشد بي رويه جمعيت اجراي برنامه هاي تنظيم خانواده مي باشد.
هدف اصلي اين مقاله بررسي رابطه بين حاشيه نشين و تنظيم خانواده است و از آنجا كه بعد از سرشماري سال 1365 و مشاهده رشد 9/3 درصد جمعيت توسط مسئولين، برنامه هاي تنظيم خانواده به اجرا درآمد ولي اين مساله در روستاها و مناطق حاشيه نشين كــه تفكر سنتي در مورد باروري داشتند (هنوز هــم در بعضــي مـناطق مشاهده مي شود) به سختي قابل پذيرش بود. بنابراين هنوز شاهد باروري بالا در ميان حاشيه نشينان هستيم كه دلايل اصلي اين پديده را مي توان در موارد زير حستجو كرد:
ترجيح جنسي: معمولاً فرزند پسر براي خانواده بيشتر قابل قبول است كه اين مساله مي تواند بر تعداد فرزندان خانواده ها بيفزايد.
احترام اجتماعي: معمولاً در مناطق حاشيه نشين مردان از احترام بيشتري برخوردارند ولي زماني كه زني حامله باشد به خاطر فرزندي كه مي خواهد به دنيا بياورد به او احترام مي گذارند، بنابراين زنان از اين مساله به خاطر احترامي كه برايشان در پي دارد استقبالمي كنند.
تأمين اجتماعي در دوران سالخوردگي نيز يكي ديگر از عوامل اصلي افزايش رشد جمعيت و عدم اجراي برنامه هاي تنظيم خانواده در بين خانواده هاي حاشيه نشين به خاطر مسائل اقتصادي مي باشد.
مرگ و مير فرزندان و پايين بودن سطح بهداشت باروري نيز از ديگر دلايل عدم استفاده از روش هاي تنظيم خانواده در بين حاشيه نشينان مي باشد.
از ديگر دلايل مي توان به رابطه بين تحصيلات و باروري اشاره كرد كه معمولاً با بالا رفتن تحصيلات، تعداد فرزندان كاهش مي يابد، ميزان تحصيلات زنان حاشيه نشين معمولاً در سطح پايين مي باشد، همچنين عدم دسترسي به مراكز بهداشتي نيز مي تواند از ديگر دلايل استفاده اندك از روش هاي جلوگيري از بارداري در ميان حاشيه نشينان باشد.
در مجموع، عوامل فوق الذكر باعث مي شود اجراي برنامه هاي تنظيم خانواده در حاشيه نشينان با استقبال كمي روبرو شود و در نتيجه باروري در سطح بالا قرار گيرد.


واژگان كليدي
انفجار جمعيت، افزايش شهرها، مشكل مسكن، مهاجرت روستائيان، مرگ و مير فرزندان

مقدمه
جمعيت ايران در طي هشت دهه اخير افزايش يافته، كه در نتيجه آن مسائل و مشكلاتي از قبيل رشد سريع جمعيت شهري، افزايش فقر در شهرها، دسترسي ناكافي به مسكن و خدمات اصلي شهري، شكاف عظيم ميان طبقات اجتماعي، بيگانگي شهروندان از هم توأم با انبوه مهاجرت از مناطق روستايي به مناطق شهري و سكونت در حاشيه شهرها باعث گسترش و تشديد بي رويه شهرنشيني و نهايتا ايجاد زاغه و مسكن غيرقانوني و نارسايي امكانات اصلي شهري در شهرها شده است.
طبق مندرجات نشريه جنبه هاي جمعيتي توسعه اجتماعي سازمان ملل متحد » Population aspects of social development«ايران طي سه دهه 60، 50، 40 ميلادي بدليل نرخ رشد 3 درصدي سالانه نيازمند حدود 6 در هزار جمعيت، ساخت و ساز مسكن بوده است در حاليكه طي مدت مذكور در حدود نصف اين تعداد (3/3 در هزار تا 6/3 در هزار) ساخته شده است بدين ترتيب تفاوت بارز بين عرضه و تقاضاي واحدهاي مسكوني موجب بروز مجموعه هاي نامتناسب در حاشيه شهرها گرديد كه حلبي آبادهاو حصيرآبادها نتيجه اين عدم توازن در توليد واحدهاي مسكوني بوده است.
مهاجرت از مناطق روستايي به مناطق شهري در ايران تقريبا به صورت مهاجرت درجه اي (مهاجرت از روستا به شهرهاي كوچك يا متوسط و حومه شهرهاي بزرگ و سپس به مراكز شهري بزرگتر) بوده است.
بدين طريق كه مهاجرين روستايي در اثر عوامل دافعه مناطق روستائي و جاذبه مناطق شهري به شهرها و سپس شهرهاي بزرگتر و قطب هاي صنعتي و اقتصادي مهاجرت مي نمايند. در نتيجه شهرنشيني به سرعت گسترش مي يابد.
نتايج سرشماري هاي انجام يافته در ايران نشان مي دهد كه در سال 1335 جمعيت شهري 4/31 درصد، در سال 1345 به ميزان 7/38 درصد، در سال 1355 به ميزان 47 درصد، در سال 1365 به ميزان 3/54 درصد و در سال 1375 به ميزان 65/61 درصد بوده است. نتايج سرشماري هاي فوق نشانگر آن است كه در طي 40 سال اخير نسبت جمعيت شهري ايران در مقايسه با سال 1335 به طور كلي وارونه شده است.
با توجه به هم ارز نبودن حدود تاثير عوامل گوناگون در افزايش جمعيت و گسترش شهرنشيني مشاهدات علمي حاكي است كه در مناطق شهري به ويژه در شهرهاي بزرگ حاشيه نشينان نقش بسزايي در افزايش جمعيت و مسائل و مشكلات شهري دارند. به عنوان مثال خانم هما آقا در تحقيقي تحت عنوان بررسي باروري در ايران،[2] و رابطه آن با شاخص هاي جمعيتي، اقتصادي و اجتماعي نتيجه گرفت كه مهاجرت روستاييان به شهرها باعث شده كه مناطق شهري ايران نيز از ميزان نسبتاً بالاي باروري برخوردار باشد. به عبارتي ديگر بالا بودن باروري در شهرها پيش از آنكه به خانواده هاي شهري مربوط شود در ارتباط با مهاجرين روستايي است. از طرفي ديگر مهاجرين روستايي به دليل پايين بودن درآمد در شهرها و گراني قيمت زمين حاشيه نشيني را در شهرها گسترش مي دهند. لذا در مقاله سعي شده كه به برخي مسائل و مشكلات تنظيم خانواده در مناطق حاشيه نشين با تاكيد بر برخي متغيرهاي اجتماعي، فرهنگي و اقتصادي پرداخته شود.

تعريف مفاهيم
حاشيه نشين: شامل تمام كساني است كه در محدوده فضايي، اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي شهر حضور و سكونت دارند ولي نحوه اسكان ومعيشت آنها از جامعه شهري كاملاً متمايز است و در نتيجه با جامعه شهري هماهنگ نشده اند.
تنظيم خانواده: عبارت از روشهايي است كه به افراد يا زوجها كمك مي كند تا از طريق بكارگيري آنها از حاملگي هاي ناخواسته جلوگيري كنند و فرزندان را در زمان دلخواه بدنيا آورند و فاصله بين حاملگي را تنظيم كنند و تعداد فرزندان خود را به دلخواه تعيين نمايند.
باروري طبيعي: عبارت از تعداد فرزنداني است كه زنان در طول دوران بارداريشان به طور بالقوه بتوانند بدنيا بياورند.

ترجيح جنسي
تولد پسر در ايران، بويژه در مناطق روستايي، به دليل تأثير و تأثر خانواده از فرهنگ سنتي، نسبــــت به فرزند دختر مرجح است. نتايج طرح زاد و ولد اجرا شد ه توسط سازمان ثبت احوال كشور نشان داد كه تمايل به داشتن فرزند بيشتر در بين مادراني كه تمام فرزندانشان دختر بوده 92 درصد بوده است در حاليكه اين نسبت در بين مادران داراي فرزند پسر به هفتاد درصد پاسخگويان ذيربط تقليل يافته است. جالب توجه است اگر اضافه كنيم كه طبق نتايج همين بررسي تمايل به داشتن فرزند بيشتر در بين مادراني كه داراي 4 فرزند پسر بوده اند به 9/22 درصد آنها بالغ شده است در حاليكه در بين مادران داراي 4 فرزند دختر اين رقم 3/49 درصد بالغ شده است و نشان ميدهد كه حدود نصف اين گروه از زنان به اميد داشتن فرزند پسر عليرغم داشتن 4 فرزند باز هم مايل به بچه دار شدن و حاملگي بوده اند. اين بررسي نشان داد كه در عمق گرايش خانواده ها تحسين و رضايت از تولد فرزند پسر وجود دارد.
با افزايش شهرنشيني شدت اين امر هر چند كاهش يافته ولي هنوز هم تفاوت هايي قانوني، عملي و نظائر اين ها چون ارث، ديه، گواهي، شهادت و هويت فرزند پسر از مزاياي بيشتري برخوردار است.
اين تفاوت هاي اجتماعي به تقويت مباني ترجيح جنسيت در انتخاب فرزند كمك مي كند. بديهي است درمواردي كه والدين داراي فرزند دختر باشند تمايل به افزايش حاملگي وجود خواهد داشت همچنين هنگاميكه افزايش تعداد فرزندان پسر موجب مباهات است اين پديده تقويت مي شود.

احترام اجتماعي
همچنانكه گفته شد عليرغم تلاش ها و مساعي قابل توجهي كه براي حقوق زن و ارتقاء آن به سطح مرد در كشور صورت گرفته است، هنوز هم عدم تعادل بين زن و مرد وجود دارد. اما در مناطق حاشيه نشين به دليل تاثيرپذيري اكثر خانواده ها از مرد سالاري، زنان در هنگام بارداري بطور سنتي از نوعي احترام اجتماعي اطرافيان برخوردار مي باشند آيا اين وضعيت خود مشوق افزايش حاملگي است؟

تامين اجتماعي در دوران سالخوردگي
در مناطق حاشيه نشين به دليل فقر اقتصادي و پايين بودن آگاهي خانواده ها از مشكلات افزايش جمعيت، خانواده ها گرايش و تمايل زيادي به كثرت اولاد به عنوان پشتوانه مالــــي در هنگام پيري والدين و به اصطلاح عصاي دست دوران پيري دارند تا بدينوسيله زمينه تامين اجتماعي دوران سالخوردگي را بزعم خود فراهم آورده باشند. بر اساس نتايج آمار سالمندان[3] هنوز هم بخش قابل ملاحظه اي از مردم كشور فاقد پوشش تامين ايام سالخوردگي هستند (بيش از 47 درصد). اين در حاليست كه برخورداري از مزاياي فعلي تامين ايام سالخوردگي هم در سطحي نيست كه موجب بي نيازي سالمند از تكيه بر اعضاء جوانتر خانواده باشد. نسبت مذكور قطعاً تغيير كرده است ولي بطور حتم باز هم تعداد افراد محروم از حمايت هاي اجتماعي قابل توجه است.

مرگ و مير و حاشيه نشيني
در مناطق حاشيه نشين عوامل گوناگوني از قبيل جاري بودن فاضلاب در سطح زمين، بهداشتي نبودن توالت و عدم استفاده از صابون، رطوبت شديد خانه ها، پايين بودن سطح بهداشت، تغذيه نامناسب مادران و كودكان، ازدواج هاي فاميلي، عدم رعايت نكات بهداشتي در دوران بارداري باعث مي گردد كه نسبت مرگ و مير كودكان در قياس با مناطق ديگر بيشتر باشد و مادران براي خنثي كردن اثر عوامل فوق اسلحه بارداري را برگزيده اند تا جاي مرگ و مير كودكان را با زاد و ولد بيشتر پر نمايند. تحقيقات انجام شده به نوعي موارد فوق را تاييد مي نمايد. به عنوان مثال خانم هما آقا در تحقيق خود به اين نتيجه دست يافت كه بالا بودن مرگ و مير در مناطق شهري كه داراي خصوصيات و ساختار روستايي هستند خود عامل موثري براي افزايش بارداري مي باشد چه عدم اطمينان به زنده ماندن بچه ها سبب ميشود كه خانواده ها طالب فرزندان بيشتر به علت مرگ و مير كودكان باشند.

تحصيلات و باروري
در مناطق حاشيه نشين به دليل اينكه اكثر زنان از سطح سواد پايين تري نسبت به زنان ساير مناطق شهري برخوردار هستند، لذا پايين بودن آگاهي و دانش نقش مؤثري در افزايش بارداري و مرگ و مير كودكان دارد. از طرفي ديگر در اين مناطق بدليل پايين بودن سطح آگاهي، تنظيم خانواده از شيوع و تداوم برنامه ريزي شده برخوردار نيست، در مقابل زنان تحصيل كرده به صورت انديشيده شده و عقلاني به امر تنظيم خانواده توجه مي كنند. و همين وضعيت موجب بروز تفاوت در سطح باروري آنها مي گردد.
جهت بررسي وجود همبستگي بين افزايش سطح تحصيلات مادران و كاهش تعداد فرزندان او ضريب همبستگي بين اين دو متغير در سه مقطع بين سالهاي 1370 و 1373 و 1380 محاسبه گرديد آمار سالهاي 1370 و 1373 به ترتيب از نتايج طرح زاد و ولد و طرح باروري سازمان ثبت احوال كشور و آمار سال 1380 از نتايج طرح اندازه گيري رشد جمعيت مركز آمار ايران اخذ گرديد.
جدول شماره 1: ميانگين تعداد فرزند برحسب سطح سواد مادر در آمارگيري مختلف
تحصيلات مادر ميانگين تعداد فرزندان زنده
كل كشور ـ 1370 كل كشور ـ 1373 كل كشور ـ 1380 استان تهران ـ 1370
بي سواد (0) 2/5 7/4 4/5 4/4
چهارم ابتدايي (4) 8/3 4/3 ـ 4/3
پنجم ابتدايي (5) 8/2 5/2 8/2 3/2
سيكل (8) 3/2 2/2 0/2 ½
ديپلم (12) 2/1 9/1 6/1 7/1
بالاتر از ديپلم (14) 8/1 7/1 5/1 6/1
ضريب همبستگي 922/0- 919/0- 932/0- 918/0-

در جدول شماره 1 تفاوت ميانگين تعداد فرزندان بر حسب رده تحصيلي مادر در سال 1370 تهران برآورد شده است.
مرور اين جدول و نمودارهاي مربوطه (نمودارهاي شماره 1 تا 4) به وضوح وجود ارتباط بين تحصيلات و كاهش تعداد فرزند را نشان مي دهد.

(نمودار شماره 1 تا 4) آزمون وجود همبستگي بين اين دو متغير در مقاطع ياد شده همبستگي منفي بين تحصيلات و تعداد فرزندان را نشان داد كه به ترتيب زير بوده است.


نام طرح آماري
دستگاه مجري
سال اجرا ضريب همبستگي
طرح زاد و ولد كل كشور سازمان ثبت احوال كشور 1370 7/91
طرح آمارگيري از خصوصيات اجتماعي خانوارها
سازمان ثبت احوال كشور
1373
0/92
طرح زاد و ولد كل كشور مركز آمار ايران 1380 2/93
طرح زاد وولد كل كشور تهران سازمان ثبت احوال كشور 1370 9/91

همچنين آزمون T انجام شده در هر مورد معني دار بودن همبستگي را تائيد نمود.
اگر مناطقي چون، شهريار، دماوند، ساوجبلاغ و ورامين و نظائر اين ها را در رده مناطق حاشيه اي تهران بزرگ و محل رسوب اصلي حاشيه نشينان در نظر گيريم بر اساس نتايج طرح زاد و ولد سال 1370 سازمان ثبت احوال ميانگين تعداد فرزندان در شهرستان شهريار فعلي يا همان عليشاه و عوض (ال شهباز) قبلي به حدود 43 درصد بالغ مي گردد. به عبارت ديگر زنان شهرياري در مقايسه با زنان تهراني 43 درصد زاد و ولد بيشتر دارند اين در حاليست كه خود تهران نيز يك جامعه همگن محسوب نميشود و سطح باروري در مناطق حاشيه اي آن مانند مناطق 18 و 20 بالاتر از مناطق 1 و 2 است.

عدم دسترسي به مراكز بهداشتي و تنظيم خانواده در مناطق حاشيه نشين
به دليل اينكه مناطق حاشيه نشين در شهرهاي بزرگ معمولاً بر روي تپه ها، زمين هاي باتلاقي و نامناسب، ارزان قيمت، كه از لحاظ سكونت انساني مناسب نيستند گسترش يافته اند و همچنين به دليل محقر بودن منازل حاشيه نشينان و قرار گرفتن بر روي تپه، امكان ارائه خدمات آموزشي و بهداشتي بطور عام و تنظيم خانواده را بطور اخص با مشكلاتي مواجه نموده است. از طرفي ديگر در پاره اي موارد زنان حاشيه نشين به دليل محدوديت هاي خانوادگي و حاكميت مردان در خانواده ها، دسترسي زنان را به اين مراكز، تا حدودي با مشكل مواجه نموده است.
همچنين به دليل تفاوت فرهنگي كه بين زنان حاشيه نشين و كاركنان و بهورزان بهداشتي وجود دارد در پاره اي موارد پذيرش وسايل و روشهاي جلوگيري از بارداري در اين مناطق به كندي صورت مي گيرد. در اين مناطق اكثر زنان از قرص استفاده مي نمايند و استفاده از وسايلي مانند بستن لوله زن (توبكتومي) در حد پايين مي باشد.

فاصله گذاري بين مواليد
در جمعيت شناسي و مبحث مربوط به جمعيت هر چقدر فاصله بين مواليد طولاني تر باشد تعداد اولاد در خانواده كمتر خواهد بود، در نهايت جامعه با افزايش جمعيت و مشكلات ناشي از آن روبرو نخواهد شد. در مناطق حاشيه اي شهرها بدليل تبعيت از زاد و ولد سنتي فاصله حاملگي ها كوتاه مي باشد. اين وضعيت در مواردي حتي به فواصل شش ماهه تقليل مي يابد كه در اصطلاح عوام به آن حاملگي شير به شير گفته مي شود بدين معني كه مادر قبل از اينكه فرصت اتمام دوره شيردهي به يك فرزند را پيدا كند حامله ميشود در اين قبيل حاملگي ها بحث تنظيم خانواده بهيچ وجه مطرح نمي شود و زنان از تمام پتانسيل طبيعي باروري خود استفاده مي كنند. پيامدهاي منفي اين رويه براي مادر و فرزند واضح است و در مواردي تا حد بروز خطر مرگ براي يكي يا هر دو آنها تشديد ميشود، اغلب اين قبيل مادران دچار كم خوني مزمن هستند و خانواده كلاً منكر دخالت و برنامه ريزي خود در تنظيم تعداد عائله است.

آشنايي با وسايل و روشهاي جلوگيري از بارداري
در مناطق حاشيه نشين كه غالباً از مهاجرين روستايي تشكيل ميشود، زنان شناخت و آگاهي خود را نسبت به وسايل و روشهاي جلوگيري از بارداري را در وهله اول از طريق همسايگان و خويشاوندان نزديك كسب مي كنند. بر اساس نتايج طرح زاد و ولد از مجموع 19969 فقره زن مشمول نمونه گيري در جامعه روستائي حدود 7714 نفر كه به 6/38 درصد آنها بالغ مي گردد، كه با هيچ يك از روش هاي پيش گيري آشنائي نداشته اند. در ساير موارد نيز اين امر باعث مي شود كه در پاره اي موارد زنان نسبت به وسايل و روشهاي جلوگيري از بارداري شناخت ناقص داشته باشند و شناخت ناقص باعث مي شود كه زنان اين مناطق در صورت بروز يك عارضه خاص ناشي از استفاده از يك وسيله معين پيش گيري از باروري، از وسايل ديگر استفاده نكند و در نتيجه بارداري زنان در اين مناطق بيشتر مي باشد.

نتيجه گيري
مناطق حاشيه نشين در شهرها هر چند كه به صورت بي رويه، كنترل و سازماندهي نشده بوجود آمده است ولي از ديد اجتماعي ضروري است كه با شناخت مسايل و مشكلات حاشيه نشينان به طور عام و كنترل و تنظيم خانواده به طور خاص راه حل اساسي در ارتباط با رفع نيازهاي بهداشتي، اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي اين قشر عظيم كه بصورت بيمارگونه در شهرها بوجود آمده است جستجو و اعمال گردد. تا ضمن رفع مسايل و مشكلات فردي و خانوادگي به حل مسايل و مشكلات شهري هم تا حدودي مساعدت شود. از طرفي ديگر امروزه هر چند مسئولين به امر تنظيم خانواده دقت و توجه خاصي دارند، اما درمناطق حاشيه نشين به دلايل ساختار فرهنگي و اجتماعي و اقتصادي هنوز سطح باروري زنان در مقايسه با ساير زنان شهري از ميزان بالاتري برخوردار مي باشد كه اين امر در بلند مدت در گسترش حاشيه نشيني و افزايش مشكلات شهري نقش موثري خواهد داشت.
با توجه به موارد فوق ضروري است كه در صورت لزوم جهت حل مشكلات اجرايي تنظيم خانواده در اين مناطق از زنان با تجربه در وهله اول استفاده نمود و ديگر اينكه با كاهش دادن فاصله طبقاتي بين حاشيه نشينان و ساير طبقات شهري از لحاظ اقتصادي، و فرهنگي، اجتماعي بتوان گام موثري در زمينه جذب حاشيه نشينان در جامعه شهري برداشته شود.

پيشنهادات
1ـ تلاش مستمر براي تغيير نگرش والدين نسبت به فرزند دختر از طريق بالا بردن آگاهي و شناخت والدين و كاهش اهميت فرزند پسر در محيط هاي اجتماعي و خانوادگي
2ـ برقراري تساوي و برابري حقوق زن و مرد و حمايت اساسي و منطقي، قانوني از حقوق زنان
3ـ فعال نمودن خدمات سازمان هاي رفاهي چون سازمان تامين اجتماعي، بهزيستي و كميته امداد امام خميني (ره) براي حمايت از سالمندان و كاهش نقش احتمالي فرزند در برقراري تامين واقعي
4ـ ارائه جدي خدمات شهري و فعال نمودن نقش شهرداري ها در ساماندهي مناطق حاشيه نشين
5ـ فعال نمودن مراكز بهداشتي نسبت به بالا بردن آگاهي حاشيه نشينان به مضرات جاري بودن آب فاضلاب در سطح زمين و انجام اقدامات اساسي براي فاضلاب كشي در مناطق حاشيه نشين. و افزايش تلاش شهرداري ها و سازمان هاي آب وفاضلاب جهت گردآوري و تصفيه فاضلاب.
6ـ آگاه نمودن زنان از طريق رسانه هاي جمعي و بهورزان و كاركنان بهداشت و تنظيم خانواده به اينكه فاصله كوتاه بين حاملگي و بارداري، سلامت كودكان و مادران را به خطر مي اندازد.
7ـ بالا بردن آگاهي خانواده ها در مورد خطرات ازدواج و بارداري در سنين زير 18 سال
8ـ شناخت بيشتر عوامل موثر بر باروري (نظير تحصيلات) و استفاده از آن ها در تنظيم خانواده

منابع
1ـ آقاجانيان، اكبر و اميرهوشنگ مهريار (1358) تاثير ميزان مرگ و مير بر شيوع استفاده از وسايل و روشهاي جلوگيري از حاملگي در جوامع روستايي ايران، شيراز، مركز جمعيت شناسي
2ـ آقا، هما (1376) بررسي باروري در ايران و رابطه آن با شاخص هاي اقتصادي، اجتماعي، شيراز، مركز جمعيت شناسي
3ـ افتخاري، علي (1353)، كارنامه هفت ساله تنظيم خانواده در ايران، شيراز، مركز جمعيت شناسي،
4ـ جهانفر، محمد(1377) جمعيت و تنظيم خانواده، انتشارات دهخدا، چاپ اول، تهران
5ـ توسلي، غلامعباس (1376) جامعه شناسي شهري، دانشگاه پيام نور
6ـ تقوي، نعمت الله (1376) مباني جمعيت شناسي، انتشارات پژوه، تبريز
7ـ فتح زاده، حيدر(1380) بررسي عوامل جمعيتي، اجتماعي و اقتصادي موثر بر استفاده از وسايل و روشهاي جلوگيري از بارداري در شهرستان اهر، دانشگاه شيراز
8ـ نتايج طرح زاد و ولد 1370 سازمان ثبت احوال كشور
9ـ نتايح طرح نمونه گيري باروري سال 1373 سازمان ثبت احوال كشور
10ـ نتايج طرح اندازه گيري رشد جمعيت سال 1380 مركز آمار ايران
11ـ نتايج طرح آمارگيري از سالمندان سازمان ثبت احوال كشور (1374




نوشته شده در تاريخ جمعه سیزدهم آبان 1390 توسط هواسی ف

تعلیم وتربیت از دیدگاه شهید مرتضی مطهری


اندیشه ‏های شهید مطهری باید به عنوان مبنای مواجهه علمی با افكار وارداتی جدید و دستیابی به نوآوریهای علمی در عرصه معارف دینی مورد توجه قرار گیرد. بررسی اندیشه و آرای آیت الله شهید مطهری و تأثیر آن در شكل‏گیری مبانی فكری انقلاب اسلامی و تجلیل از شخصیت كم نظیر ایشان هم، مورد نیاز جوامع اسلامی و هم ادای بخشی از وظیفه حق‏شناسی نسبت به اندیشمندان و فرزانگان انقلاب اسلامی است.
شهید مطهری، با ایمان، علم و اعتماد به نفس والای خود و همچنین ادب و انصاف علمی در آن سالها شجاعانه وارد میدان شد و با یك مواجهه صحیح و علمی در مقابل تفكرات ماركسیستی و لیبرالیستی، توانست چهره روشن و نابی از تفكرات اسلامی ارائه دهد و جریان روشنفكری اسلامی صحیحی را پایه گذاری نماید كه در واقع مبنای بخشی عمده از جریان فكری انقلاب اسلامی شد.»
رهبر معظم انقلاب در پیام خود ضمن اشاره به این نكته كه تا كنون تعریف جامعی از هویت فكری و روشنفكری شهید مطهری ارئه نشده است، آورده‏اند: «مرحوم مطهری با قوت فكری و اندیشه صائب خود وارد میدان‏هایی شد كه تا آن زمان هیچ كس در زمینه مسایل اسلامی وارد آن نشده بود».
در این مراسم، سیدمحمد خاتمی، رئیس جمهوری در سخنانی، ضمن برشمردن برخی از وجوه شخصیتی و اخلاقی استاد شهید مطهری گفت: «مطهری مرد میدان گفتگو بود، آن هم نه تنها در درون مرزهای سنت و فكر اسلامی كه با همه ارباب ملل و نحل، آن هم نه به قصد سركوب و ارعاب دشمنان، بلكه برای گسترش میدان فهم و خرد خود و مردمان دیگر.»
در این همایش جهانی، نشست‏های دوازده‏گانه با موضوعات زیر برگزار شد:
ـ تفكر خلاق
ـ دین، آزادی و آزاد اندیشی
ـ نوآوری‏های فلسفی استادمطهری
ـ دین، زن و حقوق زنان
ـ شخصیت‏شناسی مطهری
ـ دین، آزادی اندیشه و احیای تفكر دینی
ـ گفتگوی میان ادیان
ـ راهی به سوی تجدید فكر دینی
ـ مطهری و مطالعات تطبیقی علم جدید
ـ دین و اخلاق
ـ اندیشه‏های كلامی و دینی استاد مطهری
ـ دین، حقوق بشر و اندیشه‏های سیاسی ـ اجتماعی استاد مطهری
ـ دین و تكثرگرایی دینی
در ادامه خلاصه‏ای از برخی عناوین مقالات این همایش را مرور می‏كنیم:
نوآوری ‏ها و روش‏های فلسفی و كلامی استاد مطهری
حركت و زمان از موضوعات گسترده‏ای است كه مورد بحث و جست و جوی برخی حكما و فلاسفه قرار گرفته است. در همین راستا آیت الله سیدحسن مصطفوی استاد و رئیس گروه فلسفه دانشگاه امام صادق(ع) بعد از پرداخت به این مسئله كه حكمای اقدم، زمان را جوهری سیال و ازلی و حتی واجب الوجود دانسته‏اند، گفت بعضی آن را موهوم و غیرواقعی و نیز متكلمین آن را امری نسبی و محققین حكمای اسلامی آن را مقدور حركت و صغیه و یا جوهریه می‏دانند، وی سپس به نوآوری آرا و تحقیقات مهم استاد مطهری در این زمینه می‏پردازد.
دكتر مهدی گلشنی استاد دانشگاه صنعتی شریف و رئیس پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، برخورد عمیق و فیلسوفانه استاد مطهری با علوم جدید را می‏ستاید و در فرازی از مقاله خویش چنین می‏آورد: «استاد مطهری با علوم جدید با دیدی باز و خالی از تعصب برخورد می‏كردند. ایشان به نظریه‏هایی كه با خلقت جهان انسان سر و كار داشت اعتنای تمام داشتند. استدلال آوری صحیح و متین او چنان متقن بود كه برای غیرمسلمان هم قابل درك و قبول بود. او در مقام استدلال با مسئله خلقت انسان، روح یا علیت، با قوت تمام علمی پیش رفته است.»
دكتر غلامعلی حداد عادل استاد دانشگاه تهران و رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی مقاله خود را با عنوان «مطهری و فلسفه تطبیقی در ایران معاصر» ارایه كرد. او مطهری را در تطبیق فلسفه اسلامی با فلسفه جدید غربی كم نظیر دانست و گستردگی تحقیقات او را ستود. تحقیقاتی كه بیشتر برای افرادی بود كه تحت تأثیر تبلیغات ماركسیستی و كمونیستی، ماتریالیسم دیالكتیك را فلسفه علمی و یگانه فلسفه معتبر جهان می‏شناختند.
دكتر حداد عادل افزود: «باید مطهری را به سان فیلسوفانی چون هیوم، كانت و هگل، راهگشای فلسفه تطبیقی دانست». وی در این زمینه شرح مبسوط منظومه را در شمار فعالیت‏های كاربردی فلسفه تطبیقی او قلمداد كرد.
تلقی ناردست جامعه علمی غرب از فلسفه اسلامی باعث شده است كه آنان این علم دقیق و راهگشا را در متافیزیك ارسطویی ـ افلاطونی ـ كه به نوعی با سلیقه‏ها و تزوقهای دین آمیخته است ـ منحصر دانند مقاله «مطهری، نمایشگر جامعیت و توانمندی‏های فلسفه اسلامی» از دكتر حسین غفاری، استادیار دانشگاه تهران است. وی با درك دقیق از این تلقی ناقص، نقش اساسی استاد مطهری را در تبیین صحیح فلسفه اسلامی و درك عمیق وی در بزنگاه‏های علمی، كاویده است كه درصدد برآمد تا اصالت فلسفه اسلامی را به آن بازگرداند. نویسنده در صدد است تا تبیین كند فلسفه اسلامی در علایق سنتی كلام قرون وسطایی تنیده نیست، او كوشیده است در این مقال اثر گذاری شهید مطهری را با طرح مباحث تطبیقی میان اندیشه غربی و فلسفه اسلامی ترسیم كند و بفهماند این علم گرانمایه دارای نیروی قوی علمی است كه بدون تمسك برآن گره‏های كور معرفت‏شناسی گشوده نگردد.
اتهام اصلی بر فلسفه اسلامی ناكارآمدی آن در زندگی آدمی است و دین نیز بنهاده در گوشه‏ای كه متعلق به دوران گذشته است به راستی در این جرگه وظیفه و تكلیف یك فیلسوف اسلامی چیست؟ با نظری اجمالی بر آثار مطهری درمی‏یابیم كه استاد در پس تدریس‏ها و نوشته‏های فلسفی خود، آبستن دغدغه‏های شگرف‏تر، ملموس‏تر و نزدیك‏تر به عرصه زندگی آدمیان است. از این رو چرخه محتوایی كتابها و مقالات علمی او را بر محورهایی می‏بینیم كه در زندگی آن روز جامعه مهم و روزآمد بوده است. او در مقطعی از زمان حقوق زن را درمی‏كاود، و در زمانی به هنر و سینما و سیاست و در مقطعی دیگر به علم و ایمان و فطرت و دردهای جامعه ماركسیستی و ناسیونالیستی و... می‏پردازد. و درصدد برمی‏آید فاصله میان فلسفه را از اعتقادات افراد و زندگی روزمره آنان كم كند. «علم كلام و فلسفه اسلامی معاصر با تأكید بر آرای فلسفی شهید مطهری» عنوان مقاله‏ای است از دكتر رضا داوری اردكانی استاد دانشگاه تهران و رئیس فرهنگستان علوم جمهوری اسلامی ایران. او این دغدغه‏های اصیل را از نگاه شهید مطهری بررسی می‏كند. او می‏خواهد نشان دهد كه ثمره فعالیت‏های فلسفی استاد دست كم به مقصد اثبات سازگاری دین با همه ارزش‏های مقبول جامعه بشری نزدیك شده است. بر همین اساس می‏پرسد آیا این فیلسوف از قلمرو فلسفه به وادی علم كلام وارد شده است؟ آیا او یك متكلم است؟ با توجه به این كه كار كلامی او با ماهیت كلام سابق متفاوت است، كلامی كه آورده است چگونه كلامی است؟
نوآوری دیگر كلامی مطهری در مبحث عدل الهی است. در این مقاله دكتر غلامرضا اعوانی استاد دانشگاه شهید بهشتی و رئیس موسسه حكمت و فلسفه ایران به بحث عدل الهی از دیدگاه شهید مطهری می‏پردازد. و آن را در تاریخ اندیشه بشری مسئله‏ای پرنزاع می‏خواند. او با بررسی اجمالی سیر تاریخی مبحث عدل الهی نزد فیلسوفان و متفكران، نظریه شهید مطهری را در كتاب عدل الهی بررسی كرده، خصوصیات روش ایشان را كه توأم با نوآوری است، تحلیل می‏كند.
به راستی مطهری فردی دلسوز و دردمند بود و به جامعه دینی و بشری با دیدی عالمانه و شگرف می‏نگریست. بی‏شك می‏توان گفت، او بر مسئله اندوه كه تمام وسعت زندگی بشر را فرا گرفته است، نگاهی ویژه داشت تا آنجا كه خانم دكتر نایلا سلیمانوا، استادیار دانشگاه خزر از آذربایجان این ویژگی انسان دوستانه را در لابه‏لای نوشته‏هایش دریافته و در جست و جوی نگاه پنهان او به دردها، آلام و رنجهای بشری می‏پردازد. نمونه آن، كتاب «انسان كامل» است كه در آن به مسئله اندوه پرداخته شده است؛ از این رو، خانم نایلا در مقاله خود با عنوان «نگرشی بر مسئله اندوه از دیدگاه استاد مطهری» می‏گوید: در نگاه مطهری، انسان بدون اخلاق مثل حیوان است و شخصیت آدمی فقط با اصول اخلاقی‏اش معنا می‏یابد. معیار حقیقی انسان بودن، داشتن اندوه و درد متعالی است. تمام موجودات زنده، رنجهای مشترك دارند و درد اصلی انسان در این زندگی زودگذر و در حقیقت توجیه حیات و زندگی او، فقط یافتن راهی است كه آدمی را به ابدیت هدایت می‏كند و اندوه اصلی همین است.
جناب پرفسور عبدالواحد شمال اف، استاد فلسفه پژوهشگاه فلسفه حقوق آكادمی علوم تاجیكستان مقاله خود را با عنوان «ماهیت فلسفی ـ مذهبی استاد مطهری» طرح كرد. او از دریچه ماهیت فلسفی ـ مذهبی، نقش استاد مطهری را در تبیین مباحث اساسی می‏داند و درمی‏یابد اندیشه‏های پرفروغ این بزرگ مرد بر اساس عقل و دانش است و در حقیقت به خاطر دفاع از دین اسلام است كه در همه عرصه ‏هایی كه شبهاتی نسبت به دین مطرح بوده حضور می‏یابد.
وی مطهری را در حكمت نظری، جانب دار سومین اصل فلسفه اسلامی می‏داند كه پایه گذار آن ملاصدرا است و به عنوان حكمت متعالیه مشهور است. وی معتقد است، اهمیت اندیشه‏های استاد مطهری در این است كه الاهیات را در دو فصل جدید ازعلوم طبیعیات آزاد كرده و مقابل حمله متجددان، حكمت سنتی را از گزند تهاجم آنان مصون می‏دارد.
قدرت نقادی فیلسوفانه از دیگر امتیازات استاد مطهری است كه نشان‏گر آگاهی وسیع او در فلسفه كلاسیك و فلسفه نوین است. از این رو خانم پرفسور وجیه قانصو استاد دانشگاه لبنان در مقاله خود با عنوان «شهید مطهری و فلسفه غرب» می‏خواهد به چند پرسش اساسی پاسخ دهد؛
ـ میزان درك مطهری از واژه‏های افكار غربی چقدر است؟
ـ آیا او به جزء جزء افكار فلسفه غرب شناخت واقعی دارد؟
ـ آیا مطهری امكانات جدید فلسفه غرب را به كار گرفته است و اشكالات آن را وارد فلسفه اسلامی كرده است؟
در این مقاله سعی شده است كیفیت حضور افكار غربی در آگاهی و شناخت مطهری و كیفیت حضور مطهری در حركت فلسفه غرب مورد بررسی قرار گیرد.
دین، آزادی، آزاد اندیشی و احیای تفكر دینی
چالشی كه در فضای فكری دینی پدید آمده، زندگی دینی سنتی را با سؤالاتی مواجه كرده است كه پاسخ به آن بسیار مهم و حیاتی است و سوال از چگونگی دینداری در دنیای جدید اندیشه متفكران را به خود جلب كرده است. مقاله «اسلام و دنیای متجدد؛ با الهام از اندیشه‏های استاد مطهری» از دكتر علی اصغر خندان عضو هیئت علمی و مدیر گروه معارف اسلامی دانشگاه امام صادق (ع) ناظر بر همین مباحث است. وی در پژوهش خود چند محور كلیدی را بررسی می‏كند.
1. شناخت نسبت و تجدد
2. شناخت تعارض‏های آن دو
3. نقد سنت و تجدد
4. نظریه‏پردازی بر اساس جمع این دو مقوله در حیات دینی.
اخلاق و آزادی دو مفهومی است كه می‏توان آن دو را به لحاظ معرفت‏شناسی بررسی كرد و رابطه میان آن دو را جست. شهید مطهری كه در عرصه‏های علمی ـ دینی نقش خود را به درستی ایفا كرده، در این مقولات نیز افراد محقق را به خود جلب كرده است. مقاله «رابطه آزادی و اخلاق» از شریف لك زایی ناظر بر همین است كه به این دو مفهوم با تأكید بر اندیشه‏های شهید مطهری پرداخته است. او آزادی و اخلاق را در مقابل و ضد هم نمی‏داند و اساسا آزادی را فضیلتی اخلاقی قلمداد می‏كند و آن را بر اخلاق مقدم می‏داند.
«احیای تفكر دینی: اجتهاد و ارزیابی مجدد متون كلاسیك در دوران جدید با تكیه بر آرای شهید مطهری نام مقاله‏ای است از دكتر لیاكات تكیم استاد دانشگاه دنور آمریكا كه به بررسی براهین اصلاح‏گران گوناگون معاصر مسلمان و ارزیابی مجدد نهادهای فقهی سنتی می‏پردازد و با توسل به اصول هرمنوتیكی مختلف از جمله مصلحت، اجتهاد و... افكار مطهری را بازكاوی می‏كند. در این مقاله سعی شده است نقش مطهری در تأثیرگذاری بر موضوعاتی مثل حقوق بشر، آزادی بیان در شریعت اسلام و... بیان شود.
دكتر اندروگاستافسون، استادیار فلسفه دانشگاه مینه سوتا از آمریكا اصول آزادی‏های شخصی جان استیوارت میل را بررسی كرده است و نقش تبلیغات و اثرگذاری آن بر تصور جامعه چون شعر، هنر و دین و نقش مثبت دین را در حمایت از آموزش و عادات اخلاقی خوب از نگاه و اندیشه استیوارت میل می‏نمایاند. او نقادی مطهری از ماتریالیسم را كاملاً شبیه انتقاداتی از فرهنگ مصرفی می‏داند. یعنی دقیقا همان چیزی كه از تفكر مسیحی جان استیوارت میل دریافت می‏شود. بحث از عقلانیت اسلامی بحثی كارآمد است كه تفاوت آن با عقل گرایی غربی بسیار است. مقاله «ویژگیهای اصلی عقلانیت اسلامی» از دكتر ابوالفضل عزتی استاد دانشگاه و سرپرست بخش دانشگاهی كالج اسلامی لندن است كه این تفاوت را از جهت‏های مختلف و متعدد مثل تاریخ، فلسفه، كاربرد توجیه، منابع، تعریف، مبانی نتایج و... نشان می‏دهد.
پرفسور مظفر اقبال استاد دانشگاه واترلو و رئیس مركز «اسلام و علم» كانادا مقاله خود را با عنوان «دیدگاه اسلام درباره آزادی فكری و هرج و مرج فكری» طرح كرد. وی اعتقاد دارد كه شرایط فكری فعلی، مسئله آزادی در اسلام را بسیار مبهم تعریف كرده است. او در صدد برآمده تا اصول آزادی بیان را در تفكر اسلامی به نحو دقیق بیان دارد و شكلی از مفاهیم آزادی كه اكنون از آن بحث می‏شود را نشان دهد و ثابت كند كه آزادی حاكم بر جوامع غربی، آزادی به معنای دقیق كلمه نیست بلكه هرج و مرج فكری است.
 

اندیشه ‏های قرآنی و فقهی و تربیتی
تبحر مطهری در حوزه‏های فلسفی نباید توانمندی او را در عرصه‏های فقهی مغفول نهد. به همین خاطر دكتر علی مطهری عضو هیئت علمی دانشگاه تهران در مقاله خود با طرح «مسائل فقهی در آثار شهید مطهری» سعی كرده است، مقام فقهی او را كه تا حدودی از نظرها دورمانده برجسته نماید و روش فقهی او را كه به نوعی مثل روش مرحوم آیت الله بروجردی و امام خمینی است بررسی كند.
قرآن پژوهی، جزیی دیگر از فعالیت‏های علمی شهید مطهری است. در این زمینه نادعلی عاشوری تلوكی استاد و عضو هیئت علمی دانشگاه نجف‏آباد مقاله‏ای با عنوان «فعالیت‏ها و دیدگاه‏های قرآنی استاد مطهری» ارائه كرده و در آن به بخشی از علوم قرآنی یعنی تفسیر و شیوه تفسیری استاد مطهری پرداخته است.
مقاله «نكته‏های تربیتی در آرای شهید مطهری» از دكتر علی شریعتمداری استاد دانشگاه تهران نظریات تربیتی شهید مطهری را كاویده و كتاب «تعلیم و تربیت در اسلام» را كه حاوی مطالب تربیتی است بررسی می‏كند. مطهری آموزش را با روش تربیتی خاص ارائه شده، طرح می‏كند همان كاستیی كه در نهادهای آموزشی ما موجود است و به نوعی با مقوله تربیت بی‏ارتباط یا كم ارتباط است.
دكتر شریعتمداری سعی كرده است، این نقیصه و خلا را كه مورد نظر شهید مطهری نیز بوده و در مراكز آموزشی ما نیز احساس می‏شود، بیان كند.
مقاله «دین و تربیت در افكار شهید مطهری» از حجت الاسلام و المسلمین الشیخ علی عبدالله سنان، محقق، مؤلف و مدیر تعلیم دینی اسلامی لبنان است كه در چند محور تنظیم شده است.
1. منابع و ابعاد تربیت دینی
2. كارآیی تربیت در فرد و جامعه
3. چارچوب تربیت دینی
4. عوامل موثر در تربیت
5. رابطه تنگاتنگ دین و تربیت
6. شیوه‏های تربیت در قرآن و سنت
7. الگوی تشخیص انسانی در تربیت اسلامی
تربیت اسلامی اساسا جزو دغدغه‏های مهم استاد بوده است را به همین خاطر نگاهی وسیع به این بعد دین داشته است.
 

اندیشه ‏های سیاسی ـ اجتماعی مطهری
مطهری در حوزه فعالیت‏های علمی‏اش مباحثی را پی می‏گیرد كه می‏توان آن را در شمار فعالیت‏هایی دانست كه بر دین، فلسفه و ارتباطات ناظر است. از این رو؛ دكتر حمید مولانا استاد و رئیس بخش برنامه‏های ارتباط بین‏الملل دانشگاه امریكن واشنگتن در مقاله خود «فلسفه ارتباطات اسلامی از دیدگاه شهید مطهری» درصدد است نشان دهد، حوزه ارتباطات و روابط اسلامی در آثار مطهری به عنوان یك مجموعه منسجم و مستحكم است. او در توجیه پرداختن به این مسئله می‏گوید: «آنچه باعث جلب توجه من به فلسفه ارتباطات و روابط اسلامی از دیدگاه مطهری می‏شود، حس و امیدی است كه همراه با پیوند تشكلهای اجتماعی، فرهنگی، سیاسی، اقتصادی و فناوری، حدود حوزه‏ها را در جوامع اسلامی و در محیط جهانی تعیین می‏كند».
دكتر محمد مشكات عضو هیئت علمی دانشگاه اصفهان در مقاله خود با عنوان «دین و مردم سالاری در بنیادهای اندیشه استاد مطهری» به مولفه‏های آزادی، عدالت، معنویت، حاكمیت مردم، حاكمیت قانون، حقوق بشر، قانون شهروند و... از دیدگاه مطهری پرداخته است.
دكتر حسن خجسته عضو هیئت علمی دانشكده صدا و سیما و معاون صدا در سازمان صدا و سیما مقاله خود را با عنوان «روش‏شناسی شهید مطهری در بررسی مسائل زنان» پی می‏گیرد كه در آن ویژگی‏های نظام حقوقی طراحی شده از سوی شهید مطهری را چنین ترسیم می‏كند:
1. برابری خلقت انسان‏ها در نوع
2. تفاوت انسان‏ها در جنسیت
3.اصالت نظام خانواده
دكتر لیندا كلارك، استادیار دانشگاه كونكوردیای كانادا در مقاله خود «آیت الله مطهری و زنان؛ بازسازی مبناگرایی آزاد» دیدگاه‏های وی را درباره زنان به خصوص در مورد جنبش آزادی زنان در محیط بررسی می‏كند و معتقد است با وجود محدودیت‏ها موضع مطهری باز و مترقی بوده است.
دكتر عبدالرئوف فضل الله محقق و دبیر كل مجمع فرهنگی عربی از لبنان مقاله خود را با عنوان «زن و حقوق زن از دیدگاه اسلامی با تأكید بر آرای استاد مطهری» چند محور اساسی را می‏كاود:
1. زن در عصر بربریت
2. زن در عصر تمدن‏های بابل، مصر و رومانی
3. زن در دین مسیحی و یهودی
4. زن در جزیرة‏العرب قبل از اسلام
دكتر توشیوكورودا، استاد دانشگاه بین المللی ژاپن و رئیس انجمن مطالعات فرهنگی منطقه‏ای از ژاپن مقاله خود را با عنوان «دموكراسی در اسلام و مقایسه با دموكراسی غربی با تأكید بر اندیشه‏های آیت الله مطهری» با نگاهی عمیق به دموكراسی غرب و اسلام این موضوع را بررسی می‏كند. او مبانی وجودشناسی دموكراسی اسلامی را با دموكراسی غرب متفاوت می‏داند و معتقد است، عامل كلیدی این تفاوت مفهوم توحید در اسلام است. زیرا توحید اصل اساسی برای درك همه چیز بر اساس وحدانیت است.
روز چهارم این همایش با سخنرانی آیت الله جوادی آملی در قم ادامه یافت. ایشان طی سخنانی اساس پایه‏گذاری هر مكتبی را مبتنی بر فكر و عقل و اعتبار آن را در گرو پیش فرض اصول متعارفه دانست. وی در خصوص اسلامی كردن دانشگاه‏ها افزود: «جداسازی كلاس دختران و پسران، مسلمان پروری است اما آنچه دانشگاه‏های ما را اسلامی می‏كند ارائه علوم اسلامی به نحو علمی و عقلی است».
ایشان درباره حوزه اعتبار عقل گفت: «خدای سبحان به عقل بها داده و به حجتش حرمت نهاده و در مقام نعل و نه در مقام ذات و صفات خود را درگیر كرده است «لایسئل عما یفعل و هم یسئلون» آیت الله جوادی آملی در خصوص شخصیت علمی شهید مطهری افزود: «مطهری محرری توانا بود، محرر كسی است كه دست و بال بحث را باز می‏كند كه باید در وهله نخست، خود فردی آزاد باشد».
حجت الاسلام والمسلمین حسینی بوشهری مدیر حوزه علمیه قم، سخنران دیگر این همایش بود، وی روحانیت را در مرحله نخست عهده‏دار مدیریت فكری جامعه دانست و شهید مطهری را به عنوان نمونه بارز روحانیت، حامل قدرتی روحی و علمی معرفی كرد كه به رسالت سترگ خود جامه عمل پوشانده است. وی او را پایبند به مبانی مكتب اسلام و دارای جامعیت علمی، آفاق فكری برون حوزوی، صاحب تفكری وسیع و منضبط خواند.




نوشته شده در تاريخ جمعه سیزدهم آبان 1390 توسط هواسی ف

حسابداری و آینده شغلی آن

حسابداری و آینده شغلی آن

 

حسابداری یک سیستم است که در آن فرآیند جمع آوری، طبقه بندی ، ثبت، خلاصه کردن اطلاعات و تهیه گزارشهای مالی و صورتهای حسابداری در شکل ها و مدلهای خاص انجام می گیرد. تا افراد ذی نفع درون سازمانی مثل مدیران سازمان و یا برون سازمانی مثل بانک ها، مجمع عمومی سازمان مورد نظر و یا مقامات مالیاتی بتوانند از این اطلاعات استفاده کنند. به همین دلیل فردی که تحصیلات دانشگاهی ندارد، بیشتر دفتردار است تا حسابدار. چرا که گزارشهای این دسته از افراد مطابق استاندارد نیست و پردازش کافی نمی شود و بیشتر تراز حسابها می باشد. برای مثال یک حسابدار تجربی نمی تواند براحتی بین دارایی کوتاه مدت و بلند مدت تفاوت قائل شود و یا نمی داند که چگونه باید معاملات ارزی را در دفاتر ثبت کرد.

 

حسابداری به عنوان یک نظام پردازش اطلاعات، داده های خام مالی را دریافت نموده، آنها را به نظم در می آورد.

 

محصول نهایی نظام حسابداری گزارش ها و صورت های مالی است که مبنای تصمیم گیری اشخاص ذی نفع (مدیران ، سرمایه گذاران ، دولت و …) قرار می گیرد.

 

ماهیت :

 

یک حسابدار متخصص، در آینده می تواند مدیر مالی یک سازمان یا شرکت گردد یعنی می تواند به مدیریت یک شرکت ایده بدهد که منابع موجودش را در چه راههایی سرمایه گذاری نماید تا استفاده بهینه کند و یا اگر شرکت به منابع مالی جدید نیاز داشت یک مدیر مالی بر اساس دانش آکادمیک خود می تواند بگوید که از چه طریقی باید تامین مالی کرد. و مجموع این فعالیت ها خارج از توانایی یک حسابدار تجربی است.

 

«حسابداری یک سیستم اطلاعاتی است که با فراهم کردن اطلاعات لازم کمک می کند تا سرمایه گذارها، اعتبار دهندگان، مدیران و دولت نسبت به مسائل اقتصادی بهتر بتوانند، تصمیم بگیرند.

برای مثال اگر شخصی بخواهد در یک شرکتی سرمایه گذاری کند، تمایل دارد که وضعیت مالی آن شرکت و یا نتایج عملیات آن شرکت را در طی سالهای قبل بداند. موضوعاتی که به صورت گزارشهای مالی توسط حسابداران تهیه می شود.

 

«حسابداری به منظور جوابگویی به نیازهای انسان به وجود آمده است. به همین دلیل با گذشت زمان و به موازات گسترش فعالیت های اقتصادی و افزایش پیچیدگی آن ، هدفها و روشهای حسابداری برای جوابگویی به نیازهای اطلاعاتی، توسعه یافته است. چرا که اشخاص، شرکت ها و دولت برای تصمیم گیری در مورد توزیع مناسب منابع مالی نیاز به اطلاعاتی قابل اتکا دارند که این اطلاعات را به یاری حسابداری می توان به دست آورد. از سوی دیگر انجام سرمایه گذاری یکی از مواد ضروری و اساسی در فرآیند رشد و توسعه اقتصادی کشور است و سرمایه گذاران نیز از بعد عرضه سرمایه، تا حد امکان سعی دارند منابع مالی خودرا به سویی سوق دهند که کمترین ریسک و بیشترین بازده را داشته باشد. یعنی به دنبال برآورد ریسک سرمایه گذاری ها خواهند بود. این در حالی است که یکی از مبانی اساسی برای محاسبه ریسک بازار شرکت ها ، استفاده از اطلاعات تولید شده توسط سیستم حسابدای است.

 

رشته حسابداری از جمله رشته هایی است که از داوطلبان هر سه گروه آزمایشی ریاضی و فنی ، علوم تجربی و علوم انسانی دانشجو می پذیرد.

 

آینده شغلی ، بازار کار ، درآمد:

 

به نظر می رسد فارغ التحصیلان دوره های تحصیلات تکمیلی این رشته، آمادگی و پختگی بیشتری برای حضور در بازار کار دارند.

 

نتیجه یکی از تحقیقات دانشگاه «کلمبیا» مبنی بر این بود که از از دهه ۷۰ به بعد همه شرکتهای موفق، شرکتهایی بوده اند که مدیر آنها تحصیلات مالی داشته است. چون از این دهه به بعد اطلاعات نقش مهمی پیدا کرده است و مهمترین اطلاعات نیز، اطلاعات مالی است که تاثیر بسیاری در تصمیم گیری روسای شرکت ها دارد.

 

«فرصت های شغلی یک حسابدار بسیار گسترده است و از پایین ترین سطح تا بالاترین سطح را در بر می گیرد. و با وجود این که در دانشگاههای مختلف کشور اعم از دولتی ، غیرانتفاعی و آزاد، دانشجویان بسیاری در رشته حسابداری تدریس می کنند اما تعداد فارغ التحصیلان بیکار این رشته از بیشتر رشته ها کمتر است. چون از یک موسسه کوچک گرفته تا بزرگترین کارخانه های کشور حداقل برای تهیه اظهارنامه مالیاتی به حسابدار نیازمند هستند.

 

همچنین دانش حسابداری در بخش مالیات کاربرد وسیعی دارد. چون محاسبه سود به یاری حسابداری امکان پذیر است و تعیین مقدار سود نیز مبنای محاسبه مالیات شرکتها اعم از دولتی و خصوصی می باشد.

 

فارغ التحصیلان این رشته پس از اتمام تحصیل می توانند در سطوح مختلف و شاخه های متفاوت عهده دار انجام امور مالی گردند که شرح آن چنین است:

 

الف) حسابداری

 

فارغ التحصیلان می توانند در کلیه موسسات و واحدهای تجاری، اعم از دولتی یا خصوصی به عنوان حسابدار در شاخه های زیر مشغول کار شوند:

 

حسابداری مالی: در کلیه شرکتها و موسسات تجاری و غیرانتفاعی.

 

حسابداری صنعتی : در کلیه واحدهای صنعتی و شرکتهای تولیدی.

 

حسابداری دولتی : در کلیه سازمانها و ادارات دولتی به عنوان حسابدار یا عامل ذیحساب.

 

حسابداری مالیاتی : در ادارات دارایی.

 

حسابداری بیمه : در موسسات بیمه .

 

حسابداری بانکها : در شعبه ها و سرپرستی بانکها .

 

حسابداران پس از مدتی اشتغال به کار حسابداری می توانند در سمت مدیریت مالی واحدهای تجاری ، ایفای نقش نمایند.

 

ب ) حسابرسی

 

فارغ التحصیلان رشته حسابداری قادرند با توجه به شاخه های حسابداری در بند الف در حرفه حسابرسی شاغل شوند. شاغلان حرفه حسابرسی در یک تقسیم بندی کلی به دو گروه اصلی تفکیک می شوند :

 

حسابرسان داخلی : این گروه از حسابرسان ، کارمند واحد مورد رسیدگی هستند، و در واقع رابط میان هیات مدیره و شرکت بوده و گزارش رسیدگی خود را به طور هفتگی ، ماهانه یا سالانه به مدیرعامل و هیات مدیره ارائه می دهند . این گروه از حسابرسان عملیات داخل واحد تجاری را رسیدگی می کنند.

 

حسابرسان مستقل: این گروه از حسابرسان، افرادی هستند که در موسسات حسابرسی مشغول کار هستند و بر اساس قرارداد میان شرکتها یا سازمانها با این موسسات، عملیات حسابداری و مالی واحد تجاری را بر اساس اصول و موازین حسابداری مورد رسیدگی قرار می دهند و گزارش خود را به مجمع عمومی صاحبان سهام ارائه می کنند. در واقع حسابرسان مستقل رابط میان صاحبان شرکت و هیات مدیره شرکت می باشند.

 

در حال حاضر در ایران ، سازمان حسابرسی به عنوان یک سازمان دولتی ، بزرگترین موسسه حسابرسی است و در کنار آن سایر موسسات حسابرسی دولتی و خصوصی مشغول فعالیت می باشند.

 

توانایی های مورد نیاز و قابل توصیه:

 

داشتن شم ریاضی در رشته حسابداری از اهمیت بسیاری برخوردار است. به همین دلیل دانش آموزان رشته ریاضی در این رشته موفقتر هستند. البته این بدان معنا نیست که دانش آموزان رشته علوم انسانی قادر به ادامه تحصیل در رشته حسابداری نیستند بلکه باید تلاش کنند تا از دانش ریاضی خوب و یا حداقل متوسطی برخوردار باشند.

 

همچنین یک حسابدار باید بتواند بخوبی گزارش کارهای خود را ارائه دهد. بنابراین باید در ادبیات فارسی مسلط بوده و نگارش خوبی داشته باشد. این ویژگی بخصوص در سطوح بالاتر این رشته یعنی حسابرسی و مدیریت مالی اهمیت بسیاری دارد.

 

در آزمون هر سه گروه آزمایشی درس ریاضی به عنوان مهمترین درس این رشته ضریب ۴ دارد.

 

دانشجوی حسابداری باید صادق و رازدار باشد چون در آینده تمام اسناد و مدارک یک سازمان را در اختیار دارد و اگر فرد رازدار و در کل با اخلاقی نباشد لطمات زیادی به آن شرکت و در نهایت به جامعه وارد می آورد. این مساله بخصوص در حسابرسی اهمیت بیشتری دارد زیرا اگر یک حسابرس که وظیفه بررسی گزارشات مالی یک سازمان و تایید صحت و سقم آن را بر عهده دارد، درستکار نبوده و یا شهامت ابراز مشکلات را نداشته باشد، می تواند به نابسامانی های اداری و مالی یک جامعه دامن بزند.

 

و بالاخره یک حسابدار برای موفقیت در این دنیای پر از رقابت و تغییر و تحول باید خلاق، مبتکر، صبور و منضبط باشد.

 

علاقه به امور مالی و تجزیه و تحلیل های آن، عامل موفقیت دانشجوی حسابداری است.

 

وضعیت ادامه تحصیل در مقاطع بالاتر:

 

تا مقطع دکترا امکان ادامه تحصیل وجود دارد.

 

نظر یک فارغ التحصیل مشغول به کار در این رشته :

 

دانشجوی این رشته باید تحمل ساعتها کار در پشت یک میز و صندلی و سرو کار داشتن با اعداد و ارقام را داشته باشد. همچنین باید دقیق و منظم باشد تا در جمع بندی اعداد و ارقام دچار مشکل نگردد.»

 

وضعیت نیاز کشور به این رشته در حال حاضر:

 

آموزش حسابداران و شرکت موثر آنها در فراهم آوری اطلاعات مالی دقیق و قابل اعتماد، و تجزیه و تحلیل این اطلاعات برای توسعه پایدار در کشور در حال توسعه ای مانند ایران اهمیت فراوانی دارد. چرا که وجود اطلاعات دقیق، اعتماد برانگیز، بموقع و مربوط به فعالیت های اقتصادی، نه تنها لازم بلکه حیاتی است. علاوه بر این اطلاعات مالی حاصل از فعالیت های اقتصادی که بوسیله نظام های حسابداری گزارش می شود، می تواند از انحراف مسیر پیش بینی شده ، اتلاف منابع اقتصادی و اخلال در برنامه های توسعه اقتصادی جلوگیری کند.

 

دکتر ثقفی نیز در این باره می گوید:« چون این رشته فقط به کلاس و معلم نیاز دارد متاسفانه در سالهای اخیر، بسیاری از شهرهای دورافتاده که حتی یک حسابدار مجرب و متخصص ندارد، رشته حسابداری را با استفاده از اساتید کم تجربه دائر کرده است و در نتیجه فارغ التحصیلان دانشگاههای فوق حسابدارانی ناکارآمد هستند که نمی توانند، جذب بازار کار شوند. البته آنچه گفته شد شامل حال فارغ التحصیلان توانمند این رشته نمی شود چون هر فرد سرمایه گذار و هر موسسه اعتباری برای سرمایه گذاری یا اعتبار دادن به حسابدار نیاز دارد. »

 

نکات تکمیلی :

 

چند سال پیش وقتی که آقای . ت ریاست یکی از کارخانه های ایران را بر عهده گرفت با اخم های در هم و چهره های عبوس کارگرانی روبرو شد که ۶ ماه بود حقوق نگرفته بودند و امید چندانی نیز به رئیس جدید نداشتند. اما رئیس جدید که فارغ التحصیل رشته حسابداری بود با مدیریت قوی و درست خویش نه تنها کارخانه مورد نظر را از ورشکستگی نجات داد بلکه امروزه این کارخانه یکی از بهترین کارخانه های کشور است که محصولات آن به خارج از کشور صادر می گردد و در حال حاضر نیز نحوه کار رئیس یاد شده به عنوان یک شیوه نوین در دانشگاهها تدریس می شود.

 

آنچه خواندید سرگذشت واقعی یکی از کارخانه های کشور است




نوشته شده در تاريخ جمعه سیزدهم آبان 1390 توسط هواسی ف

حافظه RAM حافظه RAM ( Random Access Memory )شناخته ترين نوع حافظه در دنيای کامپيوتر است . روش دستيابی به اين نوع از حافظه ها تصادفی است ، چون می توان به هر سلول حافظه مستقيما" دستيابی پيدا کرد . در مقابل حافظه های RAM ، حافظه های(SAM(Serial Access Memory وجود دارند. حافظه های SAM اطلاعات را در مجموعه ای از سلول های حافظه ذخيره و صرفا" امکان دستيابی به آنها بصورت ترتيبی وجود خواهد داشت. ( نظير نوار کاست ) در صورتيکه داده مورد نظر در محل جاری نباشد هر يک از سلول های حافظه به ترتيب بررسی شده تا داده مورد نظر پيدا گردد. حافظه های SAM در موارديکه پردازش داده ها الزاما" بصورت ترتيبی خواهد بود مفيد می باشند ( نظير حافظه موجود بر روی کارت های گرافيک ). داده های ذخيره شده در حافظه RAM با هر اولويت دلخواه قابل دستيابی خواهند بود. مبانی حافظه های RAM حافظه RAM ، يک تراشه مدار مجتمع (IC) است که از ميليون ها ترانزيستور و خازن تشکيل می گردد .در اغلب حافظه ها با استفاده و بکارگيری يک خازن و يک ترانزيستور می توان يک سلول را ايجاد کرد. سلول فوق قادر به نگهداری يک بيت داده می باشد. خازن اطلاعات مربوط به بيت را که يک و يا صفر است ، در خود نگهداری خواهد کرد.عملکرد ترانزيستور مشابه يک سوييچ بوده که امکان کنترل مدارات موجود بر روی تراشه حافظه را بمنظور خواندن مقدار ذخيره شده در خازن و يا تغيير وضعيت مربوط به آن ، فراهم می نمايد.خازن مشابه يک ظرف ( سطل) بوده که قادر به نگهداری الکترون ها است . بمنظور ذخيره سازی مقدار" يک" در حافظه، ظرف فوق می بايست از الکترونها پر گردد. برای ذخيره سازی مقدار صفر، می بايست ظرف فوق خالی گردد.مسئله مهم در رابطه با خازن، نشت اطلاعات است ( وجود سوراخ در ظرف ) بدين ترتيب پس از گذشت چندين ميلی ثانيه يک ظرف مملو از الکترون تخليه می گردد. بنابراين بمنظور اينکه حافظه بصورت پويا اطلاعات خود را نگهداری نمايد ، می بايست پردازنده و يا " کنترل کننده حافظه " قبل از تخليه شدن خازن، مکلف به شارژ مجدد آن بمنظور نگهداری مقدار "يک" باشند.بدين منظور کنترل کننده حافظه اطلاعات حافظه را خوانده و مجددا" اطلاعات را بازنويسی می نمايد.عمليات فوق (Refresh)، هزاران مرتبه در يک ثانيه تکرار خواهد شد.علت نامگذاری DRAM بدين دليل است که اين نوع حافظه ها مجبور به بازخوانی اطلاعات بصورت پويا خواهند بود. فرآيند تکراری " بازخوانی / بازنويسی اطلاعات" در اين نوع حافظه ها باعث می شود که زمان تلف و سرعت حافظه کند گردد. سلول های حافظه بر روی يک تراشه سيليکون و بصورت آرائه ای مشتمل از ستون ها ( خطوط بيت ) و سطرها ( خطوط کلمات) تشکيل می گردند. نقطه تلاقی يک سطر و ستون بيانگر آدرس سلول حافظه است . حافظه های DRAM با ارسال يک شارژ به ستون مورد نظر باعث فعال شدن ترانزيستور در هر بيت ستون، خواهند شد.در زمان نوشتن خطوط سطر شامل وضعيتی خواهند شد که خازن می بايست به آن وضغيت تبديل گردد. در زمان خواندن Sense-amplifier ، سطح شارژ موجود در خازن را اندازه گيری می نمايد. در صورتيکه سطح فوق بيش از پنجاه درصد باشد مقدار "يک" خوانده شده و در غيراينصورت مقدار "صفر" خوانده خواهد شد. مدت زمان انجام عمليات فوق بسيار کوتاه بوده و بر حسب نانوثانيه ( يک ميلياردم ثانيه ) اندازه گيری می گردد. تراشه حافظه ای که دارای سرعت 70 نانوثانيه است ، 70 نانو ثانيه طول خواهد به منظور تا عمليات خواندن و بازنويسی هر سلول را انجام دهد. سلول های حافظه در صورتيکه از روش هائی بمنظور اخذ اطلاعات موجود در سلول ها استفاده ننمايند، بتنهائی فاقد ارزش خواهند بود. بنابراين لازم است سلول های حافظه دارای يک زيرساخت کامل حمايتی از مدارات خاص ديگر باشند.مدارات فوق عمليات زير را انجام خواهند داد : • مشخص نمودن هر سطر و ستون (انتخاب آدرس سطر و انتخاب آدرس ستون ) • نگهداری وضعيت بازخوانی و باز نويسی داده ها ( شمارنده ) • خواندن و برگرداندن سيگنال از يک سلول ( Sense amplifier) • اعلام خبر به يک سلول که می بايست شارژ گردد و يا ضرورتی به شارژ وجود ندارد ( Write enable) ساير عمليات مربوط به "کنترل کننده حافظه" شامل مواردی نظير : مشخص نمودن نوع سرعت ، ميزان حافظه و بررسی خطاء است . حافظه های SRAM دارای يک تکنولوژی کاملا" متفاوت می باشند. در اين نوع از حافظه ها از فليپ فلاپ برای ذخيره سازی هر بيت حافظه استفاده می گردد. يک فليپ فلاپ برای يک سلول حافظه، از چهار تا شش ترانزيستور استفاده می کند . حافظه های SRAM نيازمند بازخوانی / بازنويسی اطلاعات نخواهند بود، بنابراين سرعت اين نوع از حافظه ها بمراتب از حافظه های DRAM بيشتر است .با توجه به اينکه حافظه های SRAM از بخش های متعددی تشکيل می گردد، فضای استفاده شده آنها بر روی يک تراشه بمراتب بيشتر از يک سلول حافظه از نوع DRAM خواهد بود. در چنين مواردی ميزان حافظه بر روی يک تراشه کاهش پيدا کرده و همين امر می تواند باعث افزايش قيمت اين نوع از حافظه ها گردد. بنابراين حافظه های SRAM سريع و گران و حافظه های DRAM ارزان و کند می باشند . با توجه به موضوع فوق ، از حافظه های SRAM بمنظور افزايش سرعت پردازنده ( استفاده از Cache) و از حافظه های DRAM برای فضای حافظه RAM در کامپيوتر استفاده می گردد. ما ژول های حافظه تراشه های حافظه در کامييوترهای شخصی در آغاز از يک پيکربندی مبتنی بر Pin با نام (DIP(Dual line Package استفاده می کردند. اين پيکربندی مبتنی بر پين، می توانست لحيم کاری درون حفره هائی برروی برداصلی کامپيوتر و يا اتصال به يک سوکت بوده که خود به برد اصلی لحيم شده است .همزمان با افزايش حافظه ، تعداد تراشه های مورد نياز، فضای زيادی از برد اصلی را اشغال می کردند.از روش فوق تا زمانيکه ميزان حافظه حداکثر دو مگابايت بود ، استقاده می گرديد. راه حل مشکل فوق، استقرار تراشه های حافظه بهمراه تمام عناصر و اجزای حمايتی در يک برد مدار چاپی مجزا (Printed circut Board) بود. برد فوق در ادامه با استفاده از يک نوع خاص از کانکنور ( بانک حافظه ) به برد اصلی متصل می گرديد. اين نوع تراشه ها اغلب از يک پيکربندی pin با نام Small Outline J-lead ) soj ) استفاده می کردند . برخی از توليدکنندگان ديگر که تعداد آنها اندک است از پيکربندی ديگری با نام Thin Small Outline Package )tsop) استفاده می نمايند. تفاوت اساسی بين اين نوع پين های جديد و پيکربندی DIP اوليه در اين است که تراشه های SOJ و TSOR بصورت surface-mounted در PCB هستند. به عبارت ديگر پين ها مستقيما" به سطح برد لحيم خواهند شد . ( نه داخل حفره ها و يا سوکت ) . تراشه ها ی حافظه از طريق کارت هائی که " ماژول " ناميده می شوند قابل دستيابی و استفاده می باشند.. شايد تاکنون با مشخصات يک سيستم که ميزان حافظه خود را بصورت 32 * 8 , يا 16 * 4 اعلام می نمايد ، برخورده کرده باشيد.اعداد فوق تعداد تراشه ها ضربدر ظرفيت هر يک از تراشه ها را که بر حسب مگابيت اندازه گيری می گردند، نشان می دهد. بمنظور محاسبه ظرفيت ، می توان با تقسيم نمودن آن بر هشت ميزان مگابايت را بر روی هر ماژول مشخص کرد.مثلا" يک ماژول 32 * 4 ، بدين معنی است که ماژول دارای چهار تراشه 32 مگابيتی است .با ضرب 4 در 32 عدد 128 ( مگابيت) بدست می آيد . اگر عدد فوق را بر هشت تقسيم نمائيم به ظرفيت 16 مگابايت خواهيم رسيد. نوع برد و کانکتور استفاده شده در حافظه های RAM ، طی پنج سال اخير تفاوت کرده است . نمونه های اوليه اغلب بصورت اختصاصی توليد می گرديدند . توليد کنندگان متفاوت کامپيوتر بردهای حافظه را بگونه ای طراحی می کردند که صرفا" امکان استفاده از آنان در سيستم های خاصی وجود داشت . در ادامه (SIMM (Single in-line memory مطرح گرديد. اين نوع از بردهای حافظه از 30 پين کانکتور استفاده کرده و طول آن حدود 3/5 اينچ و عرض آن يک اينچ بود ( يازده سانتيمتر در 2/5 سانتيمتر ) .در اغلب کامپيوترها می بايست بردهای SIMM بصورت زوج هائی که دارای ظرفيت و سرعت يکسان باشند، استفاده گردد. علت اين است که پهنای گذرگاه داده بيشتر از يک SIMM است . مثلا" از دو SIMM هشت مگابايتی برای داشتن 16 مگابايت حافظه بر روی سيستم استفاده می گردد. هر SIMM قادر به ارسال هشت بيت داده در هر لحظه خواهد بود با توجه به اين موضوع که گذرگاه داده شانزده بيتی است از نصف پهنای باند استفاده شده و اين امر منطقی بنظر نمی آيد.در ادامه بردهای SIMM بزرگتر شده و دارای ابعاد 25 / 4 * 1 شدند( 11 سانتيمتر در 2/5 سانتيمتر ) و از 72 پين برای افزايش پهنای باند و امکان افزايش حافظه تا ميزان 256 مگابايت بدست آمد. بموازات افزايش سرعت و ظرفيت پهنای باند پردازنده ها، توليدکنندگان از استاندارد جديد ديگری با نام dual in-line memory module)DIMM) استفاده کردند.اين نوع بردهای حافظه دارای 168 پين و ابعاد 1 * 5/4 اينچ ( تقريبا" 14 سانتيمتر در 2/5 سانتيمتر ) بودند.ظرفيت بردهای فوق در هر ماژول از هشت تا 128 مگابايت را شامل و می توان آنها را بصورت تک ( زوج الزامی نيست ) استفاده کرد. اغلب ماژول های حافظه با 3/3 ولت کار می کنند. در سيستم های مکينتاش از 5 ولت استفاده می نمايند. يک استاندارد جديد ديگر با نام Rambus in-line memory module ، RIMM از نظر اندازه و پين با DIMM قابل مقايسه است ولی بردهای فوق ، از يک نوع خاص گذرگاه داده حافظه برای افزايش سرعت استفاده می نمايند. اغلب بردهای حافظه در کامپيوترهای دستی (notebook) از ماژول های حافظه کاملا" اختصاصی استفاده می نمايند ولی برخی از توليدکنندگان حافظه از استاندارد small outline dual in-line memory module) SODIMM استفاده می نمايند. بردهای حافظه SODIMM دارای ابعاد 1* 2 اينچ ( 5 سانتيمنتر در 5 /2 سانتيمنتر ) بوده و از 144 پين استفاده می نمايند. ظرفيت اين نوع بردها ی حافظه در هر ماژول از 16 مگابايت تا 256 مگابايت می تواند باشد. حافظه رم فهرستي از دستورالعمل ها و داده هايي که رايانه روي آنها کار مي کند و همچنين نتايج حاصل از محاسبات را در خود ذخيره و نگهداري مي کند. اغلب رايانه هاي امروزي مبتني بر سيستم عامل ويندوز XP داراي 256 يا 512 مگابايت حافظه اصلي است که برخي کاربران آن را تا يک يا 2 گيگابايت افزايش مي دهند. با افزايش نرم افزارهاي چندبندي که همزمان از منابع سخت افزاري بهره مي گيرد و همچنين استفاده از نرم افزارهاي امنيتي ضدويروس و ديوار آتش، منابع حافظه کمتري براي برنامه ها و کارهاي عمومي اختصاص داده مي شود. حافظه اصلي برخلاف حافظه هاي جانبي مانند هاردديسک، به طور مستقيم با کاربران در ارتباط نيست. بلکه مخاطبان اين حافظه، برنامه ها و سيستم عامل رايانه هستند که از زمان روشن شدن رايانه، از آن براي ذخيره سازي فايل ها و کدهاي اصلي استفاده مي کنند. در صورتي که رايانه از حافظه اندکي بهره مند باشد هنگام اجراي برنامه ها با تاخير بسيار زيادي مواجه مي شويد که علت آن فراخواني کدهاي برنامه مورد نظر از روي ديسک سخت است. افزايش حجم حافظه و مشاهده اختلاف کارايي ايجاد شده، ناخودآگاه اين تصور را در ذهن ايجاد مي کند که با افزايش حجم حافظه، سرعت بالاتر و عملکرد بهتر را همراه خواهد داشت. در حالي که در رايانه ها کندترين قطعه در مقايسه با قطعات ضروري ديگر همين سخت ديسک يا هاردیسک است و دسترسي به آن تاخير محسوسي را در روند اجراي برنامه ايجاد خواهد کرد. اگر در رايانه براي اجراي يک برنامه حافظه کافي وجود داشته باشد، هنگام اجراي آن تمامي کدهاي مورد نياز بسرعت از روي حافظه اصلي فراخواني و اجرا مي شود. بنابر اين بايد نوعي تعادل ميان برنامه هاي کاربردي، حجم حافظه اصلي و پتانسيل هاي سخت افزاري برقرار شود. براي مثال اگر شما رايانه اي با پردازنده و کارت گرافيک گرانقيمت را تنها با 256 مگابايت حافظه همراه کنيد هرگز نتوانسته ايد از حداکثر پتانسيل هاي سخت افزاري کارت گرافيک و پردازنده قدرتمند آن استفاده کنيد. چرا که هنگام اجراي برنامه ها دسترسي به هاردديسک براي فراخواني کدهايي که روي حافظه اصلي جا نشده اند سرعت اجراي برنامه ها را بشدت کاهش مي دهد. از سويي ديگر اگر رايانه خود را به 4 گيگابايت حافظه مجهز کنيد و روي آن يک برنامه سنگين را اجرا کنيد حجم زيادي از حافظه در هر صورت خالي مي ماند و اين به معناي هزينه کردن براي قطعه اي است که هرگز از آن استفاده نخواهد شد. در حقيقت يک گيگابايت حافظه اصلي براي اکثر کاربردهاي رايانه اي امروزي کافي است و اگر حافظه خود را از 512 مگابايت به يک گيگابايت افزايش دهيد تفاوت آن را به آساني مشاهده مي کنيد. در اين صورت کارکردن با چندين برنامه به طور همزمان تسهيل مي شود. با در نظر گرفتن اين معيارها، بودجه خود را صرف خريد حجم بيشتري از حافظه که هرگز از آن استفاده نمي کنيد نخواهيد کرد. بررسی خطاء اکثر حافظه هائی که امروزه در کامپيوتر استفاده می گردند دارای ضريب اعتماد بالائی می باشند.در اکثر سيستم ها ،" کنترل کننده حافظه " درزمان روشن کردن سيستم عمليات بررسی صحت عملکرد حافظه را انجام می دهد. تراشه های حافظه با استفاده از روشی با نام Parity ، عمليات بررسی خطاء را انحام می دهند. تراشه های Parity دارای يک بيت اضافه برای هشت بيت داده می باشند.روشی که Parity بر اساس آن کار می کند بسيار ساده است . در ابتداParity زوج بررسی می گردد. زمانيکه هشت بيت ( يک بايت) داده ئی را دريافت می دارند، تراشه تعداد يک های موجود در آن را محاسبه می نمايد.در صورتيکه تعداد يک های موجود فرد باشد مقدار بيت Parity يک خواهد شد. در صورتيکه تعداد يک های موجود زوج باشد مقدار بيت parity صفر خواهد شد. زمانيکه داده از بيت های مورد نظر خوانده می شود ، مجددا" تعداد يک های موجود محاسبه و با بيت parity مقايسه می گردد.درصورتيکه مجموع فرد و بيت Parity مقدار يک باشد داده مورد نظر درست بوده و برای پردازنده ارسال می گردد. اما در صورتيکه مجموع فرد بوده و بيت parity صفر باشد تراشه متوجه بروز يک خطاء در بيت ها شده و داده مورد نظر کنار گذاشته می شود. parity فرد نيز به همين روش کار می کند در روش فوق زمانی بيت parity يک خواهد شد که تعداد يک های موجود در بايت زوج باشد. مسئله مهم در رابطه با Parity عدم تصحيح خطاء پس از تشخيص است . در صورتيکه يک بايت از داده ها با بيت Parity خود مطابقت ننمايد داده دور انداخته شده سيستم مجددا" سعی خود را انجام خواهد داد. کامپيوترها نيازمند يک سطح بالاتربرای برخورد با خطاء می باشند.برخی از سيستم ها از روشی با نام به error correction code)ECC) استفاده می نمايند. در روش فوق از بيت های اضافه برای کنترل داده در هر يک از بايت ها استفاده می گردد. اختلاف روش فوق با روش Parity در اين است که از چندين بيت برای بررسی خطاء استفاده می گردد. ( تعداد بيت های استفاده شده بستگی به پهنای گذرگاه دارد ) حافظه های مبتنی بر روش فوق با استفاده از الگوريتم مورد نظر نه تنها قادر به تشخيص خطا بوده بلکه امکان تصحيح خطاهای بوجود آمده نيز فراهم می گردد. ECCهمچنين قادر به تشخيص خطاها در مواردي است که يک يا چندين بيت در يک بايت با مشکل مواجه گردند . انواح حافظه RAM • Static random access memory)SRAM) . اين نوع حافظه ها از چندين ترانزيستور ( چهار تا شش ) برای هر سلول حافظه استفاده می نمايند. برای هر سلول از خازن استفاده نمی گردد. اين نوع حافظه در ابتدا بمنظور cache استفاده می شدند. • Dynamic random access memory)DRAM) . در اين نوع حافظه ها برای سلول های حافظه از يک زوج ترانزيستورو خازن استفاده می گردد . • Fast page mode dynamic random access memory)FPM DRAM) . شکل اوليه ای از حافظه های DRAM می باشند.در تراشه ای فوق تا زمان تکميل فرآيند استقرار يک بيت داده توسط سطر و ستون مورد نظر، می بايست منتظر و در ادامه بيت خوانده خواهد شد.( قبل از اينکه عمليات مربوط به بيت بعدی آغاز گردد) .حداکثر سرعت ارسال داده به L2 cache معادل 176 مگابايت در هر ثانيه است . • Extended data-out dynamic random access memory)EDO DRAM) . اين نوع حافظه ها در انتظار تکميل و اتمام پردازش های لازم برای اولين بيت نشده و عمليات مورد نظر خود را در رابطه با بيت بعد بلافاصله آغاز خواهند کرد. پس از اينکه آدرس اولين بيت مشخص گرديد EDO DRAM عمليات مربوط به جستجو برای بيت بعدی را آغاز خواهد کرد. سرعت عمليات فوق پنج برابر سريعتر نسبت به حافظه های FPM است . حداکثر سرعت ارسال داده به L2 cache معادل 176 مگابايت در هر ثانيه است . • Synchronous dynamic random access memory)SDRM) از ويژگی "حالت پيوسته " بمنظور افزايش و بهبود کارائی استفاده می نمايد .بدين منظور زمانيکه سطر شامل داده مورد نظر باشد ، بسرعت در بين ستون ها حرکت و بلافاصله پس از تامين داده ،آن را خواهد خواند. SDRAM دارای سرعتی معادل پنج برابر سرعت حافظه های EDO بوده و امروزه در اکثر کامپيوترها استفاده می گردد.حداکثر سرعت ارسال داده به L2 cache معادل 528 مگابايت در ثانيه است . • Rambus dynamic random access memory )RDRAM) يک رويکرد کاملا" جديد نسبت به معماری قبلی DRAM است. اين نوع حافظه ها از Rambus in-line memory module)RIMM) استفاده کرده که از لحاظ اندازه و پيکربندی مشابه يک DIMM استاندارد است. وجه تمايز اين نوع حافظه ها استفاده از يک گذرگاه داده با سرعت بالا با نام "کانال Rambus " است . تراشه های حافظه RDRAM بصورت موازی کار کرده تا بتوانند به سرعت 800 مگاهرتز دست پيدا نمايند. • Credit card memory يک نمونه کاملا" اختصاصی از توليدکنندگان خاص بوده و شامل ماژول های DRAM بوده که دريک نوع خاص اسلات ، در کامپيوترهای noteBook استفاده می گردد . • PCMCIA memory card .نوع ديگر از حافظه شامل ماژول های DRAM بوده که در notebook استفاده می شود. • FlashRam نوع خاصی از حافظه با ظرفيت کم برای استفاده در دستگاههائی نظير تلويزيون، VCR بوده و از آن به منظور نگهداری اطلاعات خاص مربوط به هر دستگاه استفاده می گردد. زمانيکه اين نوع دستگاهها خاموش باشند همچنان به ميزان اندکی برق مصرف خواهند کرد. در کامپيوتر نيز از اين نوع حافظه ها برای نگهداری اطلاعاتی در رابطه با تنظيمات هارد ديسک و ... استفاده می گردد. • VideoRam)VRAM) يک نوع خاص از حافظه های RAM بوده که برای موارد خاص نظير : آداپتورهای ويدئو و يا شتا ب دهندگان سه بعدی استفاده می شود. به اين نوع از حافظه ها multiport dynamic random access memory) MPDRAM) نيز گفته می شود.علت نامگذاری فوق بدين دليل است که اين نوع از حافظه ها دارای امکان دستيابی به اطلاعات، بصورت تصادفی و سريال می باشند . VRAM بر روی کارت گرافيک قرار داشته و دارای فرمت های متفاوتی است. ميزان حافظه فوق به عوامل متفاوتی نظير : " وضوح تصوير " و " وضعيت رنگ ها " بستگی دارد. به چه ميزان حافظه نياز است ؟ حافظه RAM يکی از مهمترين فاکتورهای موجود در زمينه ارتقاء کارآئی يک کامپيوتر است . افزايش حافظه بر روی يک کامپيوتر با توجه به نوع استفاده می تواند در مقاطع زمانی متفاوتی انجام گيرد. در صورتيکه از سيستم های عامل ويندوز 95 و يا 98 استفاده می گردد حداقل به 32 مگابايت حافظه نياز خواهد بود. ( 64 مگابايت توصيه می گردد) .اگر از سيستم عامل ويندوز 2000 استفاده می گردد حداقل به 64 مگابايت حافظه نياز خواهد بود.( 128 مگابايت توصيه می گردد) .سيستم عامل لينوکس صرفا" به 4 مگابايت حافظه نياز دارد. در صورتيکه از سيستم عامل اپل استفاده می گردد به 16 مگابايت حافظه نياز خواهد بود.( 64 مگابايت توصيه می گردد). ميزان حافظه اشاره شده برای هر يک از سيستم های فوق بر اساس کاربردهای معمولی ارائه شده است . دستيابی به اينترنت ، استفاده از برنامه های کاربردی خاص و سرگرم کننده ، نرم افزارهای خاص طراحی، انيميشن سه بعدی و... مستلزم استفاده از حافظه بمراتب بيشتری خواهد بود . تفاوت Static Ram و Dynamic Ram • حافظه يك از مهمترين عناصر سخت‌افزار استفاده شده در كامپيوتر است. بدين منظور از حافظه‌ها مختلف و با فنار‌ها متفاوت استفاده مي‌گردد. حافظه‌ها «ايستا» (Static) و «پويا» (Daynamic)، دو نمونه متدوال در اين زمينه مي‌باشند. كامپيوتر شما ممكن است هم دارا حافظه static و هم dynamic باشد. از حافظه‌ها فوق با توجه به تفاوت مشهود قيمت آنان با اهداف متفاوت استفاده مي‌گردد. با بررس نحوه عملكرد هر يك از تراشه‌ها حافظه static و dynamic، مي‌توان به تفاوت‌ها موجود و علت اختلاف قيمت آنان، بيشتر واقف گرديد. • Dynamic RAM ، متداول‌ترين نوع حافظه در حال حاضر محسوب مي‌گردد. درون يك تراشه dynamic RAM، هر سلول حافظه صرفا يك بيت اطلاعات را در خود ذخيره نموده و از دو بخش اساس تشكيل مي‌گردد: يك ترانزيستور و يك خازن. به منظور ذخيره ميليون‌ها سلول حافظه بر رو يك تراشه از تعداد انبوه ترانزيستور كوچك و خازن استفاده مي‌گردد. خازن مسووليت نگهدار صفر و يا يك را برعهده داشته و ترانزيستور به منزله يك سوئيچ است كه مدار كنترل بر رو تراشه را به منظور خواندن خازن و يا تغيير وضعيت آن، مديريت مي‌نمايد. خازن را مي‌توان به منزله يك سطل كوچك در نظر گرفت كه قادر به ذخيره الكترون‌ها مي‌باشد. • به منظور ذخيره ساز مقدار يك در حافظه، مي‌بايست سطل فرض از الكترون‌ها پر گردد و برا ذخيره مقدار صفر، اين سطل مي‌بايست خال گردد. مهمترين مشكل سطل فرض، وجود نشت و يا سوراخ در آن است كه باعث مي‌گردد پس از گذشت مدت زمان مشخص، خال گردد. در مدت زمان كمتر از چند ميل ثانيه، يك سطل پر از الكترون، خال مي‌گردد. به منظور نگهدار وضعيت خازن و ذخيره ساز مقدار يك قبل از تخليه خازن، مي‌بايست پردازنده و يا كنترل كننده حافظه، خازن را شارژ نمايند. بدين منظور كنترل كننده حافظه، حافظه را خوانده و آن را مجددا” بازنويس مي‌نمايد. • فرآيند فوق كه به Refresh معروف است به صورت اتوماتيك در هر ثانيه، هزاران مرتبه تكرار مي‌گردد. علت نامگذار اين نوع از حافظه‌ها به dynamic به مفهوم فرآيند Refresh برمي‌گردد.حافظه‌ها dynamic، مي‌بايست به صورت پويا بازخوان و بازنويس گردند و گرنه تمامي‌اطلاعات موجود در آنان از بين خواهد رفت. علاوه بر موارد فوق، عمليات Refresh زمان خاص خود را داشته و باعث مي‌گردد سرعت آنان، كاهش يابد. • Static RAM از يك تكنولوژ كاملا متفاوت با dynamic RAM، استفاده مي‌نمايد. در حافظه‌ها static از يك نوع فليپ فلاپ خاص كه هر يك از بيت‌ها حافظه را در خود نگهدار مي‌نمايد، استفاده مي‌گردد. يك فليپ فلاپ برا هر سلول حافظه از چهار تا شش ترانزيستور استفاده مي‌نمايد. در اين نوع حافظه، ضرورت به عمليات Refreshing، نبوده و بديه است كه سرعت آنان در مقايسه با حافظه‌ها dynamic به‌مراتب بيشتر مي‌باشد. با توجه به اين كه اين نوع از حافظه‌ها دارا بخش‌ها و عناصر بيشتر مي‌باشند، يك سلول حافظه Static فضا به‌مراتب بيشتر را نسبت به يك سلول حافظه dynamic بر رو تراشه، اشغال خواهد كرد. بنابراين شما حافظه كمتر را در هر تراشه خواهيد داشت و بديه است كه قيمت آنان نيز افزايش خواهد يافت (ميزان حافظه قابل استفاده بر رو هر تراشه(. • با توجه به موارد اشاره شده، حافظه‌ها Static سريع و گرانقيمت و حافظه‌ها dynamic ارزان و كند مي‌باشند. از حافظه‌ها Static به منظور ايجاد حافظه‌ها Cache ريزپردازنده (حساس به سرعت) و از حافظه‌ها dynamic به منظور فضا ذخيره‌ساز اصل در سيستم‌ها، استفاده مي‌گردد. ميزان حافظه و نوع RAM كامپيوتر خود را انتخاب كنيد. • در اين جانگاهي به دو مشخصه اصلي رم در كامپيوتر مي پردازيم: مقدار حافظه و نوع • چقدر كافي است • قانوني كه در اينجا روي آن انگشت مي گذاريم ( با توجه به انواع مختلف كامپيوترهايي كه استفاده مي كنيد ) نرم افزارهايي است كه شما تمايل به استفاده از آنها را داريد. • و اينكه حداقل مقدارRAM لازم يا بهترين كارايي براي شما مهم است. • جدول زير يك ديدگاه كلي از ميزان RAM قابل قبول با توجه به زمينه كاري فراهم مي كند. • 128 MB • كافي براي بوت شدن • 128-256 MB • برنامه نويسي • 256-384 MB • محاسبات معمولي كامپيوتر گشت زني وب • 384-512 MB • Game و موسيقي • 512 MB -...... • گرافيك سنگين و Game سنگين • رنجهاي نشان داده شده در جدول بالا به صورت كلي و بر اساس بيشتر كارهاي معمول كامپيوتري دسته بندي شده است بنابراين بهتر است كه شما احتياجات نرم افزاري و بازيهايي را كه از آنها استفاده مي كنيد را براي انتحاب نهايي در نظر بگيريد براي اين منظور در HELP نرم افزار يا در Read me آنها مي توانيد در قسمت requirements اين ميزان را پيدا كنيد كه كمترين آن در minimum requirments معمولاً يافت مي شود ولي اين روش براي همه سيستمها دقيق نيست زيرا بعضي از سيستمها بيش از بقيه از RAM استفاده مي كنند. (مانند سيستمي كه كارت گرافيك on board دارد ) بنابراين بهترين راه آزمايش است. • نوع RAM براي كارايي سيستم مهم است سه نوع اساسي رايج RAM وجود دارند كه عبارتند از: SDRAM , DDR , RDRAM . • گذشته از نوع RAM هر نوع RAM يك سرعت وابسته به آن RAM دارد. در زير يك جدول با ذكر جزئيات به منظور مقايسه بر اساس نوع از كندترين ها سريعترين آمده است: • • سرعت • نوع • 66 MHZ يا PC66 • SDRAM • 100 MHZ يا PC100 • SDRAM • 133 MHZ يا PC133 • SDRAM • 200 MHZ يا PC 1600 • DDR • 400 MHZ يا PC800 • RDRAM • 266 MHZ يا PC2100 • DDR • 333 MHZ يا PC2700 • DDR • 400 MHZ يا PC 3200 • DDR • 533 MHZ يا PC1066 • RDRAM • اين سرعتها مربوط به تئوري پهناي باند حافظه در CLOCK SPEED داده شده هستند و يك كامپيوتر فقط مي تواند يك نوع از حافظه را استفاده كند.



نوشته شده در تاريخ جمعه سیزدهم آبان 1390 توسط هواسی ف

علامت تجاری علامت تجاری یا مارک یک علامت ممتاز به طرز خاصی است که توسط شرکت های تجاری برای شناساندن خود و محصولات و خدمات شان به مشتری ها به طور یکتا و قابل تشخیص از سایر رقبا به کار برده می‌‌شود. علامت تجاری یک نوع خصوصیت صنعتی و متفاوت از دیگر شکل های خصوصیت خردمندانه است . به طور قراردادی علامت تجاری یک اسم، کلمه، لوگو، نماد، طرح، عکس، یا ترکیبی از دو یا بیشر از این عناصر می‌‌باشد. همچنین دسته‌ای از علائم تجاری غیر قراردادی نیز موجود است که از عناصری در انها استفاده می‌‌شود که در این طبقه بندی استاندارد قرار نمی‌گیرند. کليات ثبت علايم تجاری علامت تجاری، نشانه متمایز کننده ای(شاخصی) است که معرف کالاها یا خدمات معین ایجاد شده توسط شخص یا شرکت خاصی است. علامت تجاری می تواند یک یا چند کلمه، حرف، عدد یا ترکیبی از آنها باشد. همچنین ممکن است طرح، علامت، اشکال سه بعدی و حتی علائم شنیداری مانند موزیک یا گفتار و یا بو باشد. علامت تجاری به مصرف کنندگان در شناسایی و خرید کالا یا خدماتی با کیفیت خاص کمک می کند. حمایتی که علامت تجاری ثبت شده برای صاحب خود به وجود می آورد، این است که به او حقی انحصاری برای استفاده از آن علامت جهت معرفی کالاها و خدمات خود اعطا می شود. یا او در قبال دریافت وجه دیگران را به استفاده از آن علامت مجاز می کند. دوره زمانی این حمایت متفاوت است ولی با پرداخت وجوه مربوطه می توان بطور نامحدود از این حق استفاده کرد. بنابراین حق ثبت اختراع یک محصول بعد از مدتی به پایان می رسد ولی نام یا علامت تجاری مربوط به آن می تواند بطور نامحدود استفاده شود. قانون ثبت علایم تجاری در ایران ماده 1 - علامت تجارتي عبارت از هر قسم علامتي است اعم از نقش - تصوير رقم - حرف - عبارت - مهر - لفاف و غير آن كه براي امتياز و تشخيص محصول صنعتي - تجارتي يا فلاحتي اختيار مي شود. ممكن است يك علامت تجارتي براي تشخيص امتياز محصول جماعتي از زارعين يا ارباب صنعت يا تجار و يا محصول يك شهر و يا يك ناحيه از مملكت اختيار شود. تبصره - داشتن علامت تجارتي اختياري است مگر در مواردي كه دولت آن را الزامي قرار دهد. ماده 2 - حق استعمال انحصاري علامت تجارتي فقط براي كسي شناخته خواهد شد كه علامت خود را به ثبت رسانيده باشد. ماده 3 - كساني كه در ايران داراي موسسات تجارتي - صناعتي يا فلاحتي هستند اعم از اتباع داخله يا خارجه در صورتي كه علائم تجارتي آنها موافق مواد ذيل ثبت شود از مزاياي اين قانون بهره مند خواهند شد. ماده 4 - كساني كه موسسات صنعتي يا تجارتي و يا فلاحتي آنان در خارج از ايران واقع است موافق شرايط ذيل مي توانند از مزاياي اين قانون بهره مند شوند: علائم خود را به موجب مقررات اين قانون در ايران به ثبت برسانند.1 2. مملكتي كه موسسه آنها در آنجا واقع شده به موجب عهدنامه و يا قوانين داخلي خوداز علائم تجارتي ايران حمايت كنند ماده 5 - هيچ يك از علائم ذيل را نمي توان به عنوان علامت تجارتي اختيار نمود و يا آنها را يكي از اجزا يك علامت تجارتي : قرار داد بيرق مملكتي و سلطنتي ايران و هر بيرق ديگري كه دولت ايران 1. استعمال آن را به علامت تجارتي منع كند - علامت شير و خورشيد - نشانها طور - مدالها و انگهاي دولت ايران . تمثال پادشاه و وليعهد مگر با اجازه مخصوص .2 كلمات و يا عباراتي كه موهم انتساب به مقامات رسمي ايران باشد از قبيل شاهنشاهي - سلطنتي - دولتي و امثال آن . علامات موسسات رسمي مانند شير و خورشيد سرخ و صليب احمر و نظائر آن . علائمي كه مخل انتظامات عمومي و يا منافي عفت باشد. 5 ماده 6 - كسي كه تقاضاي ثبت علامتي را مي نمايد بايد شخصا و يا توسط وكيل ثبت آن را از شعبه مخصوصي كه در دفتر محكمه ابتدايي تهران براي اين امر تشكيل مي شود به موجب اظهارنامه بخواهد - اين اظهارنامه بايد بلافاصله بعد از تسليم به شعبه مزبور در دفتر خاصي ثبت و در مقابل آن رسيد داده شود. ماده 7 - متصدي شعبه مزبور در ماده فوق بايد تا پانزده روز از تاريخ وصول اظهارنامه و ضمائم آن تكليف قبول يا رد آن را معين نمايد. در صورتي كه تقاضاي ثبت رد شود علل رد بايد صريحا ذكر گردد - تقاضاكننده مي تواند از تصميم رد تا ده روز از تاريخ ابلاغ آن به رييس محكمه اول ابتدايي تهران شكايت كند - حكم محكمه قابل استيناف و تميز خواهد بود. ماده 8 - در صورتي كه تقاضاي ثبت از طرف متصدي شعبه فوق الذكر قبول گردد و يا بعد از رد تقاضا حكم قطعي دائر به قبول آن صادر شود اداره ثبت اسناد تهران مكلف است تا پانزده روز از تاريخ تقديم سواد تصميم يا حكم قطعي علامت را به ثبت رسانيده تصديق رسمي ثبت را به تقاضاكننده بدهد. ماده 9 - در موارد ذيل متصدي شعبه مذكور در ماده 6 تقاضاي ثبت را رد خواهد كرد: در صورتي كه علامت مخالف مقررات قانون باشد.1 در صورتي كه علامت قبلا به اسم ديگري ثبت شده و يا شباهت علامت 2. يا علامت ديگري كه ثبت شده است به اندازه باشد كه مصرف كنندگان عادي يعني اشخاصي را كه اطلاعات مخصوصي ندارند به اشتباه بيندازد. ماده 10 - ثبت هر علامت با قيد مراتب ذيل به عمل مي آيد: تاريخ روز و ماه و سال ثبت با تمام حروف .1 2. اسم - شغل - محل اقامت و تابعيت صاحب علامت و وكيل در صورتي كه تقاضا به توسط وكيل به عمل آمده باشد. اسامي و اوصاف محصول يا طبقات محصولاتي كه علامت 3. براي تشخيص و امتياز آن اختيار شده 4 - تعريف علامت به طور اجمال با تعيين اجزايي كه تقاضاكننده مي خواهد حق استعمال انحصاري آن را براي خود تخصيص دهد. 5 - حق الثبتي كه اخذ مي شود. ماده 11 - هر تغييري كه در خود علامت و يا در نوع محصولاتي كه علامت براي تشخيص و امتياز آن به كار مي رود داده شود بايد مطابق مقررات اين قانون جداگانه به ثبت برسد و الا قابل حمايت نخواهد بود. ماده 12 - علامت تجارتي قابل نقل و انتقال است ولي انتقال آن در مقابل اشخاص ثالث وقتي معتبر خواهد بود كه موافق مقررات اين قانون به ثبت رسيده باشد. ماده 13 - ثبت هر علامت و هر تغييري كه مطابق اين قانون بايد به ثبت برسد تا پانزده روز از تاريخ ثبت توسط اداره ثبت اسناد تهران به خرج تقاضاكننده در مجله رسمي وزارت عدليه اعلان خواهد شد. ماده 14 - علاماتي كه ثبت شده باشند از تاريخ تسليم اظهارنامه حمايت خواهند شد و مدت اعتبار ثبت علامت ده سال است ولي صاحب علامت مي تواند تقاضاي تجديد ثبت نمايد در اين صورت حق استعمال انحصاري ده سال ديگر با صاحب علامت خواهد بود و به همين طريق هر تجديد ثبت حق مزبور را براي ده سال تضمين مي نمايد. ماده 15 - حقي كه براي ثبت علامت اخذ مي شود به قرار ذيل است : براي اظهارنامه ثبت دو ريال طلا. براي ثبت علامت قطع نظر از عده طبقات محصول يك پهلوي . براي هر طبقه محصول اگر چه منحصر به فرد باشد علاوه بر حق الثبت علامت پنج ريال طلا. ماده 16 - اشخاص ذيل مي توانند نسبت به علامتي كه تقاضاي ثبت آن شده يا به ثبت رسيده است اعتراض كنند: كساني كه آن علامت را علامت تجارتي خود مي دانند. 2 - كساني كه آن علامت با علامت آنها به اندازه شباهت دارد كه مصرف كنندگان عادي را به اشتباه مي اندازد. در هر يك از دو صورت فوق الذكر اگر معترض كسي باشد كه علامت قبلا به اسم او ثبت نشده است بايد در حين اعتراض براي علامت خود مطابق مقررات اين قانون تقاضاي ثبت كرده حق الثبت و تمام مخارج مربوطه به آن را قبلا تاديه نمايد - در مورد كساني كه موسسه آنها در خارج از ايران واقع است حق اعتراض مشروط به شرط معامله متقابله مذكوره در فقره دوم ماده 4 مي باشد. ماده 17 - اگر اعتراض قبل از آنكه علامت معترض عليه به ثبت رسيده باشد به عمل آيد بايد به ترتيب و در موعدي كه در نظامنامه مذكور در ماده 23 مقرر مي شود به تقاضاكننده ثبت علامت ابلاغ گردد تا در صورتي كه به اعتراض تسليم نشده و تقاضاي خود را مسترد ننمود معترض در مدت مقرر در نظامنامه فوق الذكر به محكمه ابتدايي تهران رجوع كند - در مورد اين ماده عمليات راجعه به ثبت متوقف خواهد ماند ليكن هر گاه معترض در ظرف مدتي كه به موجب نظامنامه مذكور فوق مقرر مي شود به محكمه رجوع ننمود و يا بعد از رجوع دعواي خود را تعقيب نكرد علامت به اسم معترض عليه ثبت و وجوهي كه معترض تاديه نموده به نفع دولت ضبط خواهد شد. ماده 18 - هر گاه اعتراض راجع به علامت ثبت شده باشد معترض بايد مستقيما در محكمه ابتدايي تهران اقامه دعوي كرده و ابطال ثبت را تقاضا نمايد. ماده 19 - جز در مواردي كه به موجب نظامنامه هاي وزارت عدليه استثنا شود اصول رسيدگي مطابق اصول محاكمات تجارتي است و در هر حال حكم محكمه در حدود قوانين قابل استيناف و تميز خواهد بود. تبصره - مفاد حكم قطعي بايد به خرج محكوم له در مجله رسمي وزارت عدليه و يكي از جرايد يوميه تهران منتشر شود - محكوم له مي تواند مخارج مزبور را در جز خسارت از محكوم عليه مطالبه نمايد. ماده 20 - هر گاه معترض ثابت كند كه نسبت به علامت به واسطه سابقه استعمال مستمر قبل از تقاضاي ثبت حق تقدم داشته محكمه حكم خواهد داد كه آن علامت به اسم معترض ثبت شود و اگر علامت مورد اعتراض قبلا در اداره ثبت اسناد به ثبت رسيده باشد محكمه حكم خواهد داد كه ثبت سابق ابطال و علامت به نام معترض ثبت گردد. ماده 21 - ترتيبات مقرره فوق در موردي نيز رعايت خواهد شد كه اعتراض راجع به ثبت انتقال علامت يا به ثبت تغيير خود علامت و يا راجع به ثبت تغيير محصولاتي باشد كه علامت براي تشخيص و امتياز آن به كار مي رود. ماده 22 - كسي كه نسبت به ثبت هاي راجع به علامتي از تاريخ ثبت تا سه سال اعتراض نكرده باشد ديگر نمي تواند نسبت به ثبت آن اعتراض نمايد مگر اينكه ثابت كند معترض عليه در حين ثبت عالم بوده است به اينكه علامت را خود معترض يا كسي كه به معترض علامت را انتقال داده قبلا به طور مستمر استعمال كرده ولي هر گاه معترض عليه ثابت نمايد كه معترض قبل از انقضا مدت سه سال فوق از ثبت علامت اطلاع داشته است اعتراض معترض پذيرفته نخواهد شد. ماده 23 - براي اجراي مقررات اين فصل نظامنامه هاي لازمه از طرف وزارت عدليه تنظيم خواهد شد - در نظامنامه هاي مزبور تكليف نكات ذيل بايد صراحتا تعيين شود: 1) طرز تنظيم اظهارنامه . 2) اسناد و اوراقي كه بايد عين يا سواد يا ترجمه مصدق آن و همچنين كليشه يا كليشه هايي كه بايد ضميمه اظهارنامه بشود. 3) طبقه بندي محصولات . 4) موافق چه ترتيب علامت به ثبت خواهد رسيد. 5) مراتبي كه بايد در اظهارنامه راجع به ثبت انتقال علامت و يا راجع به تغيير در علامت و يا در محصولي كه علامت راجع به آن است قيد شود. 6) اعلاناتي كه بايد راجع به علامت در مجله رسمي منتشر شود و ميزان خرج اعلانات . 7) اصول رسيدگي محاكم در مورد مذكور در مواد 7 و 19. 8) ترتيبي كه مطابق آن كليه ابلاغات مربوطه به علامات تجارتي بايد به عمل آيد. 9) تعرفه ترجمه و تصديق صحت ترجمه . ماده 24 - ثبت علامات متعلق به كساني كه در ايران داراي موسسات صنعتي و تجارتي يا فلاحتي بوده و مطابق قانون علائم صنعتي (مصوب نهم فروردين 1304) به عمل آمده است براي بقيه مدت ده سال مقرر در قانون مزبور به اعتبار خود باقي است . ماده 25 - كساني كه موسسات تجارتي - صنعتي يا فلاحتي آنان در خارج ايران بوده و مطابق قانون نهم فروردين ماه 1304 علامت خود را به ثبت رسانيده باشند يا تقاضاي ثبت كرده ولي علامت آنها به ثبت نرسيده و بعد از تاريخ اجراي اين قانون به ثبت برسد در صورتي از مزاياي اين قانون براي بقيه مدت ده سال بهره مند خواهند شد كه مملكتي كه موسسات آنها در آنجا است به موجب عهدنامه يا قوانين داخلي خود از علائم تجارتي ايران حمايت نمايند. علامت تجاری چیست علامت تجاری یکی از مهمترین عناصر بازاریابی و موفقیت یک سازمان می باشد ، و تصویریست که سازمان یا شرکت شما را با همه ابعادش معرفی می کند و تصویری از آنچه را که هستید یا می خواهید باشید را در ذهن بیننده، مشتریان، مصرف کنندگان و... ایجاد می کند.در واقع نشانه ای است که شرکت یا سازمان شما را از رقبا متمایز می کند و همچنین معرف کالاها و خدمات ایجاد شده توسط شرکت شما می باشد. در درجه نخست علامت تجاری یک تعهد است.و می گوید که شما آن نام را می شناسید و به تعهد آن اعتماد دارید. اعتماد یک قدم اول حیاتی است که هدف علامت تجاری شتاب دادن به این قدم با وسیله نفوذ قرار دادن تعهد ضمنی علامت تجاری است. اغلب علائم تجاری یک نشانه ویژه دارند که به عنوان یک میانبر برای به یادآوری تعهد علامت تجاری عمل می کند. این نشانه از رنگ، شکل، حروف، و تصاویر برای خلق یک تصویر متمایز استفاده می کند که هم برای جلب چشم ما و هم برای هدایت نظر ما در مسیری که می خواهد طراحی شده است. علامت تجاری ممکن است با آهنگ ، شهرت، عبارات گیرا و ... همراه باشد. تمامی قسمتهای تصویر علامت تجاری به عنوان یک محرک روانی یا محرکی که موجب پیوستگی تمامی نظرات دیگر در مورد علامت تجاری است، عمل می کند. علائم تجاری علائم تجاری میتوانند حمایتهائی را از نرم افزار کامپیوتری ترتیب دهند. یک علامت تجاری عموما ً شامل یک یا چند لغت یا طرحهائی ( یا ترکیبی از آنها ) است که به وسیله یک تاجر برای متمایزکردن کالاها یا خدمات خود از کالاها یا خدمات دیگر مورد استفاده واقع میشود. برای مثال شرکت مایکروسافت ازعلامت Microsoft استفاده نموده تا نرم افزار خود را از نرم افزار Lotus یا دیگر نرم افزارهای موجود در بازار متمایز گرداند. علامت تجاری میتواند در اداره علائم تجاری کانادا به ثبت برسد . مالک علامت تجاری ثبت شده میتواند دعوای نقض حقوق خود را در دادگاه مطرح سازد و بواسطه آن ، دیگران را از استفاده از آن علامت منع کند و یا اینکه دیگران را از استفاده از علائم تجاری که بنحو گمراه کننده ای شبیه علامت وی هستند ، منع نماید. ثبت علامت تجاری بایستی هر 15 سال یکبار تجدید شود . در برخی موارد علیرغم اینکه یک علامت تجاری به ثبت نرسیده است ، معهذا میتوان دعوای فروش کالاها يا علامت تجاری مجعول را طرح نمود برای اینکه دیگران را از جلب توجه عمومی به کالاها ، خدمات یا تجارت آنها باز دارد به هنگامی و به روشی که سبب شده یا احتمالا ً سبب میشود که در کانادا بین کالاها یا خدمات یا تجارت آنها با یکدیگر اشتباه شود. راهنماي ثبت بين المللي علائم تجارتي راهنمای ثبت علامت تجاری بین المللی قديمي ترين ثبت بين المللي، علامت مشهور براي ساعتهاي سوئيسي با مارك LONGINES ميباشدكه حدود 1893 به ثبت رسيده است و هنوز نيز معتبر است. فرآيند ثبت بين المللي: اين راهنما بمنظور كمك و راهنمائي متقاضيان در تسهيل امر ثبت بين المللي علائم تجارتي توسط اداره مالكيت صنعتي تهيه و تدوين گرديده و بهمراه ترجمه فرمهاي درخواست ثبت مربوطه در دسترس متقاضيان قرار ميگيرد. اين راهنما شامل اطلاعاتي درخصوص تاريخچه، مزاياي سيستم تحت موافقتنامه و پروتكل مادريد و تفاوت آنها بايكديگر، هزينه هاي مربوطه وهمچنين نحوه تكميل اظهارنامه هاي ثبت بين المللي مي باشد. نکاتی چند در خصوص علامت تجاری: 1- داشتن علامت تجارتی اختیاری است مگر در مواردی که دولت داشتن آن را الزامی قرار دهد. 2- حق استعمال انحصاری عللامت تجاری فقط برای کسی محسوب می شود که علامت خود را در اداره مالکیت صنعتی به ثبت برسانید. 3- علامت تجارتی قابل نقل و انتقال است و باید وفق مقررات قانون ثبت علائم و اختراعات ایران، این انتقال باید بموجب سند رسمی بوده و در اداره مالکیت صنعتی به ثبت برسد. 4- مالک علامت تجارتی ثبت شده می تواند اجازه استفاده از آنرا به دیگران بدهد و این اجازه استفاده باید به موجب سند رسمی باشد و هم چنین این اجازه باید در اداره مالکیت صنعتی به ثبت برسد. 5- برای علامت تجارتی ثبت شده گواهی ثبت علامت اختصاری صادر خواهد شد. 6- مدت اعتبار ثبت علامت تجاری 10 سال است سال است . و این مدت قابل تمدید می باشد. 7- برای ثبت چند علامت باید به تعداد آنها اظهار نامه جداگانه داده شود. 8- تغییرات مربوط به نشانی و مالک علامت تجارتی رسمیت نخواهد داشت مگر اینکه در اداره مالکیت صنعتی به ثبت رسیده باشد. 9-تغییرات در علامت تجارتی یا نوع محصولاتی که علامت تجارتی برای تشخیص آن بکار رفته باید مطابق مقررات به ثبت برسد والا این گونه تغییرات مورد حمایت قانون قرار نمی گیرند. 10- علامت تجارتی ثبت شده از تاریخ تسلیم اظهارنامه مورد حمایت قانون می باشد. مدارک لازم برای تقاضای ثبت علامت تجاری مرحله اول: 1- سه نسخه اظهارنامه ثبت علامت تجارتی و تکمیل آن طبق نمونه پیوستی. 2- درصورتی که علامت تجارتی متضمن تصویر نوشته بخصوصی باشد ده قطعه از تصویر ضمیمه شود. 3- تصویر مدارک هویت متقاضی. (شناسنامه) مرحله دوم: 1- ارائه یک نسخه روزنامه رسمی که آگهی تقاضای ثبت علامت تجارتی درآن درج شده است. 2- یک برگ تقاضای ثبت علامت تجارتی (بشرح نمونه پیوستی). 3- یک برگ تصدیق ثبت علامت تجارتی به انظمام فتوکپی آن. 4- قبض پرداخت حق الثبت علامت تجارتی. 5- ارائه روزنامه رسمی ثبت علامت تجارتی. 6- شرکت هایی که قصد ثبت علامت تجارتی دارند باید به دلیل مدیریت شرکت و آخرین روزنامه رسمی (که انتخاب مدیران در آن درج شده است) را ارائه و مدیرانی که دارای حق امضاء هستند ضمن ارائه یک برگ فتوکپی شناسنامه خود اظهار نامه را امضاء و مهمور به مهر شرکت نمایند. در این نوشته، می توانید با طبقه بندی علائم صنعتی و تجارتی آشنا شوید نامواره لوگو یک یک عنصر گرافیکی از علائم تجاری یا برچسب ها است بطوریکه با سبک حروف یا فونت خاصی تنظیم شده یا به صورت ویژه اما خوانایی چیده شده است. شکل، رنگ، سبک حروف و ... باید به مشخصاً از دیگر علائم مشابه بازار متفاوت باشد. نیم نگاه: یک لوگو یک طرح ملموس برای نمایاندن یک کالای مورد نظر است. همچنین خصوصیات یک سازمان را شرح می‌دهد. اخیراً اصطلاح لوگو برای شرح علائم، تمثیل ها، پوشش نیرو های نظامی، نشان ها و حتی پرچم ها استفاده شده است. . علائم تجارتي علائم تجارتي صنعتي يا خدماتي . نشانه هايي هستند كه براي معرفي كالاها و محصولات صنعتي و يا خدماتي از لحاظ كيفيت و ضمانت جنس آنها مورد استفاده قرار مي گيرد. اين علائم ممكن است اسامي مركب شامل نقش تصوير و كلمه بوده يا به صورت تفنني (فانتزي) مانند ادكلن عقرب يا به صورت اسم منطقه وشهر (عسل سبلان اردبيل) و بالاخره به شكل علامت و ترسيمات برچسب اتيكيت و يا آهنگ مخصوص و غيره باشد. ماده ١ قانون ثبت علائم تجارتي و اختراعات در تعريف علامت تجارتي مقرر مي دارد: (علامت تجارتي عبارت از هر قسم علامتي است اعم از نقش - تصوير - رقم - حرف- عبارت - مهر- لفاف وغيره آن كه براي امتياز و تشخيص محصول صنعتي تجارتي يا فلاحتي اختيار مي شود. ممكن است يك علامت تجارتي براي تشخيص امتياز محصول جماعتي از زارعين يا ارباب صنعت و يا محصول يك شهر و يا يك ناحيه از مملكت اختيار شود.) از ماده فوق مستفاد مي شود كه نوع علامت جنبه حصري ندارد بلكه با توجه به ابتكار از افراد براي شناسايي محصولات واحدهاي توليدي صنعتي يا خدماتي مانند حمل ونقل زميني هوايي يا دريايي به صورت كلمات حروف ارقام تصاوير افراد عادي يا دانشمندان ويا به صورت آهنگ باشد. علامت تجارتي نه تنها بايد با ساير علائم تجارتي تمايز و تفاوت داشته باشد و با نوع و جنس كالا نيز ارتباط تنگاتنگ نشان دهد بلكه بايد توام با ابتكار و نوآوري ترسيم و تنظيم گردد و از اسامي عام وگمراه كننده در علامت استفاده نشود مثلا كلمه (شكر) را كه عام و ويژه كالا و جنس خاص است نمي توان به عنوان علامت انتخاب نمود. اول - خصوصيات علامت تجارتي علامت تجارتي بايد جديد ابتكاري و قابل انتقال بوده و گمراه كننده نباشد. ١- جديد بودن علامت تجارتي منظور اين مي باشد كه علامت مورد استفاده بر روي محصول كه براي ثبت ارائه مي شود از حيث شكلي بايد جديد بوده و سابقه ثبت واستعمال توسط ديگران را نداشته باشد. در علائم مركب ممكن است در اجزا دو علامت مركب از يك كلمه مشابه استفاده شده باشد و اجزاي ديگر يكسان و مشابه نباشند به نحوي كه جز مشترك و مشابه دو علامت ميان صاحبان آنها موجبات اختلاف و دعوي را فراهم سازد. شايان ذكر است كه با توجه به جدول طبقه بندي كالا هرگاه براي نوعي كالاي مشخص علامتي از طبقه اي خاص استفاده شود شخص ديگري كه پس از انتخاب علامت مذكور بخواهد براي كالاي خود از نوع مشابه از طبقه مزبور و از همان علامت قبلي استفاده كند با ممنوعيت استفاده و ثبت علامت مواجه خواهدشد. ٢- ابتكاري بودن علامت تجارتي از خصوصيات ديگر علامت تجارتي ابتكاري بودن آن است يعني علامت بايد توام با طراحي و ظرايف شكلي باشد اگر علامت ساده باشد و با خود جنس اشتباه شود از محصول عرضه شده در بازار حمايت نمي كند و آثار خوب تجارتي يك علامت ابتكاري را در بر نمي گيرد . از طرفي ديگر ابتكاري بود ن علامت تجارتي ايجاب مي كند اسامي عام (مانند كلمه شكر) به عنوان علامت انتخاب نشود و بالاخره اينكه به كار بردن خطوط هندسي به شكل لوزي يا دايره و نيز انتخاب ارقام كه نشانگر كيفيت جنس باشد جنبه ابتكاري ندارد ولي اگر ارقام مورد استفاده با نوع كالا متمايز باشد براي استفاده به عنوان علامت خالي از اشكال خواهد بود.(مانند: عطر شماره ١١٤). ٣- عدم ايجاد اشتباه در نظر مشتري علامت تجارتي نبايد طوري ترسيم گردد كه در نظر مشتري ايجاد اشتباه كرده و وي را در تشخيص و تمييز علائم تجارتي ديگر كه قدري با هم مشابهت دارند دچار سردرگمي و انتخاب نادرست كند. ايجاد اشتباه در نظر مشتري گاه ممكن است با انتخاب نام منطقه اي خاص به عنوان علامت تجارتي براي كالايي مشخص كه در اصل بين كالا و آن منطقه ارتباطي وجود ندارد صورت پذيرد به نحوي كه مصرف كننده به تصور اينكه كالا متعلق به آن منطقه است راجع به نوع مبدا جنس دچار اشتباه شده و در انتخاب و خريد كالا گمراه گردد. ٤- قابليت نقل و انتقال علامت تجارتي با توجه به ماده ١٢ قانون ثبت و علائم و اختراعات كه مقرر مي دارد: (علامت تجارتي قابل نقل و انتقال است ولي انتقال آن در مقابل اشخاص ثالث وقتي معتبر خواهد بود كه موافق مقررات اين قانون به ثبت رسيده باشد) مستفاد مي شود كه علامت تجارتي قابل انتقال است. اما براي آن كه اين انتقال نسبت به اشخاص ثالث معتبر تلقي گردد. نحوه انتقال علامت از صاحب قبلي به صاحب جديد بايد به ثبت برسد. ماده ١٤ آيين نامه قانون ثبت علامت و اختراعات نيز در اين مورد چنين مي گويد: (تغييرات مربوط به علامت يا طبقه كالا يا صاحب علامت همچنين مربوط به تغييرات نشاني و تابيعيت و نماينده قانوني او در ايران رسميت نخواهد داشت مگر اينكه در ايران به ثبت رسيده باشد. ثبت اين تغييرات در روي صفحه مخصوص علامت مربوط به عمل خواهد آمد ثبت تغييرات به موجب اظهارنامه رسمي به امضا صاحب علامت يا نماينده قانوني او به عمل خواهد آمد...) شايان ذكر است كه به موجب آيين نامه مذكور اظهارنامه در٣ نسخه تنظيم شده و شماره ثبت علامت در ايران نام اقامتگاه و تابعيت مالك جديد و بالاخره نام و نشاني نماينده قانوني او درايران نوشته مي شود. ضمنا اداره مالكيت صنعتي همچنان كه عهده دار مراحل تقاضاي ثبت اوليه علامت مي باشد رسيدگي و نقل و انتقال علامت تجارتي را نيز اقدام مي نمايد. در صورتيكه نقل وانتقال علامت تجارتي با سند عادي يا رسمي صورت گرفته باشد متقاضي بايد به هنگام ثبت انتقال علامت مدارك مزبور را نيز به اظهارنامه خود ضميمه نمايد و چنانچه علامتي در خارج از كشور به ثبت رسيده و صاحب آن بخواهد علامت مزبور به ايران انتقال دهد مكلف است رونوشت مصدق ثبت علامت در خارج ازكشور را به اظهارنامه خود پيوست نمايد. (مستفاد از تبصره ماده ١٨ آ.ق.ث.ع.و.ا). دوم - انواع علائم تجاري انتخاب و ثبت علامت تجارتي تابع شرايط خاصي است كه در قوانين كشورهاي مختلف با توجه به عرف جامعه عفت عمومي اخلاق حسنه مصالح كشور و رعايت مسائل مذهبي و اخلاقي محدوديت هايي براي آن پيش بيني شده است. در اين قسمت ضمن بررسي علائم ممنوع انواع علامت تجارتي را با در نظر گرفتن موارد فوق بيان مي داريم: ١- علائم ممنوع به موجب ماده ٥ قانون ثبت علائم و اختراعات زيرممنوع است: - پرچم مملكتي ايران و هر پرچمي كه دولت ايران استعمال آن را به طور علامت تجارتي منع كند. - علامت هلال احمر - نشانها - انگ هاي دولت ايران - پرچم رسمي ايران با علامت مخصوص جمهوري اسلامي و شعار الله اكبر - كلمات و يا عباراتي كه موهم انتساب به مقامات رسمي ايران باشد از قبيل دولتي وامثال آن - علامت موسسات رسمي مانندهلال احمرو صليب احمر و نظاير آن. - علائمي كه مخل انتظامات عمومي يا منافي عفت باشد. ٢- علائم تجارتي صنعتي و خدماتي درماده ١ ق.ث.ع.و.ا. علامت تجارتي درمعناي عام آن به كار رفته است و شامل هر گونه نشانه اي كه براي امتياز و تشخيص محصولات تجارتي و صنعتي و خدماتي و بالاخره محصولات مربوط به صنعتگران تجار و كشاورزان استعمال مي شود.مثلا ((شهروند)) كه علامت تجارتي فروشگاه شهروند است برروي كليه اشيا فروشگاه مزبور الصاق مي شود . علامت ممكن است برروي محصولات كارخانه نصب شود مانند : شربت سرفه (اكسپكتورانت) كه برروي محصول الصاق مي گردد. علات صنعتي نشانگر محصول معين و جنس آن ميباشد مانند محصولات بهداشتي (داروگر). همچنين ممكن است علامت صنعتي كارخانه اي متعددباشد. شايان ذكر است كه علائم صنعتي محصولات موجب تشخيص تمييز كالاهاي مشابه اما با توليدمتفاوت ميگردد. مانند : (صابون نخل و زيتون) . درضمن موسسات خدماتي - تجارتي نيز براي ارائه بهتر خدمات به مشتريان و جذب مشتري علامت صنعتي انتخاب مي نمايند. مثلا مي توان درمورد خدمات حمل و نقل كلمه (هما) و از خدمات قاليشويي كلمه (شربت اوغلي) را به عنوان علامت تجاري نام برد. ٣- علائم فردي جمعي ساده مركب يا صوتي و تصويري علائم فردي براي اشخاص معين حقيقي يا حقوقي استعمال مي شود. و مشخص كننده محصولات تجارتي متعلق به آنها مي باشد مانند (ارج) اما علائم جمعي براي تمييز محصولات معين يا اشخاص تهيه كننده از آنها استفاده مي شود مانند(سبلان) كه براي تشخيص و تمييز (عسل) آن منطقه (به طور كلي و بدون توجه به شخص معين ) از محل ديگر مي باشد و يا قالي كرمان كه از علائم جمعي است. علامت ساده ممكن از ١ با چند كلمه يا حرف تشكيل شود مانند (١ و ١) و يا به صورت نقش و تصوير باشد مانند علامت (سوسمار) بر روي مداد . در علامت مركب معمولا كلمه و نقش باهم به صورت تركيبي استفاده مي شوند . همچنين علامت ممكن است به صورت تصويري باشد مانند: منظره طبيعي كوه (سبلان ) يا كوه (دماوند) براي تبليغ آب معدني و عكس دانشمندي همچون (پاستور) براي تبليغ دارو. علامت ممكن است به صورت صوتي و غير مادي معرفي گردد مانند آهنگ هاي موسيقي براي تبليغ كالا كه از راديو يا تلويزيون و گاهي هم به همراه شعر پخش ميشود. سوم - اسم تجارتي به موجب ماده ٥٧٦ ق.ت. ثبت اسم تجارتي اختياري است مگر در مواردي كه ثبت آن الزامي شناخته شود . بدين ترتيب تاجر مي تواند براي معرفي كالاي خود از اسم تجارتي استفاده كند . گاهي نام تجارتي كالا با اسم تجارتي يا علامت ساخت آن ادغام و به يك شكل شده و براي شناساندن خود محصول به كار مي رود به عنوان مثال محصول ( آدامس ) كه در آن نام تاجر به عنوان اسم تجارتي استفاده شده و در عين حال محصول را نيز معرفي مي كند و اين نوع علامت را در انگليسي و درفرانسه ناميده اند. به هر حال ممكن است اسم تجارتي غير از نام تاجر باشد مانند فروشگاه گل ياس . انتخاب اسم تجارتخانه نبايد به نحوي باشد كه مشتريان را در تشخيص كالا گمراه كند . همچنين اسم تجارتي ثبت شده به نام ديگري را نمي توان انتخاب و استفاده كرد حتي اگر با نام خانوادگي استفاده كننده اخير يكسان باشد ( مستفاد از مواد ٥٧٧ و ٥٧٨ ق.ت.) . اسم تجارتي قابل انتقال است و مدت اعتبار آن پس از ثبت ٥ سال مي باشد . (مستفاد از مواد ٥٧٩ و٥٨٠ ق.ت.) . ثبت اسم تجارتي مانند ثبت شركتها و دفاتر و علائم و اختراعات به صورت اعلامي است : به عبارت ديگر متقاضي ثبت با تنظيم اظهارنامه و طي تشريفات مربوط به ثبت و آگهي ثبت علامت را به وسيله اداره ثبت اعلام مي نمايد تا بدين وسيله اشخاص ذينفع با اطلاع از موضوع عند اللزوم اعتراض به ثبت اسم تجارتي مانع ثبت آن شده و حقوق خود را استيفا نمايند . ثبت تجارتي ها نبايد با ثبت اسم تجارتي اشتباه كرد زيرا ثبت نام تاجر با فوت يا حجر تغيير مي يابد ولي اسم تجارتي با بقاي خود نشانگر ادامه كار موسسه يا تجارتخانه مي باشد . ماده ٥٨٢ ق.ت.مقرر ميدارد: (وزارت ادليه به موجب نظامنامه ترتيب اسم تجارتي و اعلان آن و اصول محاكمات در دعاوي مربوط به اسم تجارتي را معين خواهد كرد. دراين زمينه دراجراي مواد ٥٢٨ و ٥٨٥ ق.ت. طرح اصلاحي آيين نامه ثبت شركتها مصوب ١٣٤٠ با اصلاحات بعدي در بند ٢ ماده اول خود اداره ثبت شركتها و مالكيت صنعتي درتهران را مكلف نموده كه نسبت به ثبت علائم تجارتي و اختراعات و نام تجارتي و اشكال و ترسيمات صنعتي اقدام نمايد ولي تا كنون ايين نامه اجرايي ماده ٥٨٢ ق.ت. راجع به نحوه ثبت مرجع ثبت و حمايت قانوني از دارنده ويا تعقيب افراد سو استفاده كنند از نام تجارتي و به تصويب نرسيده است . با اين ترتيب در حال حاضر ثبت اسم تجارتي بدون تصويب آيين نامه اجرايي ثبت و حمايت از اسم تجارتي امكان پذير نمي باشد و معمولا متقاضي اسم تجارتي را به عنوان علامت تجارتي به ثبت مي رساند. شايان ذكر است به موجب ماده ٣ قانون سجل احوال مصوب ١٣٠٧ كسي حق ندارد نام خانوادگي شخص ديگري را به عنوان است تجارتي يا عنوا تلگرافي خود قرار ميدهد. چهارم- نحوه تقاضا و ثبت علائم تجارتي در حقوق ايران حق استعامال انحصاري علامت فقط به كسي متعلق دارد كه علامت را به ثبت رسانيده است(مستفاد ازماده ٢ ق.ث.ع.و.ا) ثبت علامت تجارتي اختياري است مگر درمواردي كه قانون ثبت آن را الزامي دانسته باشد (مستفاد از تبصره ١ ماده ٢ ق.ث.ع.و.ا) به منظور جلوگيري از تقلب و تقليد و از نظر تسهيل نظارت در ساخت كالاهايي كه براي مصرف واستعمال مستقيم بر روي بدن انسان به كار ميرود ماده ١ آيين نامه نصب وثبت اجباري علائم صنعتي بر روي بعضي از اجناس دارويي و خوراكي و آرايشي مصوب سوم ارديبهشت ماه ١٣٢٨ مقرر مي دارد: تمام اجناس دارويي و طبي و مواد غذايي مشروحه در ماده ٥ اعم از آنكه در داخل ايران و يادر خارج ساخته و وارد كشور شده و در بازار تحت اسم مشخصي با نصب برچسب به معرض فروش قرار مي گيرند بايد داراي علامت صنعتي يا تجارتي ثبت شده بوده و در روي برچسب نكات زير تصريح گردد: اسم تجارتي و نشاني سازنده جنس با قيد كشور مبدا. - شماره ثبت علامت در ايران. - تقاضاي ثبت علامت بايد در اظهارنامه ثبت علامت بازرگاني در سه نسخه روي نمونه هاي چاپي از طرف متقاضي ياوكيل وي تهيه و تسليم گردد. اظهارنامه مذكور بايد دارادي تاريخ و امضا بوده و حاوي نكات زير باشد: - امضا كننده اظهارنامه صاحب علامت. - اقامتگاه قانوني (شخص حقيقي يا حقوقي). -رشته تجارت يا نوع صنعت. - اسم و اقامتگاه اشخاصي كه صلاحيت دريافت ابلاغ و اخطار را دارند. - كالا و طبقات علامت بر طبق آيين نامه (ق.ث.ع.و.ا). - شرح و توصيف علامت. -طرز مخصوص استعمال علامت مانند اينكه قيد شود به وسائل مختلف به هرشكل واندازه و نوع چاپ در خاتمه اداره ثبت شركتها و مالكيت صنعتي پس از دريافت اظهارنامه نحوه تنظيم آن را با مقررات تطبيق و مراتب رادر دفتر ثبت مي كند سپس نسخه ثاني اظهارنامه را امضا و مهر نموده به متقاضي به عنوان رسيد مسترد مي دارد. اداره ثبت مكلف استكه ظرف ١٥ روز اظهارنامه و ساير مدارك مذكور را مورد بررسي قرارداده و چنانچه نواقصي در آنها مشاهده نمايدمراتب را جهت رفع نقص به متقاضي ابلاع كند. اما در صورت كامل بودن اظهارنامه علامت مورد تقاضا را به ثبت رسانيده و مراتب را در روزنامه رسمي با قيد نام و نشاني صاحب علامت و كالاهايي كه در آنها از علامت استفاده مي شود آگهي نمايد. در صورتي كه ظرف ٣٠ روز از تاريخ نشر آگهي اعتراضي از طرف اشخاص ذينفع به عمل نيايد اداره ثبت علامت مورد تقاضا را به نام متقاضي در دفتر مخصوص به ثبت رسانيده و گواهي ثبت را به درخواست كننده تسليم مي نمايد. (مستفاد از مواد ٦ و ٧و ٩و ١٠ و ١١ آ.ق.ث.ع.و.ا). مراحل ثبت علامت تجارتي ١- سه برگ اظهارنامه ثبت علامت تجارتي از دايره فروش اوراق بهادار خريداري و مطابق نمونه پيوستي تكميل شود. ٢- اگر علامت مورد درخواست بصورت تصوير يا نوشته خاصي باشد ١٠ قطعه از تصوير يا نوشته مذكور بهمراه اظهارنامه تحويل اداره مالكيت صنعتي گردد. تذكر١ - به تعداد هر طبقه اضافي يك قطعه تصوير مذكور بايد اضافه گردد. تذكر ٢- سه قطعه از تصاوير مذكور در محل مخصوص اظهارنامه اظهارنامه ثبت علامت تجارتي الصاق گردد. تذكر٣- اندازه نمونه ها نبايد از ده سانتي متر از هر طرف تجاوز نمايد. ٣- مدارك ابرازي توسط مسئول اداره مورد بررسي اوليه قرار گرفته و جهت پرداخت حق الثبت اظهارنامه متقاضي به حسابداري اداره هدايت مي شود و كارشناس تعيين مي گردد. ٤- متقاضي به حسابداري اداره مراجعه و اظهارنامه را ارائه و فيش بانكي صدور مي يابد پرداخت وجه بايد در شعبه بانك ملي مستقر در ساختمان ثبت صورت گيرد و پس از پردخت وجه فيش به حسابداري ارائه گردد مسئول حسابداري با ملاحظه فيش ضمن انعكاس در دفاتر مربوطه اظهارنامه را ممهور نموده و تحويل متقاضي مي دهد. ٥- مدارك (اظهارنامه و تصاوير ) تحويل اداره مي شود اظهارنامه در دفتر ثبت اظهارنامه ثبت شده و به مهر ساعتي همراه با روز وماه و سال ممهور مي گردد برگ اول اظهارنامه ثبت علامت تجارتي تحويل متقاضي مي گردد برگ دوم اظهارنامه ضبط در سوابق شده و برگ سوم جهت بررسي در اختيار كارشناس معينه قرار مي گيرد. ٦- كارشناس مربوطه در ظرف ١٥ روز به تقاضاي وارده رسيدگي و در صورت عدم ملاحظه سابقه ثبت و يا مشابهت با علايم ثبت شده و تعيين طبقه كالا اقدام به تهيه پيش نويس آگهي تقاضاي ثبت علامت تجارتي مي نمايد. تذكر ١- در صورتي كه كارشناس در موقع رسيدگي ملاحظه نمايد كه علامت متقاضي قبلا ثبت شده يا مشابهت با علائم ثبت شده دارد اخطار رد علامت را تهيه و بنظر مسئول اداره ميرساند. تذكر ٢- در صورت رد تقاضاي ثبت علامت تجارتي از ناحيه اداره متقاضي ميتواند ظرف ده روز از تاريخ ابلاغ از اين تصميم به دادگاههاي حقوقي تهران شكايت نمايد. ٧- مسئول اداره پيش نويس آگهي تقاضاي ثبت علامت تجارتي را امضا و به ماشين نويسي ارجاع و پس از تحرير آگهي مذكور آن را امضا مي نمايد اين آگهي كه يك نمونه از علامت درخواستي به آن الصاق شده ضمن ثبت در دفتر انديكاتور توسط مسئول اين امر تحويل متقاضي مي گردد تا به روزنامه رسمي جمهوري اسلامي ايران ( به نشاني تهران پارك شهر خ بهشت ساختمان دادگستري جمهوري اسلامي ايران ) برده شود. تذكر: متقاضي قبل از مراجعه به روزنامه رسمي بايد اقدام به تهيه كليشه تصوير علامت مربوطه نمايد و سپس كليشه مذكور را بهمراه آگهي تحويل رزونامه رسمي نمايد. ٨- پس از اينكه آگهي تقاضاي ثبت علامت تجارتي در روزنامه رسمي درج و منتشر گرديد متقاضي ٣٠ روز بعد از تاريخ انتشار با در دست داشتن يك نسخه از روزنامه مذكور به اداره مالكيت صنعتي مراجعه نمايد و ضمن تقديم يك برگ تقاضاي ثبت علامت و يك نسخه از روزنامه فوق تقاضاي ثبت علامت تجارتي را بنمايد. ٩- مسئول اداره پس از وصول تقاضا و روزنامه رسمي دستور ضميمه شدن به پرونده را صادر و به كارشناس مربوطه ارجاع مي نمايد كرشناس معينه پرونده را بررسي و در صورت عدم وصول اعتراض نسبت به تقاضاي ثبت علامت تجارتي دستور پرداخت حق الثبت علامت تجارتي را صادر و اقدام به تهيه آگهي ثبت علامت تجارتي مي نمايد و ضمن گواهي مراتب را به نظر مسئول اداره رسانده ومسئول اداره پس از بررسي و امضا به ماشين نويسي ارجاع ميدهد. ١٠- متقاضي به حسابداري مراجعه و مسئول حسابداري با ملاحظه پرونده و محاسبه فيش مبلغ حق الثبت را صادر و متقاضي براي پرداخت به شعبه بانك ملي مستقر در سازمان ثبت رجوع نموده و پس از پرداخت وجه به حسابداري مراجعه و يك نسخه از فيش را تحويل حسابداري مي دهد مسئول حسابداري با ملاحظه فيش ضمن انعكاس در دفاتر مربوطه اظهارنامه را ممهور نموده و تحويل متقاضي مي دهد. ١١- متقاضي يك برگ تصديق ثبت علامت تجارتي را از قسمت فروش اوراق خريداري و به اداره مراجعه و مدارك پرداخت حق الثبت و برگ تصديق را ارائه ومسئول اداره دستور ضم به پرونده و ادامه عمليات ثبتي را صادر مي نمايد يك قطعه از علامت در دفتر ثبت علايم و دفتر طبقات كالا الصاق و ثبت مي شود. مراتب در برگ تصديق ثبت علامت درج و ضبط پرونده شده و آگهي ثبت علامت تجارتي تحرير شده توسط مسئول اداره امضا و پس از ثبت در دفتر انديكاتور جهت درج در روزنامه رسمي تحويل متقاضي مي گردد. ١٢- متقاضي به روزنامه رسمي مراجعه و آگهي ثبت علامت تجارتي را جهت درج در روزنامه ارائه مي دهد. ١٣- متقاضي با در دست داشتن يك نسخه از روزنامه رسمي منتشره مذكور به اداره مالكيت صنعتي مراجعه و روزنامه رسمي را جهت ضبط در پرونده ارائه مي دهد مسئول اداره با وصول روزنامه رسمي حاوي درج آگهي ثبت علامت تجارتي تصديق ثبت علامت تجارتي را امضا و دستور تحويل آن را به متقاضي صادر مي نمايد تصديق ثبت پس از احراز هويت و اخذ رسيد تحويل صاحب علامت مي شود. ١٤- تصديق ثبت علامت تجارتي از تاريخ تسليم اظهارنامه مربوطه بمدت ده سال اعتبار دارد در صورتي كه صاحب علامت تمايل به استمرار سابقه ثبت داشته باشد ميتواند حداكثر ظرف ٦ ماه از انقضاي اعتبار تصديق ثبت اقدام به تجديد علامت نمايد در صورت سپري شدن مدت ٦ ماه علامت ثبت شده ديگر اعتبار قانوني نخواهد داشت. نكاتي چند در خصوص علامت تجارتي علامت تجارتي عبارت از هر قسم علامتي است اعم از نقش تصوير رقم حرف عبارت مهر لفاف و غير آن كه براي امتياز و تشخيص محصول صنعتي تجارتي يا فلاحتي اختيار شود. ١- داشتن علامت تجارتي اختياري است مگر در مواردي كه دولت آن را الزامي قرار دهد. ٢- حق استعمال انحصاري علامت تجارتي فقط براي كسي محسوب مي شود كه علامت خود را به ثبت برساند. ٣- علامت تجارت قابل نقل و انتقال است و بايد وفق مقررات قانون ثبت علايم و اختراعات ايران به ثبت برسد . ٤- اجازه استفاده از علامت ثبت شده به ديگران در ايران بايد به ثبت برسد. ٥- براي علامت گواهي ثبت علامت صادر خواهد شد. ٦- مدت اعتبار ثبت علامت براي هر بار ١٠ سال است. ٧- براي ثبت چند علامت بايد به تعداد آنها اظهارنامه جداگانه داده شود. ٨- تغييرات مربوط به نشاني رسميت نخواهد داشت مگر اينكه به ثبت رسيده باشد. مدارك لازم براي تقاضاي ثبت علامت تجارتي مرحله اول : ١- سه نسخه اظهارنامه ثبت علامت تجارتي و تكيمل ان طبق نمونه پيوستي ٢- در صورتي كه علامت تجارتي متضمن تصوير يا نوشته بخصوصي باشد ده قطعه از تصوير ضميمه شود. مرحله دوم : ٣- ارائه يك نسخه روزنامه رسمي كه آگهي تقاضاي ثبت علامت تجارتي در ان درج شده است. ٤- يك برگ تقاضاي ثبت علامت تجارتي ٥- ارائه يك نسخه روزنامه رسمي كه ثبت علامت تجارتي در آن درج و منتشر شده است . ٦- ارائه يك برگ تصديق ثبت علامت تجارتي ٧- ارائه برگ پايان خدمت در مواردي كه اعلام خواهد شد. ٨- ارائه فتوكپي شناسنامه ٩- ارائه گواهي صنعتي يا جواز اتحاديه يا مجوز رسمي در رابطه با نوع فعاليت نمونه تقاضاي ثبت علامت تجارتي بسمه تعالي رياست اداره كل مالكيت صنعتي با ايفاد يك برگ روزنامه رسمي جمهوري اسلامي به شماره .............. تاريخ ............... كه تقاضاي ثبت علامت طي اظهارنامه شماره ........... در ان درج شده است وبا توجه به اينكه در مهلت مقرر در قانون اعتراضي نسبت به آن واصل نشده خواهشمند است اقدام لازم را در جهت ثبت علامت مذكور بعمل آيد. امضاي متقاضي ثبت علامت تجارتي مراحل ثبت اضافه كالا و طبقه و تغيير علامت ١- خريد سه نسخه اظهارنامه ثبت علامت تجارتي و مطابق نمونه پيوستي اين مجلد تكميل و توسط متقاضي يا وكيل قانوني اش تقديم اداره مالكيت صنعتي شود. تذكر - در صورتي كه تغيير علامت مد نظر باشد ده قطعه از تصوير علامت مذكور به همراه مدارك تحويل اداره گردد. ٢- مسئول اداره بررسي مقدماتي را انجام و دستور اخذ حق الثبت اظهارنامه را صادر و متقاضي به حسابداري اداره هدايت مي شود مسئول حسابداري فيش مربوطه را صدر و متقاضي به شعبه بانك ملي مستقر در سازمان ثبت مراجعه و پس از پرداخت وجه فيش پرداختي را به حسابداري تسليم و مسئول مربوطه پس از انعكاس در دفاتر اقدام به ممهور نمودن اظهارنامه مي نمايد. ٣- متقاضي اظهارنامه را تقديم اداره ماليكت صنعتي كرده و مسئول اداره ضمن صدور دستور ثبت اظهارنامه در دفتر اظهارنامه و تعيين كارشناس اظهارنامه را به بايگاني جهت ضميمه نمودن به پرونده ارسال مي دارد. ٤- اظهارنامه ثبت دفتر اظهارنامه ودفتر تعيين طبقات كالا مي شود اوراق اظهارنامه به مهر ساعتي ممهور و نسخه ثالث تحويل متقاضي مي گردد پرونده بهمراه سوابق ضميمه شده جهت بررسي در اختيار كارشناس مربوطه قرار مي گيرد. ٥- كارشناس پرونده را بررسي و در صورت عدم مشاهده سابقه ثبت يا مشابهت با علايم ثبت شده در ظرف ١٥ روز اقدام به تهيه پيش نويس آگهي ثبت علامت نموده ضمن تاييد جهت امضا به مسئول اداره تسليم مي نمايد. ٦- مسئول اداره پس از بررسي و امضا به ماشين نويسي ارجاع و پس از تحرير پيش نويس آگهي به امضاي مسئول اداره رسيده و در دفتر انديكاتور ثبت و جهت درج در روزنامه رسمي به متقاضي تحويل مي شود. تذكر - در صورتي كه تغيير علامت مورد درخواست بوده و متضمن تصوير يا نوشته خاصي باشد قبل از مراجعه به روزنامه رسمي كليشه لازم تهيه و به همراه آگهي تقاضاي ثبت علامت بدفتر روزنامه تسليم گردد. ٧- پس از درج آگهي در روزنامه و انتشار آن متقاضي سي روز پس از درج در روزنامه رسمي با در دست داشتن يك نسخه از روزنامه رسمي حاوي درج آگهي و يك برگ تقاضاي ثبت علامت و اصل تصديق ثبت به اداره ماليكت صنعتي مراجعه و به مسئول اداره تسليم نمايد اداره ضمن بررسي مقدماتي به كارشناس معينه ارجاع مي دهد و كارشناس پس از بررسي و ملاحظه عدم وصول اعتراض متقاضي را جهت پرداخت حق الثبت به حسابداري هدايت و متقاضي وفق موارد قبلي به حسابداري مراجعه و ضمن پرداخت حق الثبت به شعبه بانك ملي مستقر در سازمان ثبت و ممهور شدن اظهارنامه توسط حسابداري مدارك را به كارشناس ارائه و كارشناس اقدام به تهيه آگهي ثبت علامت تجارتي و درج در ظهر تصديق ثبت نموده مراتب را به نظر مسئول اداره مي رساند . ٨- مسئول اداره پس از بررسي و امضاي آگهي به ماشين نويسي ارجاع و پس از تحرير آگهي و ظهر تصديق ثبت را امضا و به مسئول ثبت در دفاتر اظهارنامه - طبقات ارجاع و پس از صدور تحويل متقاضي مي گردد تا به دفتر روزنامه رسمي جمهوري اسلامي تسليم گردد. ٩- پس از درج در روزنامه رسمي متقاضي يك نسخه از روزنامه مذكور را به اداره مالكيت صنعتي ارائه و مسئول اداره دستور ضبط در پرونده و تحويل تصديق ثبت را صادر مي نمايد. ١٠- تصديق ثبت پس از احراز هويت در قبلا اخذ رسيد تحويل صاحب علامت يا وكيل قانوني او مي گردد. ليست طبقات علايم طبقه ١ - مواد شيميائي مورد استفاده در صنايع علوم عكاسي و همچنين كشاورزي باغباني و جنگلباني رزينهاي مصنوعي پردازش نشده پلاستيكهاي پردازش نشده كودهاي گياهي تركيبات اطبائ حريق مواد آبكاري و جوشكاري فلزات مواد شيميائي براي نگهداري مواد غذائي مواد دباغي چسبهاي صنعتي . طبقه ٢- رنگ روغن جلا لاك مواد ضد زنگ زدگي و جلوگيري كننده از فاسد شدن چوب مواد رنگي مواد تثبيت رنگ رزين يا صمغ هاي خام طبيعي فلزات به صورت پودر يا ورق براي نقاشان ساختمان چاپگرها و هنرمندان. طبقه ٣- تركيبات سفيد كننده و ساير مواد مخصوص شستشوي لباس مواد مخصوص تميز كردن براق كردن لكه گيري و سائيدن صابون عطريات روغن هاي اسانس مواد آرايشي لوسيونهاي مو گرد و خميردندان . طبقه٤- روغنها و گريسهاي صنعتي روان كننده ها تركيبات گردگيري مرطوب كردن و جذب رطوبت انواع سوخت ( شامل سوخت موتور) و مواد روشنائي انواع شمع و فتيله چراغ. طبقه ٥- مواد داروئي و بيطاري مواد بهداشتي براي مصارف پزشكي مواد رژيمي براي مصارف پزشكي غذاي كودكان انواع گچ شكسته بندي لوازم زخم بندي مواد پركردن دندان موم دندان سازي ضدعفوني كننده ها مواد نابود كننده حشرات موذي قارچ كش مواد دفع نباتا هرزه . طبقه ٦- فلزات عادي و آلياژهاي آنها مواد ساختماني فلزي ساختمانهاي فلزي قابل حمل مواد فلزي خطوط مجراهاي فلزي گاوصندوق اجناس ساخته شده از فلزات عادي كه در طبقات ديگر ذكر نشده اند سنگهاي معدني فلزات . طبقه ٧- انواع ماشين و ماشينهاي افزار انواع موتور ( استثنائ موتور وسائط نقليه زميني) قفل وبست و حلقه هاي اتصال قطعات ماشينها و قطعات انتقال قوه ( به غير از اتصالات و اجزائ انتقال قوه وسائط نقليه زميني) لوازم و ابزار كشاورزي ( به استثناي ابزارهاي دستي ) ماشين جوجه كشي . طبقه ٨- انواع ابزار و لوازم دستي ( كه با دست كارمي كنند) سرويس كارد و قاشق و چنگال سلاح كمري تيغ. طبقه ٩- اسباب و آلات علمي دريانوردي مساحي عكاسي سينمايي بصري وزن كردن اندازه گيري علامت دادن كنترل ومراقبت (نظارت) نجات و آموزش اسباب و لوازم هدايت قطع و وصل تبديل ذخيره سازي تنظيم يا كنترل جريان برق آلات واسباب ضبط ماشينهاي فروش خودكار و مكانيسم دستگاههايي كه با سكه كار مي كنند صندوق هاي ثبت مبلغ دريافتي ماشينهاي حساب تجهيزات داده پردازي و رايانه اي دستگاه آتش نشاني . طبقه ١٠- آلات و ابزار جراحي پزشكي دندانسازي وبيطاري اندام هاي مصنوعي دندان و چشم مصنوعي اقلام ارتوپدي مواد بخيه زني . طبقه ١١- دستگاههاي روشنائي حرارتي مولد بخار طبخ خنك كردن تهويه تامين آب بهداشتي . طبقه ١٢- وسايط نقليه دستگاههاي حمل و نقل زميني دريائي و هوائي . طبقه ١٣- اسلحه گرم مهمات و انواع پرتابه ( از قبيل موشك خمپاره و غيره) مواد منفجره مواد وسايل آتش بازي . طبقه ١٤- فلزات گرانبها و آلياژهاي آنها و كالاهائي كه با فلزات گرانبها ساخته شده يا با آنها روكش شده اند و درساير طبقات ذكر نشده اند جواهرات سنگهاي گرانبها اسباب و لوازم ساعت سازي و زمان سنجي . طبقه ١٥- آلات موسيقي . طبقه ١٦- كاغذ مقوا و كالاهاي ساخته شده از آنها كه در طبقات ديگر ذكر نشده اند مطاب چاپ نشده مواد صحافي عكس نوشت افزار چسب براي مصارف تحريري يا خانگي لوازم نقاشي قلم مو نقاشي ماشين تحرير و لوازم ملزومات دفتري ( به استثناي مبلمان) مواد آموزشي و تدريس ( به استثنائ دستگاها) مواد پلاستيكي براي بسته بندي ( كه در سايرطبقات ذكر نشده اند) حروف و كليشه چاپ. طبقه ١٧- لاستيك كائوچو صمغ آزبست ( پنبه نسوز) ميكا ( سنگ طلق) و كالاهاي ساخته شده از اين مواد كه در طبقات ديگر ذكر نشده اند پلاستيك داراي شكل و قالب خاص براي استفاده در توليد ساير كالاها مواد بسته بندي در پوش گذاري انسداد و عايق بندي لوله هاي قابل ارتجاع غير فلزي . طبقه ١٨- چرم و چرم مصنوعي و كالاهاي ساخته شده از آنها كه در طبقات ديگر ذكر نشده اند پوست حيوانات چمدان كيسه و كيفهاي مسافرتي چتر چترآفتابگير و عصا شلاق يراق و زين و برگ. طبقه ١٩- مواد و مصالح ساختماني )( غير فلزي) لوله هاي غير فلزي سخت و غير قابل انعطاف براي استفاده در ساختمان آسفالت غيرو قطران ساختمانهاي متحرك غير فلزي بناهاي يادبود غير فلزي . طبقه ٢٠- مبلمان و اثاثيه آئينه قاب عكس كالاهاي ساخته شده از چوب چوب پنبه ني حصير شاخ استخوان عاج استخوان آرواره نهنگ صدف كهربا صدف مرواريد كف دريا وبدل كليه اين مواد يا ساخته شده از پلاستيك ( كه در ساير طبقات ذكر نشده اند) . طبقه ٢١- ظروف خانگي يا لوازم آشپزخانه ( كه از فلزات قيمتي ساخت يا روكش نشده اند) شانه و ابر و اسفنج انواع برس و قلم مو ( به استثناي قلم موهاي نقاشي ) مواد ساخت برس لوازم نظافت و تميزكاري سيم ظرف شويي شيشه كارشده يا نيمه كارشده ( به استثناي شيشه مورد استفاده در ساختمانها) شيشه آلات اشيائ ساخته شده از چيني و سفال كه در طبقات ذكر نشده اند. طبقه ٢٢- طناب ريسمان تور چادر سايبان برزن ( تارپولين ) بادبان وشراع ريسه و گوني كه در طبقات ديگر ذكر نشده است مواد لائي و لايه گذاري و پوشال ( به استثنائ لاستيك و پلاستيك ) مواد خام ليفي براي نساجي. طبقه ٢٣- انواع نخ و رشته براي مصارف پارچه بافي و نساجي . طبقه ٢٤- محصولات نساجي و پارچه اي كه در طبقات ديگر ذكر نشده اند انواع روتختي و روميزي . طبقه ٢٥- انواع لباس و پوشاك پاپش و پوشش سر. طبقه ٢٦- انواع توري و قلاب دوزي روبان بند (نوار) حاشيه وقيطان دگمه قزن قفلي سنجاق و سوزن ته گرد گلهاي مصنوعي . طبقه ٢٧- انواع فرش قاليچه حصير وزيرانداز لينويوم و ساير كف پوشها آويزهاي ديواري ( غير پارچه اي ). طبقه ٢٨- انواع بازي و اسباب بازي لوازم ورزشي و ژيمناستيك كه در طبقات ديگر ذكر نشده اند تزئينات درخت كريسمس. طبقه ٢٩- گوشت گوشت ماهي گوشت طيور وشكار عصاره گوشت سبزيجات وميوه جات به صورت كنسرو خشك شده و پخته شده انواع ژله مربا و كمپوت تخم مرغ شبر و محصولات لبني روغنها و چربيهاي خواركي . طبقه ٣٠ - قهوه چاي كاكائو شكر برنج نشاسته نشاسته كاساريا مانيوك ( تاپيوكا) نشاسته نخل خرما ( ساگو) بدل قهوه آرد و فراورده هاي تهيه شده از غلات نان نان شيريني شريني جات شيريني يخي عسل ملاس يا شيره قند مايه خمير گرد مخصوص شيريني پزي يا پخت نان نمك خردل سركه انواع سس ( چاشني ) ادويه جات يخ . طبقه ٣١- محصولات كشاورزي باغداري و جنگلباني و دانه هايي كه در طبقات ديگر ذكر نشده اند حيوانات زنده ميوه و سبزيجات تازه بذر گياهان و كلهاي طبيعي غذاي حيوانات مالت ( جو سبز خشك شده ) . طبقه ٣٢- مائ الشعير آبهاي معدني و گازدار و ساير نوشيدنيهاي غير الكلي آب ميوه و شربتهاي ميوه اي شربت و تركيبات مخصوص ساخت نوشابه. طبقه ٣٣- ......................... طبقه ٣٤- تنباكو لوازم تدخين كبريت . طبقه ٣٥- تبليغات مديريت تجاري امور اداري تجارت كارهاي دفتري و اداري . طبقه ٣٦- بيمه امور مالي امور پولي امر مربوط به معاملات املاك و مستغلات . طبقه ٣٧- ساختمانسازي تعميرو بازسازي خدمات نصب. طبقه ٣٨- مخابرات از راه دور. طبقه ٣٩- حمل و نقل بسته بندي و نگهداري كالاها تهيه مقدمات و ترتيب دادن مسافرتها . طبقه ٤٠- بهسازي و عمل آوري مواد. طبقه ٤١- آموزش و پرورش دوره هاي كارآموزي و تعليمي تفريح و سرگرمي فعاليت هاي ورزشي و فرهنگي . طبقه ٤٢- خدمات عملي و فن آوري و تحقيق و پژوهش و طراحي در اين زمينه خدمات تجزيه و تحيل و تحقيقات صنعتي طراحي و توسعه نرم افزار و سخت افزار رايانه اي خدمات حقوقي . طبقه ٤٣- خدمات عرضه اغذيه و نوشابه تامين مسكن و محل اقامت موقت. طبقه ٤٤- خدمات پزشكي خدمات بيطاري مراقبت هاي بهداشتي و زيبائي براي انسانها يا حيوانات خدمات كشاورزي باغداري و جنگلداري . طبقه ٤٥- خدمات شخصي يا اجتماعي كه توسط ديگران براي رفع نيازهاي افراد ارائه مي شوند خدمات امنيتي براي محافظت از افراد اموال و دارائيها .



نوشته شده در تاريخ جمعه سیزدهم آبان 1390 توسط هواسی ف

فناوری فنّاوری شیوه و شگرد ساخت و کاربرد ابزار، دستگاه ها، ماده‌ها و فرایندهایی است که گره گشای دشواری‌های آدمیان اند. فنّاوری یک فعالیت انسانی است و از همین رو، هم از دانش و هم از مهندسی دیرینه تر است. بر این پایه واژه فنّاوری اغلب به نوآوری‌ها و نوابزارهایی اشاره دارد که از اصول و فرایندهای تازه یافتهٔ دانشی بهره میگیرند. با این حال حتی نوآوری‌های بسیار کهن مانند چرخ هم نمونه‌هایی از فنّاوری بوده و بشمار میروند. امروزه بسیاری از فنّاوری‌ها در نتیجه پژوهش بدست می‌آیند و پژوهشگاه ‌های فناوری زیادی در سراسر جهان بر پا شده است سیستمهای مخابراتی مقدمه مجموعه اي را كه در اختيار دارد شامل گزارشي از مركز مخابرات علامه طباطبائي استان قم مي باشد. در اين مجموعه در ابتدا به ساختار كلي شركت مي پردازيم. و سپس به توضيحاتي در مورد سالن دستگاه، در اين قسمت به تشريح ساختار سيستم سوئيچ مي پردازيم. سالن دستگاه: 1- تشريح ساختار سيستم سوئيچ ديجيتالي 2- زير سيستم كاربردي سيستم مخابراتي: هدف يك سيستم مخابراتي انتقال خبر از نقطه اي به نقطه ديگر است يا به عبارتي ديگر يك سيستم مخابراتي بايستي پيام را به هر شكلي كه در مبداء دارد در مقصد به صورت قابل قبولي بازسازي نمايد. پيام ارسالي در مخابرات به دو صورت زير مي تواند باشد: 1- پيام آنالوگ: پيام آنالوگ كميتي است فيزيكي كه معمولاً به صورت پيوسته و نامحدود با گذشت زمان تغيير مي كند. 2- پيام ديجيتال: پيام ديجيتال توالي منظم از نمادهائي است كه در حوزه زمان بصورت گسسته و محدود تغيير مي كند. يك سيستم مخابراتي را به صورت زير مي توان تشريح كرد: 1- فرستنده 2- گيرنده 3- محيط انتقال 4- اعوجاج 5- نويز 6- تداخل 7- سيگنال 8- طيف 9- آنتن 10- امور مشترکين (MDF) Main Distribation Frame: سالن توزيع اصلي MDF واسطه اي بين مشترك و مركز است. پاسخ گويي به شماره تلفن 117 جهت دريافت خرابي تلفن به صورت مكانيزه و اپراتوري در MDF صورت مي گيرد. البته MDF به دو قسمت واگذاري و شبكه هوايي تقسيم مي شود. پس از تشخيص نوع خرابي در MDF فرم اصلاح خرابي صادر شده و قسمت شبكه جهت تعيين موضع خرابي و رفع خرابي اقدام مي نمايد. كابل مشترك و كابل سوئيچ كه از سالن دستگاه مي آيد در MDF توزيع شده است. كابل هاي سوئيچ در ترمينال هاي افقي و كابل مشترك در ترمينال هاي عمودي توزيع شده است. در سالن MDF امكان تست خط از مركز تا مشترك مقدور مي باشد (پارگي سيم يا اتصال). امكان مسدود كردن خط به صورت دو طرفه (ايزوله كردن) توسط قطع كن پلاستيكي وجود دارد. ترمينال هاي عمودي در MDF داراي فيوزهاي ولتاژ و جريان و تيغه اتصال فيوز برق گير (ارت بار) مي باشد كه در مقابل جريان هاي ناخواسته و ولتاژ قوي تجهيزات سوئيچ را ايمن مي نمايد. (aماژول مشتركين Line Module (LM): اين ماژول به مشتركين مركز سرويس مي دهد. ماكزيمم تا 128 مشترك ديجيتال يا آنالوگ مي توانند هر كدام توسط يك زوج سيم به اين ماژول وصل گردند و از آن سرويس گيرند. علاوه بر اين دو دسته مشتركين, اين ماژول مي تواند در برگيرنده كارتهائي نيز باشد كه در زمان تست مورد نياز واقع مي شوند. اين ماژول اطلاعات سيگنالينگ رسيده از طرف مشتركين را در قالب كانال D و همچنين اطلاعات صحبت و ديتاي آنها را در قالب كانال B و اطلاعات كنترلي و پاسخ فرمان ها را در قالب كانالهاي C در كنار هم و بر روي يك شاه راه ارتباطي بنام PHW up در شيارهاي زماني مختص همان مشتركين (4 شيار زماني به ازاي هر مشترک) قرار مي دهد و به سمت كنترل كننده محلي ماژولهاي مشتركين (LOC)مي فرستد. ماژول ترانك هاي آنالوگ: اين ماژول به ترانكهاي آنالوگ بين مركز و مراكز آنالوگ سرويس مي دهد. ماژولهاي Rlu , Elu: اين ماژولها به مشتركين تلفني كه دور از مركز مادر (Host) قرار دارند و تابع مركز مادر هستند سرويس مي دهند.(جهت صرفه جويي در مصرف سيم) ماژول ترانكهاي ديجيتال DTIM: ماژول ترانک هاي ديجيتال وظيفه سرويس دهي به مولدهاي تن Tone Genertor پيامهاي ضبط شده تلفني Announcement Trunk دريافت كننده هاي سگينال هاي چند فركانسي Receiver Multi Frequency ارسال كننده هاي سگينال هاي چند فركانسي Sender Multi Frequency و كانالهاي ترانک ديجيتال رابط بين مراكز و همچنين مدارات تست ترانک ها را بر عهده دارد. دیجیتال یک تابع دیجیتال تابعی است که هم از نظر زمان و هم از نظر مقدار محدود شده باشد. تبدیل فوریه نشان میدهد که اگر از یک سیگنال در زمان های کوچک تر از نصف عکس بیشترین فرکانس آن نمونه بردای شود میتوان آن سیگنال رادوباره بصورت دقیق باز سازی کرد. به این توابع توابع گسسته میگویند. از آنجا که دستگاه‌های کنونی قدرت تشخیص صد در صد یک سیگنال و ذخیره سازی آن را ندارند مقدار آن سیگنال گسسته را به چند مقدار خاص محدود میکنند.به اینگونه سیگنال ها سیگنالهای دیجیتال گفته میشود که حجم کمتر و دقت کمتری نسبت به سیگنال های گسسته و پیوسته اشغال میکنند. تکنولوژی دیجیتال سهم بسزایی در پیشرفت علم ذخیره ساری و پردازش سیگنال داشته اند. الکترونیک مطالعه و استفاده از وسائل الکتریکی ای می باشد که با کنترل جریان الکترون ها یا ذرات باردار الکتریکی دیگر در اسبابی مانند لامپ خلا و نیمه هادی ها کار می کنند. مطالعه محض چنین وسائلی ، شاخه ای از فیزیک است، حال آن که طراحی و ساخت مدارهای الکتریکی جزئی از رشته های مهندسی برق، الکترونیک و کامپیوتر می باشد. سالهاست که واژه" الکترونیک" به طور مکرر در میان مردم استفاده می شود به طوریکه هر شخصی برداشت انفرادی خود را از این علم ویا موارد کاربردی آن مطرح می کند ، اما به صورت کلی عمدتا تعاریف و برداشتهایی که از این واژه عنوان می شود کامل نبوده و برداشتهای ظاهری عملا نمی تواند اهمیت و نفوذ روز افزون الکترونیک را در ارتباط باصنایع گوناگون بیان کند. "الکترونیک" به طیف گسترده ای از الکتریسیته اطلاق می شود که با حرکت الکترونها در انواع مدارات نیمه هادی سر و کار دارد . اختراع ICها سبب آن شده است که دگر گونی های فراوانی در این علم پدیدار گشته و سیستمهای مدرن الکترونیکی از جمله مدارهای کنترل از راه دور ، ماهواره های فضایی ، رباتها و ... را پدید آورد. در حال حاضر الکترونیک کلید فتح شگفتیهای جهان است و با تمام علوم و فنون موجود به نحوی پیوند خورده است . از وسائل ساده خانگی تا پیچیده ترین تکنیک های فضایی همه جا صحبت از تکنولوژی فراگیر الکترونیکی است و امروز صنعت مدرن بدون الکترونیک و تکنولوژی های وابسته به آن عملا مطرود و از کار افتاده است . پیشرفت علم الکترونیک و وسعت حوزه عملکرد آن امروز بر همگان روشن است. علاوه بر وسائل الکترونیکی از جمله دستگاههای مخابراتی مثل رادیو ،تلویزیون ، ضبط صوت و تصویر ،انواع وسائل پزشکی ، صنعتی ،نظامی ، در دیگر وسائل غیر الکترونیکی هم ، کمتر وسیله ای را می توان یافت که الکترونیک در آن دخالتی نکرده باشد. از جمله در اتومبیل و صنایع حمل و نقل ، وسائل خانگی مثل ماشین لباسشوئی ،جاروبرقی و امثال آن نقش الکترونیک بسیار فعال و جالب توجه شده است. با توجه به این مختصر می توان نتیجه گرفت که امروزه ، دیگر الکترونیک علم و یا تخصص ویژه افرا تحصیلکرده دانشگاهی و متخصصین این رشته نیست و بر همه افرادی که به نحوی با امور فنی درگیرند لازم است بفراخور حرفه خویش از این رشته اطلاعی داشته باشند. مهندسان الکترونیک با خلق وعملکرد سیستمهای بسیار متنوعی سر وکار دارند که به منظور برآوردن نیازها و خواسته های جامعه طراحی می شوند. مهندسان الکترونیک در ایجاد ماشینهایی که تواناییهای بشر را در زمینه جسمی یاری و در زمینه محاسباتی افزایش می دهند نقش مهمی دارند . بخشی از طراحی و ایجاد سیستمهای الکترونیکی به توانایی ساخت مدلهای ریاضی اجزا و مدارهای الکتریکی بستگی دارد



نوشته شده در تاريخ جمعه سیزدهم آبان 1390 توسط هواسی ف

تاریخچه تأسیس بانک ملی ایران

تاریخچه تأسیس بانک ملی ایران

تشکیل بانک بشکل جدید نخستین بار در سال 1285 هجری شمسی( 1324 ه‍ - ق ) ده سال قبل از بوجود آمدن بانک شاهی از سوی حاج محمد حسن امین دارالضرب یکی از صرافان بزرگ تهران به مظفرالدین شاه قاجار پیشنهاد شد . در این پیشنهاد پس از اشاره به تاثیر بانک درپیشرفت صنعتی کشورهای اروپایی و ذکر اینکه رواج صنعت و احداث خطوط آهن و تلگراف بدون ایجاد بانکی بزرگ میسر نیست و تاکید براینکه چنین موسسه‏ای باید با اشتراک و اتفاق دولت و ملت بوجود آید. متاسفانه این پیشنهاد با دخالتهای بیگانگان و عوامل آنان جامعه عمل نپوشید و بجای آن بانک شاهی در ایران مستقر گردید.
پس از استقرار مشروطیت هنگامی که دولت از مجلس شورای ملی اجازه استقراض خارجی خواست، احساسات ملی که از وامهای گذشته و رفتار بانکهای بیگانه جریحه دار شده بود به هیجان آمد و نمایندگان مردم بمنظور قطع نفوذ سیاسی و اقتصادی بانکهای مذکور و در ترمیم وضع مالی خزانه ضمن مخالفت با استقراض خارجی تاسیس بانک ملی را خواستار شدند، و جمعی از بازرگانان و صرافان متعهد مشارکت در این بانک ر ا نمودند و در آذرماه 1285 اعلان آن که مبین احساسات عمومی و علاقه مردم به تاسیس یک بانک اعتباری ملی در ایران بود انتشار یافت .
در روز 23 آبان 1285 میرزا ابوالقاسم ناصرالملک وزیر مالیه وقت مظفرالدین شاه در مجلس شورای ملی حاضر شد و از اوضاع نابسامان مالی کشور خبرداد و پیشنهاد داد که دولت برای رفع این مشکل مبلغی از کشورهای اروپایی وام دریافت کند که با مخالفت شدید نمایندگان مواجه شد . نمایندگان پس از شور و پیگیری در روز 9 آذر ماه همان سال با تأسیس بانکی که بتواند برای کشور سود داشته و با سپرده های مردم به نفع کشور و مردم کارکند موافقت کردند. خبر تشکیل بانک ملی با سرمایه 15 میلیون ( 30 کرور) قابل افزایش به 50 میلیون تومان با وجد و شعف عموم ملت روبرو شد.
از طرفی دیگر تغییرات ناگهانی در اوضاع سیاسی و انعقاد قرارداد 1907 میلادی بین دولتهای روسیه و انگلیس و تقسیم ایران و نیز آغاز جنگ جهانی اول و ورود نیروهای اشغالگر به ایران تمام کوششها و تلاشهای تشکیل بانک ملی را نقش بر آب کرد و این آرزوی بزرگ مردم سالها به تعویق افتاد.
پس از پایان جنگ جهانی اول و خروج اشغالگران از ایران ، سرانجام قانون تاسیس بانک ملی ایران در جلسه مورخ 14 اردیبهشت 1306 به تصویب مجلس رسید و اساسنامه بانک در 14 تیر ماه 1307 مورد تصویب کمیسیون مالیه مجلس قرار گرفت و در روز سه شنبه20 شهریور 1307 بانک ملی ایران در تهران رسماً کار خود را آغازکرد.
اولین مدیر عامل بانک ملی دکتر کورت لنیدن بلات و معاون او فوگل به همراه 70 کارشناس از کشور آلمان به ایران آمدند.
بر حسب اساسنامه بانک ، بانک ملی ایران بصورت یک شرکت سهامی دارای شخصیت حقوقی شناخته شد و تابع قوانین تجاری تلقی گردید .
سرمایه اولیه بانک 20 میلیون ریال بود که فقط 8 میلیون آن پرداخت شد و در سال 1314 سرمایه بانک به 300 میلیون ریال و در سال 1331 به دومیلیارد ریال افزایش یافت که تمام آن پرداخت شده است .
با توجه به اینکه در آن تاریخ متخصصین بانکی در ایران وجود نداشت بموجب قانونی اجازه استخدام اتباع سویسی یا آلمانی بمنظور اداره بانک داده شد. تعداد کارکنان بانک در روز افتتاح اعم از ایرانی و آلمانی از 27 نفر تجاوز نمی‏کرد در حال حاضر تعداد کارکنان بانک ملی ایران بالغ بر 45 هزار نفر است .
در ابتدای تاسیس بانک علاوه بر شعبه مرکزی دو شعبه در بازار تهران و بندربوشهر که مهمترین بندر بازرگانی آنروز ایران بود تاسیس گردید .
نخستین نمایندگی بانک در خارج از کشور در سال 1327 در هامبورگ تاسیس شد .
تاسیس بانک کارگشایی: در سال 1305 بنگاهی بنام موسسه رهنی دولتی ایران، از محل وجوه صندوق بازنشستگی کارکنان دولت برای رفع حوائج مردم بوجود آمد که تا سال 1307 تحت نظر وزارت دارایی اداره میگردید پس از تاسیس بانک ملی به این بانک واگذار و در سال 1318 این موسسه بنام بانک کارگشایی مرسوم و یکی از سازمانهای تابعه بانک ملی محسوب شد .
در تاریخ 22 اسفند ماه 1310 حق نشر اسکناس از تصویب مجلس شورای ملی گذشت و رسماً به مدت 10 سال بانک ملی ایران اعطا شد که به خودی خود قابل تمدید بود و در فروردین ماه 1311 نخستین اسکناس بانک ملی ایران انتشار یافت .
صندوق پس انداز : در سال 1318 بموجب قانونی بمنظور تشویق و ترغیب مردم به پس انداز، صندوق پس‌انداز بانک ملی ایران تاسیس شد که پس از استقرار نظام بانکداری اسلامی بصورت قرض الحسنه پس‌انداز، یکی از واحدهای فعال بانک بشمار میرود .
نخستین مجله اقتصادی کشور در سال 1313 انتشار یافت که اولین نشریه آماری، اقتصادی و مالی در ایران بود که به تهیه شاخص قیمتها، شاخص عمده فروشی و تحول وقایع اقتصادی مبادرت و توانست گام موثری برای تهیه زمینــــــــه مطالعــــــــات اقتصادی در کشــــــور را فراهم آورد این نشریه به همت دکتر لوتس گیلهامر DR. Lutz Glelhammer اولین رئیس اداره بررسیهای اقتصادی و احصائیه(آمار) بانک منتشر شد .
بانک کشاورزی تفکیک بانک فلاحتی از بانک : در قانون اجازه تأسیس بانک مقرر شده بود چنانچه دامنه معاملات شعبه فلاحتی بانک، توسعه یابد به بانک مستقلی تبدیل گردد. در تاریخ 25 تیر ماه 1312 شعبه فلاحتی بانک ملی ایران تفکیک و به بانک مستقلی نام بانک کشاورزی تبدیل شد .
بانک مرکزی : تا قبل از سال 1338 بانک ملی ایران وظایف بانک مرکزی مانند حق انحصاری انتشار اسکناس و تنظیم جریان پول کشور را بعهده داشت در سال 1338 لایحه اساسنامه بانکی و پولی ایران به تصویب مجلس رسید و از هجدهم مرداد 1339 وظایف بانک مرکزی از بانک ملی منتزع و با سرمایه 6/3 میلیارد ریال فعالیت خود را آغاز نمود.
آرزوی مردم ایران و علاقه آنها برای تاسیس بانک ملی رهایی از سلطه اقتصادی و سیاسی بیگانگان و جلوگیری از تسلط آنها بر منابع حیاتی و ذخائر کشور بود، بانک ملی و دیگر بانکهائیکه پس از آن آغاز فعالیت نموده‏ اند ، توانستند خدمات مفید و ارزنده‏ای مانند جمع آوری سپرده‏های مردم، حل مشکل نگهداری وجوه نقد و طلا و نقره، نگاهداری حساب خزانه دولت،‌اعطای تسهیلات اعتباری جهت راه‌اندازی کارخانجات و موسسات بزرگ تولیدی و زیربنائی ، احداث واحدهای صنعتی- کشاورزی ، تسهیل در روابط تجاری داخلی و خارجی را ارائه نمایند.
اکنون بیش از 75 سال است که از تأسیس پرافتخار بانک ملی ایران می‏گذرد . در حال حاضر بیش از 3100 شعبه فعال در داخل و 16 شعبه فعال در خارج کشور مشغول بکارند که باعث شده این بانک یکی از قوی‏ترین مؤسسات مالی چه در ایران حتی در دنیا باشد.
بانک ملی ایران بمنظور اجرای هر چه صحیحتر قوانین که با دوصنعت بارز و مهم آن وجه تمایز سیستم بانکداری اسلامی و نظام بانکداری در جهان امروز است تعیین حذف ربا از سیستم بانکی و نظام اقتصادی کشور و استفاده از سرمایه های بانک و سپرده های مردم بمنظور رشد اقتصادی برای محرومین و ایجاد عدالت و قسط در جامعه با تلاش کارکنان متعمد و متخصص خود توانسته است گامهای موثر و مفیدی را بردارد.

تاریخچه بنیان بانک ملی ایران

نقش زرتشتیان در ایجاد زمینه های تاسیس بانک ملی در تاریخ به ثبت رسیده و از فعالیت های زرتشتیان ایران و پارسبیان هند، به نیکی یاد می شود . پیشینه بنیان یک بانک با سرمایه ایرانی به دوران پیش از رضا شاه و پایان مشروطه، باز می گردد . در مجلس اول پس از مشروطه، درباره تاسیس بانک ملی گفتگو شد .
شادروان کسروی در تاریخ مشروطه می نویسد:"روز پنج شنبه بیست و سوم آبان(27 رمضان)چون دانسته شد دولت پرک داده،نمایندگان به گفتگوی "بانک ملی" پرداختند.بازرگانان که پیشروان ایشان حاجی معین التجار و حاج امین الضرب و حاجی محمد اسماعیل و ارباب جمشید می بودند، به گردن گرفتند که آن را بنیاد گزارند.داستان "بانک ملی" که سالها یکی از آرزوهای ایرانیان شمرده می شد،از اینجا پیش آمد."
نخستین بانک در ایران
پیش از اینکه نخستین بانک به طور رسمی در ایران افتتاح شود، تجارتخانه های معتبری مانند بانک های بسیار کارآمد در شهرهای بزرگ ایران پای گرفته بودند.از معتبرترین این شبه بانک ها که به صرافی و تجارتخانه معروف بودند، بنگاه های تجاری جمشیدیان و جهانیان نام داشت که متعلق به ارباب های زرتشتی بود و تا آن زمان توانسته بودند، حداکثر اطمینان مردم را به سبب درستی و امانت داری خود کسب نمایند.
از اواخر دوره سلطنت ناصرالدین شاه تا پایان عصر قاجار، این دو بنگاه تجاری و مالی معتبر، توانسته بودند تمام نیازهای پولی و اعتباری مردم ایران را تامین کرده و شهرهای بزرگ را (اعم از داخلی و خارجی،از جمله بغداد،کلکته،بمبیی و ...) پوشش دهند.
اما پیش از اینکه یک بورژوازی ملی، با سرمایه ایرانی و پشتوانه ملت و دلسوزان ایران بتواند پا بگیرد و بانک های واقعی ملی برای آبادانی و سربلندی بنیان نهاده شوند، بیگانگان و استعمارگران جلو آمدند و بار دیگر نگذاشتند ایرانی روی پای خودش بایستد.
نخستین گام،در سال 1866م. برداشته شد. بنگاه پاریسی "ارلانگه" در صدد کسب امتیازی برای ایجاد یک بانک در تهران برآمد، ولی به سبب اینکه دولت ایران نتوانست اندوخته های بانکی را تضمین کند، مذاکرات در این باره متوقف شد.
اولین بانکی که در ایران شروع به کار کرد " بانک شرق جدید " بود که مرکز آن در لندن و شعبه اصلی آن در هند و بدون هیچ گونه امتیاز خاصی در تهران و شش شهر دیگر در سال 1888 م . (1267خ) به وجود آمد. بعد از یکی دو سال تمام مووسسات این بانک خریداری شد و محل آن در تهران به "بانک شاهنشاهی ایران " (اولین بانک دولتی و نه البته ملی! ایران) واگذار گردید .
امتیاز بانک شاهنشاهی ایران که برای مدتی بیش از 40 سال سازمان مالی مسلط و بسیار مهم کشور گردید، در سی ام ژوئن 1889م. به مارون ژولیوس دورویتر یهودی آلمانی تبار که تابعیت انگلیسی و دین مسیحیت را پذیرفته بود، واگذار شد. این بانک علاوه بر عملیات متداول صرافی، در کارهای تجاری ، صنعتی و معدنی نیز فعالیت می کرد و امتیاز بهره برداری از معادنی چون آهن، سرب، جیوه ، زغال سنگ و نفت را در اختیار داشت . علاوه بر این در سال 1279خ. ، با به دست آوردن حق نظارت بر جمع آوری عوارض گمرکات جنوب، به عنوان وثیقه بدهی های دولت ، وبعدها با دریافت عایدات شرکت نفت ایران و انگلیس به منظور مشابه ، اختیارات نیمه رسمی این بانک بیشتر شد.
پس از بانک انگلیسی شاهنشاهی ایران ، بانک های خارجی متعددی به نام بانک استقراضی روس ، بانک عثمانی و بانک روس وایران تشکیل شد.
امتیاز دریافت عواید گمرکات شمال به عنوان وثیقه بدهی های دولت به بانک استقراضی روس داده شده بود. در سال 1277خ. کلیه سهام این بانک به وسیله خزانه داری روسیه خریداری شد. این بانک بیشتر جنبه سیاسی داشت و با دادن وام و استرداد آن ، وسیله ای برای ازدیاد نفوذ دولت روس در ایران بود و با خرید دارایی های غیر منقول زیادی در شمال ایران ، دایره نفوذ خود را افزایش داد و تا جایی پیش رفت که بسیاری از بنگاه های مالی و تجاری ملی ایران را ورشکسته کرد.
نقش زرتشتیان و بانک های جمشیدیان و جهانیان
تا پیش از تاسیس بانک شاهنشاهی ایران و بانک استقراضی روس ، که امتیاز اولی را انگلیسی ها و دومی را دولت تزاری روس در اختیار داشتند ، مووسسات صرافی و مالی زیادی توسط زرتشتیان و ارمنی ها در شهر های بزرگ به وجود آمده بود. برات ها و حواله جات این بانک های خصوصی نزد مردم از اعتبار ویژه ای برخوردار بود و مردم به بانک های خارجی با شک و تردید نگاه می کردند. و پول های خود را نزد بانک های زرتشتی نگه داری می کردند.
بانک های استقراضی و شاهنشاهی ، درهمان حال که رقیب یکدیگر بودند ، در مورد جلوگیری از تاسیس ، ایجاد هر گونه بنگاه مالی و پولی هر نوع مووسسه صرافی بزرگ ایرانی – که به نامشروع و مقاصد سیاسی آنان ضربه می زدند – متحد بودند و با هماهنگی کامل عمل می کردند.
به گواه تاریخ : ورشکستگی بانک های جمشیدیان و جهانیان از اقدامات خیانتکارانه بانک های شاهنشاهی و استقراضی بوده است.
ع. دانشپور در کتاب «بانک شاهنشاهی و امتیاز... » ، کشته شدن ارباب پرویز از فعالان مشروطه خواه و از زرتشتیان یزدی و متوقف و ورشکسته شدن مووسسه صرافی جمشیدیان را به عنوان فجایع بانک شاهنشاهی بر می شمرد و از آن به تلخی یاد می کند.
هم چنین به روایت کتاب « پول و باکداری» نوشته مصطفا فاتح ، متوقف شدن فعالیت های تجاری و مالی بانک جمشیدیان نتیجه قدرت و نفوذ بانک استقراضی روس بوده است.
علی اصغر شمیم در کتاب پر ارج خود «اران در دوره سلطنت قاجار» می نویسد: ... اما مساله تاسیس بانک ملی که نموداری از روح وطن پرستی نمایندگان دوره اول مجلس و جلوه ای از عشق و علاقه آنان به حفظ ملیت ایرانی بود ، با کار شکنی و دسیسه های بانک شاهنشاهی و بانک استقراضی مواجه شد. درست هنگامی که پارسیان زرتشتی ساکن هند با شور و هیجان ناشی از وطن پرستی به جمع آوری سرمایه لازم برای تاسیس بانک ملی ایران مشغول بودند ، ودر مجلس شورا درباره این مهم شور و گفتگو می شد و مطبوعات در فواید و مزایای بانک ملی تبلیغ می کردند ، ارباب پرویز زرتشتی در یزد به تحریک صنیع حضرت – که مورد حمایت محمد علی شاه بود – کشته شد. این جنایت بزرگ که محرک آن بعد از عزل محمدعلی شاه اعدام گردید، هر چند که مجلس شورا و مطبوعات و اکثریت مردم را عزا دار نمود ، ولی موجب یاس و دلسردی پارسیان گردید و تاسیس بانک ملی معوق
ماند پرویز شاهجهان که از اقتصاد دانان بی نظیر دوره قاجار بود ، پس از کشته شدن برادرش از پای ننشست و با پی گیری های همه جانبه توانست عاملان قتل برادرش را پیدا کرده و به دست عدالت بسپارد تا مجازات او به همراهی برادرانش پرویز، رستم، گودرز، و بهرام بنگاه معتبر بازرگانی و تجارتخانه خوشنام و مشهور جهانیان را بنیاد نهاد. که در راه سازندگی ایران قدم های بزرگ و اساسی برداشت. وبا تشکیلات منظمی که بر پا کردند ، پایه گزار سیستن نوین مالی ،پولی و بانکی در ایران شدند. این بنگاه توانست در تاسیس نخستین شرکت گوشت و شرکت سهامی کل تلفن سرمایه گزاری کرده ، آنها را تاسیس نماید.
ادارات و شعبه های تجارخانه جهانیان مانند تجارتخانه جمشیدیان آنچنان مورد اطمینان بود که « بیجک صندوق» آنها مانند اسکناس دست به دست می گشت وبین مردم از اسکناس های بانک شاهی اعتبار بیشتری داشت و اقبال مردم به آن بیشتر بود. این رویه مردم داری و جلب اعتبار باعث شد که مدیران بانک های روس و شاهی با حمایت مقامات سیاسی خود و مستبدین ایران وسایل سقوط و ورشکستگی آنها را فراهم آوردند و وسایلی برانگیختند که ارباب پرویز را در روز چهارشنبه 13فوریه 1907م. در یزد به طرز فجیعی کشتند ، واین در حالی بود که تجارتخانه ها ، به ویژه جهانیان در زاه استقرار مشروطیت و حکومت قانون و آزادی در ایران تلاش بسیار کردند. این یاری به آزادیخواهان و کمک به آرمان های انقلاب دو پیامد داشت:اول – تجارتخانه ارباب بهرام جهانیان یکی از نمایندگانی بود که خزینه و جواهرات سلطنتی را از طرف آزادی خواهان تحویل گرفت. دوم- کشته شدن پرویز شاهجهان که ، که مردم را بیش از پیش از خود گذشتگی زرتشتیان در راه آزادی و آبادانی ایران ، آگاه کرد و خون پرویز سبس شکست استبداد صغیر شد.
محمد علی شاه با رفتار آزادیخواهانه ارباب خسرو شاهجهان موافق نبود و او را تهدید کرد که اگر از ایران خارج نشود ، به سرنوشت ارباب فریدون و ارباب پرویز دچار خواهد شد. او هم به ناچار یکسره به لندن رفت. و در آنجا هم نتوانست ساکت بنشیند و به همراهی و کمک داداباهی نوروزجی از نمایندگان حزب لیبرال انگلیس در پارلمان دست به اقدامات سیاسی زد.
ارباب خسرو در زمان احمد شاه دوباره به ایران دعوت و با دادن تامین جانی و مالی و جلب رضایت، به فعالیت های مالی و پولی ادامه داد و برای زرتشتیان مووسسات خیریه بنا نهاد از جمله ساختن دبستان خسروی یزد.و سرانجام پیش از اینکه تاسیس یک بانک مستقل ایرانی را به چشم ببیند در سال 1295خ. در گذشت و در این سال از ورشکستگی ارباب جمشید یک سال گذشته بود.
تاسیس بانک ملی
جنبه تجاری بانک های بانک های شاهنشاهی و استقراضی وکنترل آنها به وسیله خارجیان و نفوذ روزافزون آنها که به علت عدم توانایی دولت در تسویه بدهی های خود ، دشواری های بزرگی را ایجاد کرده بود، تاسیس یک بانک مستقل با سرمایه ایرانی را برای حل مسایل مالی و سیاسی کشور را ایجاب می نمود. تاسیس چنین بانکی در اولین جلسه مجلس شورای ملی در سال 1324ق. مورد تصویب قرار گرفت و به موجب فرمان شاه، مردم برای خرید سهام به منظور تشکیل بانک ملی دعوت شدند ، ولی با تمام کوشش هایی که شد سرمایه لازم فراهم نگردید تا آنکه در سال 1306خ.قانون اجازه تاسشس بانک ملی ایران با سرمایه محدودی معادل 20میلیون قران و سرمایه پرداختی معادل 8میلیون قرانشروع به کار کرد، و چون از پشتیبانی کامل دولت برخوردار بود ،در مدت ده سال توانست قدرت کافی به دست آورد و کلیه عملیات و وظایف رسمی را که پیش از آن بانک شاهی انجام می داد، بر عهده گیرد.
از سال 1311خ. که بانک مجاز به انتشار اسکناس شد، مهمترین بانک تجاری و هم چنین تنها بانک ایرانی ناشر اسکناس شد. در سال 1312خ.از قسمت فلاحتی بانک که به عنوان یکی از ادارات بانک ملی در 1309 تاسیس شده بود ،بانکی به نام بانک کشاورزی و صنعتی با سرمایه 20 میلیون ریال تشکیل شد. در سال 1314خ. سرمایه بانک به 300میلیون ریال افزایش یافت که قسمت بزرگی از این افزایش مربوط به سود خود بانک بود . پس از آن بانک به سرعت به دایر کردن شعب جدید در مراکز شهرستان ها پرداخت ... وبه این ترتیب یکی از آرزوهای ایرانیان و پارسیان بر آورده شد.




نوشته شده در تاريخ جمعه سیزدهم آبان 1390 توسط هواسی ف

 
زندگي نامه انيشتين سالشمار زندگى اينشتين ۱۸۷۹- تولد: ۱۴ مارس اولم (آلمان) ۱۸۹۴- ترك تحصيل بعد از گذراندن يك ترم در دبيرستان مونيخ، اقامت در ايتاليا و ترك تابعيت آلمانى ۱۸۹۶- ادامه تحصيل در دبيرستانى در سوئيس و آغاز تحصيلات دانشگاهى در مدرسه پلى تكنيك زوريخ ۱۹۰۰- اخذ مدرك از مدرسه پلى تكنيك زوريخ ۱۹۰۱- اخذ تابعيت سوئيس ۱۹۰۳- ازدواج با ميلوا ماريك (همكلاسى اش) ۱۹۰۵- چاپ چند مقاله معروف در «آنالن در فيزيك» (از جمله مقاله هاى مربوط به نظريه نسبيت خاص و توضيح اثر فتوالكتريك) ۱۹۱۴- تدريس در دانشگاه برلين (استاد فيزيك نظرى) ۱۹۱۶- تكميل نظريه نسبيت عام ۱۹۱۹- جدايى از ميلوا و ازدواج با دختر عمويش الزا ۱۹۲۱- اخذ جايزه نوبل به خاطر خدماتش به فيزيك نظرى ۱۹۲۷- مطالعه در باب مبانى فلسفى مكانيك كوآنتومى ۱۹۳۳- خروج از آلمان و اقامت در پرينستون آمريكا به خاطر فشار نازى ها ۱۹۳۹- نامه به روزولت درباره خطر دستيابى نازى ها به بمب هسته اى ۱۹۵۳- طرح نظريه وحدت نيروها ۱۹۵۵- مرگ بر اثر حمله قلبى، ۱۸ آوريل • اينشتين كه بود آلبرت اينشتين در ۱۴ مارس ۱۸۷۹ برابر با ۲۴ اسفند ۱۲۵۷ در شهر اولم آلمان به دنيا آمد. يك سال بعد با خانواده اش به مونيخ رفت. تحصيلات خود را در مونيخ آغاز و در سوئيس دنبال كرد. دوره دبيرستان را در آراو در سوئيس به پايان رسانيد و در دارالفنون زوريخ به تحصيل فيزيك و رياضى ادامه داد تا آنكه در ۱۹۰۵ دكتراى خود را گرفت. اينشتين به معلمى علاقه داشت اما تا مدت دو سال نتوانست شغل ثابتى به دست آورد و با تدريس خصوصى و جانشينى معلمان ديگر زندگى خود را مى گذراند. سرانجام به عنوان بازرس در دفتر ثبت علائم و اختراعات سوئيس استخدام شد. هفت سال در آنجا ماند و فرصت خوبى براى ادامه مطالعات و تكميل نظرات خود داشت و توانست مقاله هاى تاريخى و به يادماندنى خود را در مجله آلمانى رويدادهاى فيزيكى سال منتشر كند و به شهرت دست يابد. آلبرت در سال ۱۹۰۹ به دانشگاه زوريخ دعوت شد و به استادى دانشگاه آلمانى پراگ و استادى دارالفنون زوريخ برگزيده شد. در ۱۹۱۴ عضويت فرهنگستان علوم پزشكى و رياست مؤسسه وريك كايزر ويلهلم را پذيرفت و همكار ماكس پلانك، والتر نرنست، اروين شرودينگر و ماكس فون لاوه شد. شهرت آلبرت با اعلام نظريه نسبيت عام در سال ۱۹۱۶ به اوج خود رسيد و پس از تائيد آن در كسوف سال ۱۹۱۹ (۱۲۹۸ ش) شهرت جهانى يافت. با روى كار آمدن هيتلر در آلمان اينشتين كه يهودى بود، مورد آزار و بى حرمتى قرار گرفت و به آمريكا مهاجرت كرد و در آن جا به عضويت مؤسسه مطالعات پيشرفته پرينستون درآمد. در سال ۱۹۳۹(۱۳۱۸ ش) به درخواست چند نفر از دوستانش به فرانكلين روزولت رئيس جمهور آمريكا نامه نوشت و در آن از سلاح خطرناك اتمى كه در آلمان مورد مطالعه بود خبر داد و او را تشويق به مطالعه درباره سلاح اتمى كرد. همين كار سبب شد كه آمريكا در استفاده از انرژى اتمى از آلمان جلو افتد و نخستين بمب اتمى در آمريكا ساخته و به كار گرفته شود. استفاده از بمب اتمى و كشتار جمعيت زيادى در ژاپن سبب شد، اينشتين به طرفدارى از برقرارى صلح برخيزد و اعلاميه جلوگيرى از جنگ و صرف نظر كردن از جنگ هسته اى را كه برتراند راسل فيلسوف انگليسى تنظيم كرده بود، امضا كند. از اين رو است كه گروهى ثمره فعاليت علمى اينشتين را بمب اتم و جنگ هسته اى مى دانند و به او نفرين مى فرستند و گروهى ديگر او را بزرگترين دانشمند سراسر تاريخ بشر مى دانند كه جهان به بن بست رسيده علم را نجات داد و با بيان نظريه هاى خود راه علم و انديشه را هموار كرد. • روزى كه اينشتين رمق فكر كردن نداشت اينشتين در نوجوانى علاقه چندانى به تحصيل نداشت. پدرش از خواندن گزارش هايى كه آموزگاران درباره پسرش مى فرستادند، رنج مى برد. گزارش ها حاكى از آن بودند كه آلبرت شاگردى كندذهن، غيرمعاشرتى و گوشه گير است. در مدرسه او را «باباى كندذهنى» لقب داده بودند. او در ۱۵ سالگى ترك تحصيل كرد، در حالى كه بعدها به خاطر تحقيقاتش جايزه نوبل گرفت! شايد شما نيز اين جملات را خوانده يا شنيده باشيد و شايد اين پرسش نيز ذهن شما را به خود مشغول كرده باشد كه چگونه ممكن است شاگردى كه از تحصيل و مدرسه فرارى بوده است، برنده جايزه نوبل و به عقيده برخى از دانشمندان، بزرگ ترين دانشمندى شود كه تاكنون چشم به جهان گشوده است؟ با مطالعه دقيق تر زندگى اين شاگرد ديروز، پاسخ مناسبى براى اين پرسش پيدا خواهيم كرد. آلبرت بچه آرامى بود و والدينش فكر مى كردند كه كندذهن است. او خيلى دير زبان باز كرد، اما وقتى به حرف آمد، مثل بچه هاى ديگر «من من» نمى كرد و كلمه ها را در ذهنش مى ساخت. وقتى به سن چهار سالگى پاگذاشت، با بيلچه سر خواهر كوچكش را شكست و با اين كار ثابت كرد كه اگر بخواهد، مى تواند بچه ناآرامى باشد! پدر و مادر آلبرت به بچه هاى كوچك خود استقلال مى دادند. آنان آلبرت چهارساله را تشويق مى كردند كه راهش را در خيابان هاى حومه مونيخ پيدا كند. در پنج سالگى او را به مدرسه كاتوليك ها فرستادند. آن مدرسه با شيوه اى قديمى اداره مى شد. آموزش از طريق تكرار بود. همه چيز با نظمى خشك تحميل مى شد و هيچ اشتباهى بى تنبيه نمى ماند و آلبرت از هر چيزى كه حالت زور و اجبار و جنبه اطاعت مطلق داشته باشد، متنفر بود. اغلب كسانى كه درباره تنفر اينشتين از مدرسه، معلم و تحصيل نوشته اند، به نوع مدرسه، شيوه تدريس معلم و مطالبى كه اين دانش آموز بايد فرا مى گرفت، كمتر اشاره كرده اند. بازخوانى يك واقعه مهم در زندگى اينشتين ما را با مدرسه محل تحصيل او آشناتر مى كند: روزى آلبرت مريض بود و در خانه استراحت مى كرد. پدرش به او قطب نماى كوچكى داد تا سرگرم باشد. اينشتين شيفته قطب نما شد. او قطب نما را به هر طرف كه مى چرخاند، عقربه جهت شمال را نشان مى داد. آلبرت كوچولو به جاى اين كه مثل ساير بچه ها آن را بشكند و يا خراب كند، ساعت ها و روزها و هفته ها و ماه ها به نيروى اسرارآميزى فكر مى كرد كه باعث حركت عقربه قطب نما مى شود. عموى آلبرت به او گفت كه در فضا نيروى ناديدنى (مغناطيس) وجود دارد كه عقربه را جابه جا مى كند. اين كشف تاثير عميق و ماندگارى بر او گذاشت. در آن زمان، اين پرسش براى آلبرت مطرح شد كه چرا در مدرسه، چيز جالب و هيجان انگيزى مثل قطب نما به دانش آموزان نشان نمى دهند؟! از آن به بعد، تصميم گرفت خودش چيزها را بررسى كند و به مطالعه آزاد مشغول شود. اينشتين ده ساله بود كه در دبيرستان «لويت پولت» ثبت نام كرد. در آن موقع، علاقه بسيارى به رياضى پيدا كرده بود. اين علاقه را عمويش اكوب و يك دانشجوى جوان پزشكى به نام ماكس تالمود در وى ايجاد كرده بودند. تالمود هر پنجشنبه به خانه آنان مى آمد و درباره آخرين موضوعات علمى با آلبرت حرف مى زد. عمويش نيز او را با جبر آشنا كرده بود. اينشتين در دوازده سالگى از تالمود كتابى درباره هندسه هديه گرفت. او بعدها آن كتاب را مهم ترين عامل دانشمند شدن خود عنوان كرد. با اين كه آلبرت در خانه چنين علاقه اى به رياضيات و فيزيك نشان مى داد، در دبيرستان چندان درخششى نداشت. او در نظام خشك و كسل كننده دبيرستان، علاقه اش را به علوم از دست مى داد و نمراتش كمتر و كمتر مى شدند. بيشتر معلمانش معتقد بودند كه او وقتش را تلف مى كند و چيزى ياد نمى گيرد. هرچند اينشتين به قصد اين درس مى خواند كه معلم شود نه فيزيكدان، اما از معلمان خود دل خوشى نداشت و از زورگويى آنان و حفظ كردن درس هاى دبيرستان، دل پرخونى داشت. از اين رو، خود را به مريضى زد و با اين حيله، مدتى از دبيرستان فرار كرد! چون معلم ها نيز از او دل خوشى نداشتند، شرايط را براى اخراج او از مدرسه فراهم كردند. اينشتين بعدها در اين باره گفت: «فشارى كه براى از بر كردن مطالب امتحانى بر من وارد مى آمد، چنان بود كه بعد از گذراندن هر امتحان تا يك سال تمام، رمق فكر كردن به ساده ترين مسئله علمى را نداشتم!» اينشتين بعدها مجبور شد در دبيرستان ديگرى ديپلم خود را بگيرد و سرانجام با هزار بدبختى گواهينامه معلمى را دريافت كند. بعد از آن، مدتى معلم فيزيك در يك مدرسه فنى شد، اما چون روش هاى خشك تدريس را نمى پسنديد، پيشنهادهايى در مورد تدريس به رئيس مدرسه داد كه پذيرفته نشدند و به اين ترتيب بهانه اخراج خود را فراهم كرد.اينشتين پس از اين واقعه، زندگى دانشجويى را برگزيد و پس از فارغ التحصيلى، در اداره ثبت اختراعات به كار مشغول شد. او از كار كردن در اين اداره راضى بود. عيب دستگاه هاى تازه اختراع شده را پيدا مى كرد و در ساعت ادارى، وقت كافى داشت تا به فيزيك فكر كند. در همين اداره بود كه مقاله هاى متعددى نوشت و در مجلات معتبر منتشر كرد. جالب اين كه دانشمند بزرگ كه با فرضيات خود انقلابى در جهان دانش به پا كرد، در شرايطى كار مى كرد كه براى هر دانشمند ديگرى غيرممكن بود! او نه با فيزيكدان حرفه اى تماس داشت و نه به كتاب ها و مجلات علمى مورد نياز دسترسى داشت. در فيزيك فقط به خود متكى بود و كس ديگرى را نداشت كه به او تكيه كند! اكتشافات او چنان خلاف عرف بودند كه به نظر فيزيكدانان حرفه اى، با شغلى كه او به عنوان يك كارمند جزء در دفتر ثبت اختراعات داشت، سازگار نبودند. برگرفته از كتاب اينشتين در ۹۰ دقيقه - جان و مرى گريبين /ترجمه پريسا همايون روز . • بررسى جزئيات زندگى آلبرت اينشتين نابغه قرن ترجمه: على عبدالمحمدى او تجسم خرد ناب بود، استادى كه انگليسى را با لهجه آلمانى تكلم مى كرد، كسى كه چهره اش به عنوان يك كليشه خنده دار در هزاران عكس و فيلم به نمايش درآمده است. سيماى منحصر به فرد او با آن موهاى بلند و آشفته بلافاصله قابل تشخيص بود، نظير «ولگرد كوچك» اثر ماندگار «چارلى چاپلين» كمدين مشهور سينماى جهان. چهره او به اندازه همان خانم هاى شيك پوشى كه در تالارهاى مجلل برلين و هاليوود مثل پروانه دور او مى چرخيدند شناخته شده بود. با اين حال، او به طرز غير قابل تصورى عميق بود نابغه اى بين نوابغ ديگر كه صرفاً با انديشيدن توانست دريابد كه جهان با آنچه به نظر مى رسيد تفاوت دارد. حتى اكنون دانشمندان در مواجهه با نظريات عالمانه او مثل نظريه «نسبيت عام» اظهار شگفتى مى كنند. «ريچارد فينمن» كه خود در زمره دانشمندان برجسته معاصر بود در اين باره گفته است: «من هنوز نمى توانم بفهمم كه او چطور به اين موضوع مى انديشيد.» اما فيزيكدان بزرگى كه ما در اينجا از او سخن مى گوييم به طرز شگفت انگيزى ساده رفتار مى كرد. مثلاً او عادت داشت كه كراوات ها و جوراب هايش را با عرقگيرها و زيرپيراهنى هاى پروانه اى عوض كند. او كلمات قصار پُرمغزى را بر زبان جارى مى ساخت و به آسانى حل معادلات رياضى قادر بود تا اشعار نامربوط بسرايد. مثلاً او مى گفت: «دانش چيز شگفت انگيزى است، مشروط بر آنكه كسى مجبور نباشد از طريق آن امرار معاش كند.» بازى پرتاب حلقه ها او را مشغول مى كرد، ضمن اينكه او همواره تلاش مى كرد تا به اشكال مختلف خود را به عنوان يك يهودى پاكدل يا يك هنرمند پُرآوازه بشناساند. هر كارتون سازى آرزو مى كرد تا مدلى همانند او داشته باشد. ايده هاى او درست همانند ايده هاى «داروين» (ديرينه شناس برجسته) غوغايى در جهان دانش بر پا مى كرد و عملاً فرهنگ معاصر، از نقاشى تا شعر، را تحت تأثير قرار مى داد. در آغاز، حتى بسيارى از دانشمندان مفهوم واقعى «نسبيت» را درك نمى كردند كه اين يادآور سخن كنايه آميز و بديع «آرتور ادينگتون» متخصص بذله گوى فيزيك نجومى است كه وقتى از او پرسيده شد «آيا درست است كه فقط سه نفر مفهوم نسبيت را درك كرده اند» پاسخ داد «من دارم تلاش مى كنم بفهمم كه نفر سوم كيست.» به طور كلى، نگاه جهانيان به مفهوم «نسبيت» نگاهى منتظرانه و خيره شونده بود. براى بسيارى از انديشمندان بزرگ دهه ۱۹۲۰ از «دادائيست» ها تا «كوبيست» ها و حتى فرويدين ها (طرفداران نظريات زيگموند فرويد)، اما قضيه تا حدى فرق مى كرد. اينان «نسبيت» را منطبق بر واقعيت هاى امروز جهان يافته بودند و نگاه ايشان بازتاب دهنده چيزى بود كه «ديويد كاسيدى» مورخ برجسته حوزه دانش به اختصار آن را «چشم انداز معاصر» مى ناميد: «خزان حكومت هاى استبدادى، تحولات گسترده در قلمرو نظم اجتماعى و در واقع هر آنچه در قرن بيستم دچار آشوب و تلاطم مى شد.» • مردى براى تمام فصول تأثيرات برانگيزاننده «اينشتين» نابغه علمى قرن بيستم بر پندارهاى عمومى در سراسر زندگى او و پس از آن ادامه پيدا كرد. آرامگاه ترسناك او به آهن ربايى براى جذب پويندگان راه دانش و آگاهى تبديل شد. قيم هاى «اينشتين» محرمانه خاكسترهاى جسد او را در هوا پراكندند. اما آنها شكست خوردند، لااقل تا اندازه اى، توسط يك آسيب شناس زرنگ كه مغز «اينشتين» را بيرون كشيد تا شايد در آينده بتواند رازهاى نبوغ ذاتى او را كشف كند. همين چند سال پيش بود كه عده اى از محققان كانادايى با بررسى بقاياى نمك سود شده مغز «اينشتين» دريافتند كه نرمه جانبى ديواره مغز او بزرگتر از حد معمول بوده است. گفتنى است كه اين قسمت از مغز انسان به عنوان مركزى براى انديشيدن پيرامون محاسبات و شبيه سازى هاى فضايى نقش حساسى را ايفا مى كند. اما دانشمندان به همين اندازه بسنده نكرده اند و نامه ها و دستنوشته هاى قديمى «اينشتين» را براى پى بردن به ابعاد واقعى نبوغ او مورد مطالعه قرار داده اند. اين حقايق نامكشوف سرانجام پس از سال ها مقاومت قيم هاى «اينشتين» كه ظاهراً اشتياق فراوانى به مخفى نگهداشتن نبوغ خالق نظريه «نسبيت» نشان داده اند در حال آشكار شدن است. بر خلاف كاريكاتور خنده آورى كه «اينشتين» را با موهايى ژوليده و بدون آرايش به تصوير كشيده و همواره دختركان محصل را در انجام تكاليف خانگى درس رياضى و تحقق عينى هر هدف ارزشمندى يارى داده است، «آلبرت» آنگونه كه اسناد مربوطه نشان مى دهند مردى بوده كه زندگى شخصى مغشوش اش تفاوت هاى بارزى با انديشه هاى روشن او پيرامون جهان هستى داشته است. او قادر بود تا گاهى خونگرم و گاهى خونسرد باشد؛ او پدرى بسيار مهربان و شيفته فرزندان خود بود اما معمولاً دور از محيط خانواده حضور داشت؛ او همسرى فهميده براى بانوى سختگير خانه بود، اما گرم گرفتن با خانم هاى بدكاره را هم بلد بود. «فيليپ فرانك» دوست و نگارنده زندگينامه «اينشتين» درباره اين ويژگى نابغه دوران ما مى نويسد: «آلبرت رفتار زننده و عجيبى را با زنان غريبه از خود بروز مى داد. او خيلى سريع با اين قبيل افراد گرم مى گرفت، اما بلافاصله پس از صميمى شدن روابط پا پس مى كشيد و به آن پايان مى داد.» «اينشتين» خود در برابر هر خواسته اى براى كشف ويژگى هاى روحى و روانى اش مقاومت مى كرد. به عنوان مثال، او پيشنهاد يك تحليلگر فرويدى را براى دراز كشيدن روى تخت و تن دادن به آزمايش هاى روانكاوانه رد كرد. با وجود اين، كنجكاوى پيرامون خصايل ذاتى او همچنان ادامه دارد، به طورى كه هم اكنون صدها عنوان كتاب با موضوعيت «اينشتين» در سايت جست وجوى اينترنتى Amazon.com يافت مى شود. •تربيت و سوابق خانوادگى اين نخستين فرزند خپله يك زوج بورژواى يهودى از جنوب آلمان قوياً تحت تأثير مادر تحكم جوى خود قرار داشت كه استعداد نسبتاً خوبى در ياد گيرى موسيقى داشت. همين اشتياق مادر باعث شد تا «آلبرت» كه استعداد خوبى را در نواختن ويولن و آموختن هنرمندى هاى آهنگسازان كلاسيكى از قبيل «باخ»، «موتزارت» و «شوبرت» بروز داده بود تشويق به ادامه فعاليت شود. در سال هاى كودكى و نوجوانى، «اينشتين» رفتارهاى مذهبى جالبى را به نمايش مى گذاشت. به عنوان مثال، او هميشه اعضاى خانواده اش را به خاطر مصرف گوشت خوك مورد سرزنش قرار مى داد. اما بعدها اين تعصب او ناپديد شد و جاى خود را به جست وجوى متون اوليه علمى و مطالعه كتاب كوچكى داد كه آموزه هاى هندسى را در خود نهفته داشت و حكم يك كتاب مقدس را براى او پيدا كرده بود. بدين ترتيب، «اينشتين» در تمام عمر خود به هر نوع اتوريته يا قدرتى ظنين باقى ماند. پدر «آلبرت» كه يك مهندس آسان گير و مؤسس يك شركت ناموفق در صنعت نوظهور الكتروشيميايى بود تأثيرى كمتر از مادر بر شخصيت او گذاشت، هر چند اين پدر بود كه با اهداى يك قطب نماى اسباب بازى به عنوان هديه جشن تولد باعث شد تا «اينشتين» نخستين تجربه استدلالى خويش را از آن الهام بگيرد: «آلبرت» پنج ساله در شگفت مانده بود كه چه عاملى باعث مى شود تا سوزن قطب نما همواره به طرف شمال نشانه رود؟ در ۱۵ سالگى، «آلبرت» نخستين طغيان جوانى بزرگ خود را تجربه كرد. او كه به واسطه مهاجرت خانواده اش به شمال ايتاليا پس از بروز يك ناكامى شغلى ديگر براى پدرش به تنهايى در مونيخ زندگى مى كرد تصميم گرفت مدرسه ابتدايى اش را ترك كند تا از شر تمايلات نظامى گردانندگان آن خلاص شود. «اينشتين» تابعيت آلمانى خود را انكار كرد و سرانجام براى ادامه تحصيل وارد «پلى تكنيك زوريخ» شد كه به ام اى تى سوئيس معروف بود. در آنجا او عاشق يكى از دانشجويان همكلاسى خود به نام «ميله وا ماريچ» شد كه در رشته فيزيك تحصيل مى كرد. اگرچه خانم «ماريچ» قدرى از ناحيه پا مى لنگيد و سه سال هم بزرگتر از «آلبرت» بود، اما ظاهراً علاقه اين دو به يكديگر پايان ناپذير بود. «اينشتين» علايق شخصى خود را در زمينه هاى فيزيك و موسيقى با «ميله وا» سهيم مى دانست، او را «عروسك» خطاب مى كرد و حتى حاضر شد تا فرزند نامشروع او را كه دخترى رنجور بود سرپرستى كند. اين دو با وجود مخالفت هاى مادر «آلبرت» ازدواج كردند، اما وصلت آنها بعدها گسسته شد. •نابغه اى اسير شهرت و محبوبيت «اينشتين» در سال هاى جوانى به دليل پايبند نبودن به تعهدات زناشويى حتى يك بار مجبور شد تا از شوهر معشوقه قديمى اش پوزش بطلبد. «ميله وا» دريافته بود كه رابطه شوهرش با آن خانم از سر گرفته شده است و به همين دليل خواست تا مانع از تداوم آن شود. «آلبرت» بعدها دخالت همسرش را ناشى از حسادت ذاتى يك زن زشت نسبت به يك زن زيبا دانست و آن را سرزنش كرد. شايد از دست دادن دختر بيمار «ميله وا» يا وابستگى درونى «آلبرت» به علايق شغلى يا اوج گيرى شهرت او باعث شده بود تا بانوى خانه بيش از هر زمان ديگرى احساس ناراحتى كند. در آستانه جنگ جهانى اول، «ميله وا» بر خلاف ميل درونى خويش «اينشتين» را در سفر به برلين (مهد فيزيك اروپا) همراهى كرد، اما محيط تحمل ناپذير آنجا بلافاصله او را همراه دو فرزندش به زوريخ بازگرداند. در سال ۱۹۱۹ پس از سه سال بگو مگو و سپرى كردن روابط نامتعادل، «آلبرت» و «ميله وا» تصميم به جدايى از يكديگر گرفتند. «اينشتين» موافقت كرد كه پول جايزه نوبلى را كه او احساس اطمينان مى كرد كه به او تعلق خواهد گرفت به خانم «ماريچ» بدهد. با اين حال، آن دو بيشتر به خاطر فرزندان شان مجبور بودند به تماس هاى خويش ادامه دهند. فرزند بزرگتر كه «هانس آلبرت» نام داشت بعدها تا حد يك استاد برجسته هيدروليك در دانشگاه بركلى كاليفرنيا ترقى كرد، اما فرزند كوچكتر كه استعداد خود را در زمينه موسيقى و ادبيات آزموده بود بعدها در يك بيمارستان روانپزشكى در سوئيس به ديار باقى شتافت. «ميله وا» پس از جدايى از «آلبرت» تدريس خصوصى رياضيات و فيزيك را پيشه ساخت تا از اين راه بتواند هزينه هاى زندگى اش را تأمين كند. او برخلاف برخى تصورات كه «نسبيت خاص» را محصول فعاليت هاى مشترك او و «اينشتين» مى دانند هيچگاه چنين ادعايى را مطرح نساخت. «اينشتين» طولى نكشيد كه با عمو زاده مطلّقه خود «السا» طرح دوستى ريخت. اين زن كه آشپزى و تيماردارى «آلبرت» را عهده دار شده بود طى ماه هاى پى در پى كه «اينشتين» غرق در افكار بزرگ بود تا سرانجام توانست نظريه «نسبيت عام» را ارائه دهد صبورانه در كنار او حضور داشت. بر خلاف «ميله وا»، او (السا) فضاى شخصى مساعدى را براى «آلبرت» فراهم ساخته بود تا او هرچه بهتر بتواند به فعاليت هاى علمى خود رسيدگى كند. اما هر چه بر شهرت «اينشتين» افزوده مى شد، خانم هاى خوش سيماى بيشترى اطراف او را احاطه مى كردند، درست مثل ماهواره هايى كه گرد يك سياره مى چرخند. اينگونه هوسرانى هاى «آلبرت» خشم «السا» را كه سرانجام به عقد او درآمد برانگيخته بود، اما همانطورى كه او خطاب به يك دوست گفته است نابغه اى در حد و اندازه هاى شوهرش چطور مى توانست در برابر تبعات گريزناپذير شهرت و محبوبيت دوام بياورد. • دشمنان از هر سو بر او مى تاختند اگرچه شايد همسران «اينشتين» با اين ادعا مخالف باشند، اما شواهد تاريخى حكايت از وجود نوعى «حس اخلاقى عميق» در باطن «آلبرت» دارند. مثلاً در اوج جنگ جهانى اول، «اينشتين» با امضاى يك دادخواست ضد جنگ كه فقط سه دانشمند آلمانى ديگر به امضاى آن تن داده بودند خشم «قيصر» را برانگيخت. با اين حال، در اقدامى كاملاً متناقض، او به ساخت يك قطب نماى دقيق براى استفاده در زيردريايى هاى آلمانى كمك كرد. طى سال هاى پُرآشوب دهه ۱۹۲۰ كه خيزش تدريجى حزب نازى به رهبرى «هيتلر» (در نتيجه شكست سنگين آلمان در جنگ جهانى اول و بروز مصايب عديده اقتصادى) باعث انزواى يهوديان شده بود «اينشتين» به عنوان يك «فيزيكدان يهودى» هدف مطلوبى براى نشانه رفتن بود. با اين حال، نازى ها تنها دشمنان او نبودند. استالينيست ها نظريه «نسبيت» او را نماينده فردگرايى شايع در تفكر «كاپيتاليسم» مى دانستند؛ برخى اعضاى كليسا «نسبيت» را نظريه اى آميخته با كفر و الحاد ارزيابى مى كردند. اما خود «اينشتين» با اينكه نگرشى اسپينوزايى (غير شخصى) به «خداوند» داشت، غالباً از تلاش خود براى درك ماهيت شكل گيرى جهان توسط خدا سخن به ميان مى آورد. در واكنش به رشد تفكرات ضدسامى در آلمان، «اينشتين» به يك صهيونيست متعصب تبديل شد، هر چند او دغدغه هاى خويش را پيرامون حقوق اعراب در هر كشور يهودى به طور آشكار بيان مى كرد. «اينشتين» كه با به قدرت رسيدن نازى ها مجبور به ترك آلمان شده بود پذيرفت كه در مؤسسه جديد مطالعات پيشرفته در پرينستون، نيوجرسى، به فعاليت مشغول شود تا در سايه آن بتواند گوشه خلوتى را براى پيشبرد مهارت هاى علمى خود فراهم ببيند. (وقتى از او خواسته شد تا ميزان مبلغ دريافتى اش را به پيشنهاد خود تعيين كند بدون هيچ چشمداشتى رقم سالانه سه هزار دلار را مطالبه كرد. اما «السا» با سرسختى خاصى آن را به ۱۶ هزار دلار افزايش داد). با اينكه «اينشتين» تمام فكر و ذكر خود را معطوف «يكى سازى مفاهيم جاذبه و الكترومغناطيسم در يك كالبد رياضى واحد» كرده بود، اما وقتى صداى ترسناك ماشين نظامى آلمان را كه روز به روز بر پيشروى هاى خود در دو جبهه شرق و غرب مى افزود شنيد ترجيح داد چاره اى بينديشد. برخلاف پرهيزهاى اوليه در خصوص موضوع جنگ، «اينشتين» به نفع اقدام نظامى عليه «هيتلر» سخنرانى كرد. او بدون جنجال و هياهو زمينه ورود گروه هايى از آوارگان يهودى را به ايالات متحده آمريكا فراهم ساخت كه در بين آنها عكاس جوانى به نام «فيليپه هالسمن» حضور داشت كه بعدها معروف ترين عكس «اينشتين» را به ثبت رساند. • تأسف بى فايده وقتى «لئو سزيلارد» دانشمند مهاجر مجارستانى به «اينشتين» هشدار داد كه آلمان ها احتمالاً به بمب اتمى دسترسى پيدا كرده اند، او حتى با اينكه چيز زيادى درباره پيشرفت هاى جديد در فيزيك هسته اى نمى دانست خطر را با تمام وجود خويش احساس كرد. وقتى «سزيلارد» مطالبى را پيرامون واكنش هاى زنجيره اى به اطلاع «اينشتين» رساند او كاملاً شگفت زده شد و گفت: «من هرگز به طور جدى به اين قضايا نينديشيده بودم.» بعدها وقتى «اينشتين» خبر بمباران اتمى هيروشيما و ناكازاكى (شهرهاى بزرگ ژاپن) را شنيد آه سوزناكى كشيد و تأسف عميق خويش را ابراز كرد. پس از پايان جنگ جهانى دوم، «اينشتين» صراحت بيشترى را ضميمه كلام خويش ساخت. علاوه بر تلاش وافر براى تصويب يك ممنوعيت بين المللى در زمينه استفاده از جنگ افزارهاى هسته اى، او «مك كارتيسم» (سياست مقابله با تفكرات ظاهراً چپگرايانه در داخل آمريكا) را محكوم كرد و براى پايان دادن به «تعصب و نژادپرستى» اقدام به ارائه دادخواستى به دادگاه كرد. در اوج دوران جنگ سرد، اظهارات صريح و شفاف «اينشتين» اگرچه احترام فراوانى را برمى انگيخت، اما بعضاً انگ «سادگى و ناپختگى» به آن چسبانده مى شد. به عنوان مثال، مجله Life نام «آلبرت اينشتين» را به انتخاب خود در زمره ۵۰ شخصيت «ساده لوح و آلت دست» فهرست كرده بود. «كاسيدى» درباره ويژگى هاى ذاتى «اينشتين» مى گويد: «او يك حس اخلاقى آشكار داشت كه ديگران، حتى اخلاق گرايان ديگر، هميشه نمى توانند آن را ببينند.» فيزيكدان و تاريخ نگار برجسته هاروارد «جرالد هولتون» در اين باره مى افزايد: «اگر انديشه هاى اينشتين واقعاً خام و ناپخته باشند، شكل جهان نيز واقعاً چندان زيبا نخواهد بود.» اما هرچه باشد به نظر مى رسد كه غرايز مهربانانه و دموكراتيك «اينشتين» مى توانند «مدل سياسى ايده آلى براى قرن بيست و يكم» باشند و ما را براى تجسم بخشيدن به بهترين رؤياهاى خويش در قرن حاضر يارى دهند. پس آيا ما بايد انتظارى بيش از اين از مردى داشته باشيم كه با تلاش هاى خود به ۱۰۰ سال گذشته هويت بخشيد؟ منبع: Time, Jan.3,2000 • بن بست هاى فيزيك كلاسيك نيوتن با كشف قانون جاذبه و قانون هاى حركت و ماكسول با بيان نظريه الكترومغناطيس، فيزيك كلاسيك را چنان قدرت بخشيدند كه توانست از عهده تفسير و توجيه بسيارى از پديده هاى مربوط به طبيعت برآيد. اما در سال هاى پايانى قرن نوزدهم، فيزيكدانان با پديده هاى جديدى روبه رو شدند كه قانون ها و اصل هاى شناخته شده فيزيك از حل آنها عاجز ماندند. بعضى از اين پديده ها عبارت بود از: ۱- معماى سرعت نور: در سال ۱۸۸۷ مايكلس و مورلى به اندازه گيرى سرعت نور در امتدادهاى مختلف فضا پرداختند. براساس فرضيه اى كه آنان مطرح كرده بودند، سرعت هاى اندازه گيرى شده بين دو حد C+V و C - V خواهد بود (C سرعت سير نور در فضا و V سرعت حركت انتقالى زمين) است. اما برخلاف پيش بينى آنان سرعت سير نور نسبت به دستگاه اندازه گيرى در امتدادهاى مختلف فضا هميشه مقدار ثابت C بود. اين موضوع تجربى خلاف قانون جمع سرعت هاى نيوتن بود. چرا؟ ۲- پديده فوتوالكتريك: هرتز در سال ۱۸۸۷ پديده فوتوالكتريك را كشف كرد. او در برابر يك كمان الكتريكى كه مقدار زيادى اشعه فرابنفش تابش مى كرد الكتروسكوپ باردارى را قرار داد و مشاهده كرد وقتى اشعه فرابنفش كمان الكتريكى به صفحه فلزى تميزى برخورد كند كه به كلاهك الكتروسكوپ متصل است، الكتروسكوپ تخليه مى شود و اگر در برابر اشعه، تيغه شيشه اى قرار دهيم كه براى نور بنفش كدر باشد، الكتروسكوپ تخليه نمى شود. هرتز با آزمايش دريافت نور سرخ بسيار شديد نمى تواند سبب خالى شدن الكتروسكوپ شود، اما نور آبى رنگ ضعيف به خوبى الكتروسكوپ تخليه مى شود. اين پديده، قبول نظريه موجى نور و معادله ها و رابطه هاى موجود قابل توجيه نبود و راه حل جديدى را مى طلبيد. ۳- انفصالى بودن طيف تابشى و جذبى گازها: گازها مى توانند طيف خطى و ناپيوسته را تابش يا جذب كنند و دليل اين پديده در فيزيك كلاسيك روشن نبود. ۴- تابش مداوم اتم ها: بر طبق نظريه هاى فيزيك كلاسيك و فرضيه اتمى رادرفورد الكترون در اثر تابش بايد به هسته نزديك شود و روى آن قرار گيرد و در اين صورت طيف تابشى بايد متصل باشد. در حالى كه آزمايش اين پديده ها را تائيد نمى كند. چرا؟ ۵- تابش جسم سياه: تابش جسم سياه به صورت طيف پيوسته و شدت آن با توان چهارم دماى مطلق جسم متناسب است. اين پديده هم با نظريه هاى كلاسيك قابل توجيه نبود. ۶- خاصيت راديواكتيويته: تابش پرتوهاى آلفا، بتا و گاما و تبديل يك عنصر به عنصر ديگر نيز با قانون هاى فيزيك كلاسيك توجيه پذير نبود. خلاصه با همه موفقيت هايى كه فيزيك كلاسيك داشت و نتيجه هايى كه در فناورى هاى حمل و نقل، ارتباطات و صنعت به دست آورده بود، در برابر اين پرسش به طور كامل ناتوان و به بن بست رسيده بود تا آنكه آلبرت اينشتين به حل اين معماها دست يافت. • مقاله هاى اينشتين و فيزيك نوين از ميان مجموعه مقاله هاى اينشتين مقاله اى كه او در سال ۱۹۰۵ عرضه كرد، اثر مهمى در پيشرفت علم داشته است. در آن مقاله پديده فوتوالكتريك را شرح مى دهد و با استفاده از نظريه كوانتوم پلانك نظريه فوتونى نور را بيان مى كند. بر طبق اين نظريه نور مانند انرژى هاى ديگر حالت كوانتومى دارد. كوانتوم نور را كه فوتون مى ناميم مقدار مشخص انرژى است كه اندازه آن، E، از رابطهhv = E به دست مى آيد كه v بسامد موج و h ثابت پلانك است. بنابر اين نظريه هر چه بسامد نور بيشتر يا طول موج آن كمتر باشد، انرژى فوتون بيشتر است. چنانچه اين فوتون ها در مسير حركت خود به الكترون هايى برخورد كنند، جذب الكترون مى شوند و انرژى الكترون را بالا مى برند و در نتيجه الكترون مى تواند از ميدانى كه در آن قرار گرفته است، آزاد و خارج شود. اينشتين به مناسبت توضيح پديده فوتوالكتريك جايزه نوبل سال ۱۹۲۱ فيزيك را دريافت كرد. نظريه فوتونى او نه فقط نور بلكه سراسر طيف موج هاى الكترومغناطيسى از موج هاى گاما تا موج هاى بسيار بلند را دربرمى گيرد و توضيح مى دهد. موضوع دومين مقاله اينشتين حركت براونى بود. در سال ۱۸۲۷ رابرت براون (۱۸۵۸- ۱۷۷۳) گياه شناس و پزشك انگليسى حركت مداوم معلق دو مايع را مشاهده كرد و متوجه شد كه اين ذره ها با قطرى حدود يك ميكرون پيوسته به اين سو و آن سو حركت مى كنند. اينشتين همين آزمايش را در مقاله اى با استفاده از نظريه جنبشى ذره ها تعبير و تفسير كرد و از روى آن عدد آوودگادرو را به دست آورد. اينشتين نظريه نسبيت خاص را در مقاله سوم معرفى كرد. در اين مقاله بود كه مفاهيم اساسى طبيعت موجى فضا، حجم، زمان و حركت به طور كامل تغيير كرد. اينشتين ضمن مطالعه هاى خود توانست مسئله سرعت نور را كه از مدت ها پيش تعجب دانشمندان را برانگيخته بود، حل وفصل كند. او نظريه خود را براساس دو اصل زير قرار داد: ۱- سرعت نور در جهان ثابت است ۲- قانون هاى طبيعت براى ناظرين مختلف كه يكنواخت حركت مى كنند يكسان است. اينشتين نشان داد كه اگر ثابت نبودن سرعت نور را بپذيريم، نتيجه هاى شگفت انگيزى به بار مى آيد. براى مثل هر چه سرعت حركت جسمى بيش تر شود، طول آن كوتاه تر و جرمش بيشتر مى شود. نتيجه ديگر آنكه به زمان مطلق و فضاى مطلق به شكلى كه پيشينيان تصور مى كردند نمى توان قائل شد و زمان و فضا را جدا و مستقل از يكديگر نمى توان در نظر گرفت. دنياى مادى يك فضا و زمان چهاربعدى است. جرم يك جسم نيز ثابت نيست و با تغيير سرعت تغيير مى كند به طورى كه مى توان جرم را نوعى انرژى متراكم در نظر گرفت و يا انرژى را جرم پراكنده دانست. اينشتين با بيان نظريه نسبيت خاص، قانون بقاى ماده لاوازيه و اصل بقاى انرژى ماير را به اصل بقاى مجموع ماده و انرژى درآورد و رابطه معروف جرم و انرژى را به دست آورد. اينشتين در سال ۱۹۱۶ نظريه نسبيت عام را تنظيم و اعلام كرد. در اين نظريه نه تنها حركت با سرعت ثابت و مسير مستقيم، بلكه هر نوع حركتى در نظر گرفته شده بود. در بسيارى موارد دليل آنكه سرعت و مسير حركت هر متحركى تغيير مى كند، وجود نيروى جاذبه است. بنابراين در نظريه نسبيت عام بايد نيروى جاذبه در نظر گرفته شود. اينشتين يك رشته معادله تنظيم كرد كه نشان مى داد اگر در هيچ جا ماند و نيروى جاذبه وجود نداشته باشد، جسم متحرك مسير مستقيمى را طى مى كند و اگر ماده وجود داشته باشد فضاى پيرامون جسم متحرك دگرگون شده، جسم مسير منحنى را طى مى كند. نظريه نسبيت عام نشان مى دهد كه اين منحنى ها چگونه بايد باشند و اين به طور كامل با آن چه در نظريه جاذبه نيوتن پيش بينى شده بود، تطبيق نمى كرد. براى مثال بر طبق نظريه اينشتين مسير نور تحت تاثير ميدان جاذبه قوى تغيير مى كند. در صورتى كه از قانون هاى نيوتن چنين نتيجه اى به دست نمى آمد. كسوف سال ۱۹۱۹ نظريه اينشتين را ثابت كرد. در سال ۱۹۶۹ دو سفينه پژوهشى كه به سمت مريخ فرستاده شدند، اثر خورشيد بر مسير موج هاى راديويى را مورد مطالعه و مشاهده قرار دادند. • پايان عمر اينشتين اينشتين در سال هاى اقامت خود در پرينستون به طور روزافزونى با جريان هاى اصلى پژوهش در فيزيك فاصله پيدا كرد اما بدون شك همچنان داناى جمع باقى ماند. او كماكان در راه آرمان هاى خيرخواهانه، صلح طلبانه، بشردوستانه و هموارسازى راه رسيدن به حكومت جهانى گام برمى داشت. با اين حال اينشتين در سخنانى كه در سال ۱۹۳۰ به زبان آورده است، به گونه اى به گرايش به دورى از جمع نيز اعتراف كرده است: «من در واقع يك مسافر تنها هستم. من هرگز با همه وجود به كشورى، به خانه شخصى ام يا به دوستان و حتى خانواده خودم تعلق نداشته ام. من با همه اين دلبستگى هاى زندگى روبه رو و در تماس بوده ام، اما احساس نياز به فاصله گرفتن و تنها شدن را هرگز از دست نداده ام. اين احساس با بالا رفتن سن در من در حال شدت گرفتن نيز هست…» (از كتاب فيزيكدانان برنده جايزه نوبل، ترجمه دكتر فقيهى نژاد) • بزرگداشت اينشتين در ايران پس از درگذشت اينشتين براى تجليل از مقام شامخ علمى او مجلس يادبودى در ايران تشكيل شد. اين مجلس روز پنج شنبه ۷/ ۲/ ۱۳۳۴ در تالار ابن سيناى دانشكده پزشكى با حضور جمعى از وزيران و نمايندگان دو مجلس و رئيس و استادان دانشگاه برگزار شد. سخنرانان كه آقايان دكتر منوچهر اقبال، دكتر محمود خانى، دكتر محسن هشترودى، دكتر كمال جناب و دكتر رضازاده شفق بودند، در موضوع انديشه هاى علمى اينشتين و نتايج فلسفى آنها سخنرانى كردند. مجموعه آن سخنرانى ها را شادروان غلامرضا عسجدى در كتابى به نام «نقد و تحقيق درباره نسبيت همزمانى» به شماره ثبت ۴۲۹- ۳/۴/۱۳۵۴ كتابخانه ملى چاپ و منتشر كرده است




نوشته شده در تاريخ جمعه سیزدهم آبان 1390 توسط هواسی ف

اشاره: آیا نیاز دارید که زمان خودتان را بیشتر برنامه ریزی کنید ؟ آیا می خواهید بیشتر و بهتر و و کاراتر از قبل عمل کنید؟ آیا وقت زیادی را برای انجام کار کم هدرمی دهید؟ آیا وقت زیادی برای کاری می گذارید اما آن را نمی توانید تمام کنید ؟
 
 چکیده:
 
 
 
 آیا نیاز دارید که زمان خودتان را بیشتر برنامه ریزی کنید ؟
 
 آیا می خواهید بیشتر و بهتر و و کاراتر از قبل عمل کنید؟
 
 آیا وقت زیادی را برای انجام کار کم هدرمی دهید؟
 
 آیا وقت زیادی برای کاری می گذارید اما آن را نمی توانید تمام کنید ؟
 
 
 
 اینها و صدها سوالات مشابه دیگری وجود دارند که شاید در ذهن شما باشد .
 
 ما در این مقاله برآنیم تا 11 مورد ازمهمترین نکات مهم را که در مدیریت زمان مطرح است را برایتان بیان کنیم.
 
 نکات زیادی در این مورد گفته شده است .اما ویژگی خاصی که این مقاله نسبت به دیگر مقاله ها دارد زود بازده بودن آن است و اینکه در مدت زمان اندک نتیجه فوق العاده بگیرید.
 
 
 
 مقدمه:
 
 توانایی مدیریت زمان بیشتر قابل توجه افرادی هست که در چند شرکت تجاری کوچک مشغول به فعالیت هستند و می خواهند از حد اکثر زمان ممکن استفاده کنند. ما در این مقاله قصد برآن داریم که 11 نکته از نکات مهم و عملی مدیریت زمان را برایتان بیان کنیم تا با استفاده از این نکات بتوانید زمان خود را به بهترین وجه مدیریت کنید و حد اکثر استفاده را از زمان موجود ببرید .
 
 
 نکات کاربردی مدیریت زمان عبارتند از:
 
 
 1)بدانید که مدیریت زمان یک دانش خودی است .
 
 همان طور که می دانیم هر روز 24 ساعت است و این 24 ساعت ثابت است پس ما باید زمان خودمان را تنظیم کنیم . ما هرگز نمی توانیم این 24 ساعت را کم و زیاد کنیم اما می توانیم با برنامه ریزی صحیح و مناسب میزان استفاده خود را کم یا بیشتر کنیم . همگی این قدرت را داریم که خودمان را مدیریت کنیم و می توانیم کارهایی را که باید در طول 24 ساعت انجام دهیم را برنامه ریزی کنیم .
 
 
 
 
 
 
 
 2) پیدا کنید که در کجا زمان هدر می رود .
 ما نمی توانیم ادعا کنیم که کاملا" از زمان خود استفاده می کنیم، بلکه مقداری از زمان از دست ما هدر می رود که اگر بتوانیم این زمان را نیز کنترل کنیم، می توانیم برای این زمانی که با مدیریت زمان صرفه جو.یی کرده ایم برای کارهای گوناگون استفاده کنیم.
 
 
 
 
 
 3) هدفهایی از مدیریت زمان را برای خود ایجاد کنند .
 
 توجه کنید که تمرکز بر روی مدیریت زمان باعث می شود که اخلاق و رفتار شما عوض شود نه اینکه زمان را عوض می کند . اولین قدم در مدیریت زمان ، زمانی حاصل می شود که اوقاتی که هدر می دهید را از برنامه خود حذف کنید . اگر بتوانید زمانی را که هدر می دهید حذف کنید بدانید که اولین قدم در مدیریت زمان را برداشته اید .
 
 
 
 
 
 4) یک طرح مدیریت زمان را الگو قرار دهید .
 
 یک طرح در مدیریت زمان برای خود انتخاب کنید و در آن اهداف واضح و اولویتها ی خود را در آن بنویسید و بعدا"این اولویتها و هدفها را مرتب کنید و تنظیم وقت کنید واولویتهای غیر ضروری را حذف کنید . آنها یی که بلند مدت اند و آنهایی که کوتاه مدتند و زود بازده اند را مشخص کنید و به طور خلاصه، طرح شما باید تمامی ضوابط و اصولی راکه در مدیریت زمان مهم است را، دربرداشته باشد وطرح را طوری تهیه کنید تا ،دست یافتنی باشند تهیه یک جدول زمانی نباید به صورت انتزاعی و دور از ذهن باشند. هرگز از طرح جدول زمانی تقلید کورکورانه نکنید . مثلا" فرد X یک طرح مدیریت زمان دارد و شما از روی آن کپی برداری کنید .
 
 
 
 
 
 الگو برداری کنید اما کپی برداری نکنید .
 
 
 
 
 
 تهیه طرح باعث می شود که در طول اجرای برنامه خود دچار استرس و نگرانی نشوید.
 
 
 
 
 
 
 
 5) از ابزارهای جانبی مدیریت زمان استفاده کنید .
 
 از سخت افزارها و نرم افزارهای کاربردی در زمینه مدیریت زمان، حتما" استفاده کنید . مثل Out look
 
 این نرم افزار باعث می شود که شما بتوانید به راحتی تمام برنامه های خود را به طور روزانه ، هفتگی ، و یا ماهانه ، در آن وارد کنید و خیلی راحت بتوانید به برنامه هایتان برسید .
 
 یکی از کارهایی که زمان بر است پاسخ دادن به نامه هایی با موضوع یکسان است این نرم افزارقادر است به طور اتوماتیک پاسخگویی به این نوع نامه ها را انجام دهد . وبه عنوان دستیار حرفه ای برای شما کار کند.
 
 
 
 
 
 6) کارهای خود را اولویت بندی کنید .
 
 اولویت بندی همان طور که گفته شد.برایتان مهم است . و باعث می شود اولین و آخرین اولویتهای برنامه ای و کاری خود را بدانید .
 
 
 
 
 
 7) تفویض اختیار کنید .
 
 همواره یاد بگیرید که کارهایتان را به دیگران تفویض اختیار کنید . هیچ وقت پیشتازی و تکروی نکنید . کارهایی را که دیگران قادر به انجام صحیح آن هستند به عهده آنها بگذارید و خودتان کارهای کلیدی را انجام دهید .
 
 
 
 
 
 هیچ وقت فکر نکنید شما باید تمام کارها را انجام دهید.
 
 
 
 
 
 8) کارهای تکراری را به دیگران واگذار کنید .
 
 این بند در واقع ادامه بند هفت است هر چقدر کارها تکراری باشد، اینکه بتوان خیلی راحت به دیگران واگذار شود بیشتر است .
 
 
 
 
 
 9) محدوده زمانی تعیین کنید .
 
 بعضی از کارها هستند که بسیار وقت گیرو تکراری هستند. مثل پاسخ دادن به نامه ها و...
 
 به همین دلیل روزانه حداکثریک ساعت برای پاسخ دادن به نامه ها و کارهای تکراری صرف کنید نه بیشتر.
 
 
 
 
 
 10) مطمئن باشید که سیستم شما سازماندهی شده است .
 
 اگر وقت زیادی را صرف بررسی فایلها ی کامپیوتری خود می کنید، از یک سیستم مدیریت فایل استفاده کنید . یک سیستم مدیریت فایل باعث می شود که شما بتوانید در مدت زمان کمتری ، دسترسی به اطلاعات زیادی داشته باشید .
 
 همچنین با برنامه ریزی یک سیستم مدیریت فایل، شما می توانید فقط به اطلاعاتی که نیازبه دسترسی دارید ،دسترسی داشته باشید و خود را در میان انبوهی از نامه ها و اطلاعات در گیر نکنید .
 
 
 
 
 
 11)وقت خود را با منتظر شدن بیهوده، هدر نکنید .
 
 هم خودتان سر وقت حاضر شوید و هم از دیگران انتظار داشته باشید که سر وقت در قرار ملاقات حاضر شوند.مطمئن باشید که شما وقت اضافی برای هدر دادن در انتظارات بیهوده را ندارید .
 
 
 
 
 
 مهم این نیست که در کدام قرار ملاقات هستید، مهم این است که سر وقت حاضر شوید .
 
 
 
 
 
 
 
 نتیجه گیری
 
 با پیروی از اصول مدیریت زمان ،مهار زمان را می توانیم در اختیار بگیریم و بتوانیم خودرا هماهنگ سازیم و از دوباره کاریها و هدر دادن وقت طلایی خود که یکی از مهمترین سرمایه زندگی هر فرد می باشد جلوگیری کنیم .
 
 مدیریت زمان کاری شدنی است، اما مستلزم تلاش و ممارست و تمرین مستمر است،که با کوشش و پیروی از اصول فوق الذکر بتوانید آنها را در زندگی روزمره خود به کارگیرید،واز وقت خود حداکثر استفاده را ببرید.
 



نوشته شده در تاريخ جمعه سیزدهم آبان 1390 توسط هواسی ف

منابع انساني، پايه‌هاي اساسي رشد و تعالي سازمان مجموعه دستاوردهاي علمي نشان مي‌دهد از ساده‌ترين لوازم گرفته تا پيشرفته‌ترين فناوري‌هاي پيچيده، محصول خلاقيت و نوآوري انديشمنداني بوده كه طي سال‌هاي متمادي بر اساس دانش و ارتقاء فكري انسان خلق شده است. بنابراين پايه اصلي ثروت هر كشور را منابع انساني تشكيل مي‌دهد كه از آن به عنوان عامل اصلي فعال ياد مي‌شود و منابع طبيعي و مادي به عنوان عوامل تبعي ناميده مي‌شوند. با اين شرايط، نقش منابع انساني نه تنها در سطح سازماني بلكه به صورت كلي از سطح يك واحد كوچك اقتصادي تا سطح ملي ارتقا و گسترش پيدا كرده است. عناصر متعددي در الگوي توسعه نقش انسان لحاظ مي‌شود كه جا دارد به برخي عناصر اصلي آن پرداخته شود: الف: بهره‌وري به اين مفهوم كه مردم بايد بتوانند سقف بهره‌وري خود را ارتقا بخشيده و در فرآيند درآمدزايي، اشتغال و كسب درآمد بيشتر مشاركت فعال داشته باشند. ب: برابري به اين معنا كه مردم بايد از بخت و شرايط مساوي براي دسترسي به فرصت‌ها برخوردار باشند. موانع موجود از سر راه فرصت‌ها بايد به گونه‌اي برطرف شود كه مجموعه اجزاي نيروي انساني از منابع آن بهره‌مند شوند. ج: توانمندسازي به اين معنا كه توسعه و رشد بر اساس دانش‌محوري توسط مردم در جريان فرآيند زندگي آنها شكل گيرد، به گونه‌اي كه اين منابع علمي براي نسل‌هاي بعدي هم قابل ذخيره‌سازي باشد. انواع سازمان‌ها از آنجا كه نقش راهبردي نيروي انساني در سازمان‌هاي گوناگون متمايز مي‌باشد به منظور تبيين و تشريح اين فرآيند لزوماً بايد به ابعاد و يا نقش ظاهري سازمان‌ها پرداخت كه در اين ميان سازمان‌ها را به دو دسته كلي تقسيم مي‌نماييم: الف: سازمان‌هاي انتفاعي و صنعتي(غيردولتي) ب: سازمان‌هاي غيرانتفاعي(دولتي) سازمان‌هاي انتفاعي و صنعتي به سازمان‌هايي اطلاق مي‌شود كه به منظور كسب درآمد بيشتر شكل گرفته‌اند و اين نوع سازمان‌ها شامل كوچك‌ترين واحد اقتصادي تا شركت‌هاي بزرگ و تجاري مي‌باشد كه راهبرد نيروي انساني آن بر اساس تخصص‌گرايي و يا سرمايه‌گذاري شكل مي‌گيرد و نيروهاي انساني اعم از مدير تا پايين‌ترين رده اداري بر اساس يك تقسيم كار متناسب همكاري مي‌نمايند. سازمان‌هاي غيرانتفاعي به سازمان‌هايي اطلاق مي‌شود كه ساختار اداري آنها كاملاً دولتي است و تمام نياز آنها به صورت كامل از بودجه عمومي كشور تامين مي‌شود كه مهم‌ترين بحث فرآيند و توسعه نيروي انساني به اين نوع سازمان‌ها برمي‌گردد. سازمان و منابع انساني بي‌شك مديران و برنامه‌ريزان سازمان‌هايي كه به آينده‌نگري و برنامه‌ريزي درازمدت شهره‌اند از نقش مهم منابع انساني در رشد و توسعه مطلع مي‌باشند. مديران ژرف‌انديش به خوبي مي‌دانند كه سازمان يعني جمعي از كاركنان با روحيات، علايق، افكار، دانش و شرايط فيزيكي متفاوت كه بدون آنها سازمان هرگز وجود خارجي پيدا نمي‌كند. اين تداوم حيات سازماني و بالندگي آن وابسته به زمينه‌هايي چون خلاقيت، نوآوري و توسعه است كه مي‌تواند منجر به نفوذ روزافزون سازمان در جامعه شود. تحقق چنين شرايطي به علل و عوامل گوناگوني بستگي دارد كه از جمله مهم‌ترين اين عوامل جايگاه و نقش انكارناپذير و ويژه نيروي انساني مي‌باشد بنابراين اگر بهترين راهبردهاي مديريتي و فناوري نوين در سازمان به كار رود، اما سازمان فاقد راهبرد صحيح منابع انساني باشد هرگز محصول و فرآيند مطلوبي در خروجي آن به دست نخواهد آمد. حضور نيروي انساني موفق و كارآمد مستلزم پيش‌شرط‌هايي مي‌باشد كه به اختصار به مهم‌ترين آنها مي‌پردازيم. الف: جذب ب: تربيت و آموزش ج: حفظ و نگهداري الف: جذب) براي انتخاب و استخدام نيروي انساني جلب توجه برترين‌ها امري ضروري است. بنابراين در يك زمان سالم علاوه بر موضوعاتي همانند منابع مالي، تجهيزات و غيره به نقش نيروي انساني بر اساس دانش‌محوري اهميت فوق‌العاده‌اي داده مي‌شود. در جذب نيرو شرايط را بايد بگونه‌اي فراهم كرد كه افراد با علاقه و افتخار در محل كار خود حضور يابند. در حقيقت سلامت، تعالي، رشد و توسعه سازمان رابطه مستقيمي با شرايط فيزيكي، رواني، تعلق خاطر، امنيت شغلي و تامين مالي نيروي انساني دارد. معمولاً كاركنان سازمان‌هايي كه نيروي انساني خود را بر اساس دانش‌محوري جذب مي‌نمايند در جايگاه اصلي سازمان نقش دارند و آنها به خلاقيتي كه باعث حركت سازمان شود كمك مي‌نمايند. اين دسته از كاركنان خوب تجربه كسب مي‌نمايند توفيق‌گرا هستند و دانش و تجربيات خود را به سطوح پايين‌تر انتقال مي‌دهند و به هر قسمت از سازمان كه جابجا شوند در كوتاه‌ترين زمان ممكن شيوه كار را فرامي‌گيرند. ب: تربيت و آموزش) در نگرش سازمان‌هاي پيشرفته، آموزش و تربيت نيروي انساني نه تنها هزينه محسوب نمي‌شود بلكه نوعي سرمايه‌گذاري براي آينده تلقي مي‌شود. آموزش و تربيت به عنوان يك ضرورت سازمان را از حالت ايستايي خارج و به سمت پويايي پيش خواهد برد. تلاش براي تربيت افراد با قابليت‌هاي قابل قبول در تمام سطوح سازماني امري انكارناپذير است كه اين مهم سازمان را در رسيدن به اهدافش بسيار ياري و كمك خواهد نمود. اما اگر از اين اصل مهم غفلت شود سازمان به مرور زمان به ورطه نابرابري‌ها و سقوط مي‌افتد و كاركنان به جاي اينكه به بهبود فرآيند كار بينديشند از امكانات آن براي كسب درآمد بيشتر استفاده مي‌‌كنند و از آنجايي كه از دانش و تكنولوژي روز عقب مي‌مانند به مرور زمان نه تنها انگيزه‌هاي كاري خود را از دست داده بلكه از درون هم تهي مي‌گردند كه نهايتاً منجر به نارضايتي مراجعه‌كنندگان شده و برخي مواقع تا از هم پاشيدگي سازمان هم پيش مي‌رود. توانمندسازي كاركنان از جمله اصول بديهي سازمان‌هاي موفق است چنانچه مديرعامل شركت كرايسلر در اين زمينه مي‌گويد: بهترين فرهنگ زماني شما اين است كه كاركنانتان را توانمند سازيد و آموزش دهيد و اين چيزي است كه شما را از ديگران متمايز مي‌سازد و سبب پيشتازي شما در صحنه رقابت مي‌شود. ج: حفظ و نگهداري نيروي انساني) در تئوري و راهبرد منافع ملي، سازماني و حتي فردي اصل حفظ و نگهداري به عنوان نقطه‌اي استراتژيك محسوب مي‌شود. اين مهم در محاوره‌ها و گفت‌وگوهاي اجتماعي نيز بيان مي‌شود كه نگهداري چيزي مهم‌تر از به دست آوردن آن است. حال اگر با اين بينش به حفظ و نگهداري نيروي انساني كارآمد توجه شود بسياري از مشكلات سازمان حل خواهد شد. معمولاً سازمان‌ها و شركت‌ها پس از طي يك فرآيند دشوار و طولاني موفق به جذب و آموزش نيروي انساني ماهر و كارآمد مي‌شوند اما متأسفانه در برخي شرايط قادر به حفظ اين سرمايه نبود و آن را به راحتي از دست مي‌دهند. در شرايط كنوني در بسياري از كشورهاي جهان سوم الگوي استفاده از منابع انساني در ساختارهاي سازماني از جايگاه و ارزش واقعي خود فاصله گرفته و مشاهده مي‌كنيم كه از همه توان نيروهاي انساني اعم از مدير و كارشناس و كاردان در اثر اختلاف سليقه‌هاي جزيي استفاده مطلوب نمي‌شود و در پاره‌اي از شرايط دشوارتر آنان مجبور به ترك سازمان مي‌شوند، حال آنكه سازمان براي هر عنصر انساني خود هزينه گزافي نموده تا بتواند در زمان مقتضي از بازده مطلوب آن برخوردار شود. اين جريان خسارت فراوان پنهاني را از خود بر جاي مي‌گذارد كه نتايج آن در درازمدت هويدا مي‌شود. در حالي كه اين موضوع در كشورهاي پيشرفته و حتي برخي كشورهاي جهان سوم و در يا در حال گذار، از وضعيت به‌مراتب مناسب‌تري برخوردار است. به عنوان مثال در كشور هندوستان به منظور حفظ ثبات و بهره‌مندي مناسب از نيروهاي انساني در مشاغل تخصصي‌شان فقط پست وزرا و نمايندگان به عنوان پست‌هاي سياسي محسوب مي‌شود و احتمال دارد پس از انتخابات دستخوش تغيير شود، اما ديگر بخش‌هاي مديريتي و سازماني صرفاً تخصصي و كارشناسي محسوب مي‌گردد كه جا‌به‌جايي و عزل و نصب نيروي انساني در اين بخش‌ها به جز مواردي كه داراي فسادهاي مالي و اجتماعي باشند بسيار سخت و دشوار است كه اكنون آن هم در قالب يك كميته كارشناسي و با تطبيق شرايط در حفظ منافع ملي صورت مي‌پذيرد. افزايش بهره‌وري سازمان مي‌توانيد به كمك اقدامات زير، اقدام به تعريف، سنجش و توسعه بهره‌وري سازماني خود نماييد: - نمونه‌گيري را بياموزيد و از روش‌هاي آن براي سنجش و طبقه‌بندي كار و همچنين تجزيه و تحليل پيشرفت كارتان استفاده نماييد. - كاربرد و كارآيي منابع، نيروي انساني، مواد و ماشين‌آلات را تعيين كرده و بسنجيد. - از شاخصه‌هاي عملكرد در قبال نيروي انساني، مواد و ماشين‌آلات استفاده كنيد. - يك شاخص جامع عملكرد تعيين نماييد. - از شيوه‌هايي ساده براي رشد بهره‌وري خود استفاده كنيد. - يك برنامه افزايش بهره‌وري را براي كاركنان خود تدوين نماييد. - سعي كنيد تمامي مديران و سرپرستان در تمامي سازمان‌هاي خدماتي و توليدي، از آنچه تدوين و طراحي نموده‌ايد استفاده نمايند. آيا ايجاد تيم مفيد است؟ كار تيمي ضعيف در مورد اول و چهارم ريشه دارد. كار بيش از حد و استفاده از زماني نامناسب، نه فقط مي‌تواند از بهره‌وري بكاهد، بلكه بر توانايي كاركنان شما و تمايل آنها براي همكاري با يكديگر تاثير منفي مي‌گذارد. براي حذف موانعي كه مانع از همكاري كاركنان شده و در عين حال بهره‌وري زماني شما را كاهش مي‌دهند از شيوه‌هاي زير بهره بگيريد: - استفاده مناسب از منابع براي تحقق يك هدف جمعي - تدوين اهداف كاري حتي از زبان مربيان غيرفني - تامين مواد مورد نياز براي ديگر پروژه‌ها - به حداكثر رساندن تعهد كاركنان - به حداكثر رساندن شانس موفقيت - دستيابي سريع به نتايج مديريت بهتر منابع اختصاص‌يافته بدون توجه به شغلي كه داريد نيازمند مديريت صحيح منابع اختصاص‌يافته هستيد. مشكل اصلي در قبال كساني بروز مي‌كند كه مهارت‌هاي مديريتي را آموزش نديده‌اند تا بتوانند به شكلي جامع، كارآمد و اثربخش، منابع در اختيار را مديريت نمايند. برخي روش‌ها براي انجام دادن اين كار عبارتند از: - كمك به يادگيري سريع‌تر و بهتر مديريت منابع - كاهش زمان غير كارآمد - واگذار كردن صحيح مسئوليت‌ها - پرداختن به مشكلات غيرمنتظره - پرداختن به مشكلات رايج - آموزش نحوه استفاده از منابع متحول كردن سيستم‌هاي ارزشيابي كاركنان برخي از مزاياي چنين كاري عبارتند از: - سهولت استفاده از اين سيستم‌ها - تلفيق داده‌هاي موجود (مثلاً ويژگي‌هاي شغلي) براي ترسيم نمودار عملكرد شغلي - تعيين ابعاد شغلي بر اساس طبقه‌بندي‌هايي همچون مهارت‌هاي ارتباطي، مهارت‌هاي فني، اطلاعات، آثار فردي، بلند‌پروازي‌هاي شغلي، مهارت‌هاي مديريتي، عوامل انگيزشي، تصميم‌سازي و غيره. - تقسيم‌بندي‌هاي بيشتر همانند برنامه‌ريزي، سازماندهي، اعطاي اختيارات، كنترل و غيره. - پيگيري وظايف شغلي كاركنان صف و ستاد. - رزيابي كاركنان در قبال بيش از 600 طبقه‌بندي شغلي و ترسيم نمودارهاي لازم. - مقايسه عملكرد كاركنان. - استفاده بيشتر از موضوعاتي همچون برنامه‌ريزي منابع انساني، آموزش و توسعه. - ايجاد شرايطي مساعد براي مالكان و مديران كسب و كارهاي كوچك و متوسط كه خواهان توسعه كاركنان خود هستند. مقابله با عملكرد ضعيف كاركنان براي ايجاد تحول و آموزش كارمندان در زماني كه با عملكرد ضعيف شغلي آنها مواجه هستيد، روش‌هاي مختلفي وجود دارد. از جمله اين روش‌ها مي‌توان به استفاده از رويكردي جامع براي تعيين استانداردي در قبال عملكرد كاركنان اشاره كرد. بدين ترتيب مي‌توانيد به پرسش‌هايي پاسخ دهيد كه در قبال افزايش عملكرد كاركنانتان با ‌آنها مواجه هستيد. برخي از اين موضوعات عبارتند از: - آيا مي‌توان از چنين روشي در قبال كاركناني استفاده كرد كه داراي عملكرد پاييني هستند؟ - براي تبديل افراد داراي عملكرد ضعيف به افرادي داراي عملكرد بالا از چه فرآيندهايي مي‌توان استفاده نمود؟ - وقتي كارمندان با چنين قضاوتي در مورد عملكرد ضعيف خود مواجه مي‌شوند چگونه واكنش نشان مي‌دهند؟ ارزيابي عملكرد سيستم شما از رويكرد سيستم‌هاي باز در قبال بخش، سازمان، خدماتي كه ارايه مي‌دهيد كاري كه مسئول آن هستيد و غيره استفاده نماييد تا بتوانيد حوزه‌هاي مدنظر خود را توسعه دهيد. - مرزي فرضي براي سيستم و محيط خود تعريف نماييد. - بخش‌هاي مختلف محيط را مشخص سازيد. - بخش‌هاي مختلف سيستم را مشخص سازيد. - تعاملات ميان بخش‌هاي مختلف سيستم و محيط را تعيين نماييد. - روندهاي موجود را در قبال متغيرهاي مدنظر خود تجزيه و تحليل و پيش‌بيني كنيد. - الگوي سيستم خود را مورد تجزيه و تحليل قرار دهيد.



نوشته شده در تاريخ جمعه سیزدهم آبان 1390 توسط هواسی ف

عواملی که باعث کاهش استرس مدیران در محیط کار می شود در این مقاله قصد داریم که بعضی ازعواملی که سبب می شود از استرس محیط بکاهیم و آن را به حداقل ممکن برسانیم را بیان کنیم. تا عواملی مثل تصمیم گیری و برنامه ریزی و هدایت و کنترل که جزو عوامل اصلی و کلیدی یک مدیر در حوزه مدیریت است بهتر و کاراتر صورت گیرد. البته ممکن است بعضی افراد فرض کنند که این عوامل اجتناب نا پذیراست . ما نیز قصد انکاراین نظررا نداریم . چون هما ن طور که می دانیم، بحث تلاطم محیط و بی ثباتی آن کاملا" بدیهی است . اما بکارگیری این استراتژی ها باعث ایجاد انگیزش بیشتر و قدرت تصمیم گیری بهتر شما خواهد شد. مقدمه: محل کار ممکن است بعضی مواقع خیلی آرام و بی دردسر ولی در بعضی مواقع خیلی پر تلاطم و پر دردسر و استرس بار باشد . محیط هیچ وقت نمی تواند همواره محیط ثابت و بی تغییر باشد آیا استرس کلا" بد است یا خیر؟ استرس تا یک حدی خوب است زیرا باعث ایجاد انگیزش می شود و باعث پویایی فرد و گروه و در نتیجه سازمان می شود زیرا محیط را از یک نواختی به پویایی تبدیل می کند . اما استرس بیش از اندازه ، مضر و مخرب است . و باعث می شود یک سری کارهای غیر منطقی و غیر عقلانی انجام دهیم که در طولانی مدت و یا حتی در کوتاه مدت نیز آثار سوء به جا گذارد . که اگر جلو گیری نشود افول سازمان را نیز به دنبال خواهد داشت . خوشبختانه ، عوامل موثر در کاهش استرس ، برای مدیران وجود دارد که با تمرین و ممارست مدیران ، مهارت تصمیم گیری خود را تقویت خواهند کرد . البته، مدت زمان مورد نیاز را برای این برنامه ، مشخص نیست زیرا بستگی به توان و تمرین مدیران دارد . عوامل کلیدی در کاهش استرس: 1) مدیریت زمان و تواناییهای سازمانی خود را بهبود بخشید . عوامل زیادی وجوددارند که به اجرای این بند کمک خواهند کرد که عبارتند از: § کارهای خود را از مهمترین به کم اهمیت ترین لیست بندی کنید. § یاد بگیرید که چگونه نه بگویید . § آن زمان که نیاز دارید از دیگران کمک بخواهید . § از انتخاب هدفهای غیر واقعی پرهیز کنید . مدیریت زمان یکی از بخشهای مهم و فراگیر در حوزه مدیریت از ابتدا تا حال بوده است یک سری پک های مدیریتی وجود دارد که به شما امکان می دهند که کارهای خود را اولویت بندی کنید و زمان بندی نمایید . مهمترین سرمایه خود یعنی زمان را هرگز با بی تجربگی و عدم توجه تلف نکنید چون زمان ، مهار کلیه امور می باشد . اگر زمان را در اختیار داشته باشید، بر بسیاری از امور می توانید تسلط داشته باشید . 2) آرام باشید و نفس عمیق بکشید . اگر ببینید که با تعداد زیادی از نامه ها که باید پاسخگو باشید ، یا مقدار زیادی از کار ما که باید انجام دهید مواجه هستید، هرگز دچار اضطراب و استرس نشوید ، نفس عمیق بکشید زیرا یکی از مهمترین عناصر بدن شما اکسیژن است . که اعضا به آن وابستگی لاینفک دارند . با نفسهای عمیق این مقدار را بهتر به مغز برسانید تا شما را در انجام بهتر امور یاری رساند . 3) مرخصی زیادی بگیرید . البته منظور از اینکه مرخصی زیاد بگیرید این نیست که کمتر سر کار بروید . بلکه منظور این است که تعداد دفعات استراحت خود را در کار بیشتر نمایید مثلا" هر چند وقت یکبار دست ازکار بکشید . حتی اگر حجم کار خیلی زیاد باشد .گاهی به استراحت و گپ دوستانه مشغول شوید . زیرا که آرامش شما در این لحظات تضمین خواهد شد. حتی اگر این تفریح کاری به مقدار5 دقیقه باشد . از میز کاری خود دور شوید ، پیاده روی کنید ، نرمش کنید ، اینها همه عوامل موثر در کاهش استرس هستند . البته در میان امور شاید مهمترین و موثرترین کار ، نرمش باشد . زیرا نرمش کردن استرس سراسری وجود شما را کاهش می دهد وشما را به آرامش می رساند . 4) بیشتر بخندید . بیشتر بخندید ،همگی ما می دانیم که خنده عامل بسیار موثری در کاهش استرس است . زمانی که کاری را برای شاد کردن خود واطرافیان انجام می دهید ، نمی دانید چقدر تاثیر مثبتی حتی در اطرافیان خود در محیط کاری می گذارید شما می توانید حتی با یک لطیفه ساده هم نیروزایی در محیط انجام دهید . و از استرس خودودیگران در محیط بکاهید . پس هرگز خنده را فراموش نکنید . 5) یاد بگیرید که شنونده خوبی باشید . به جای اینکه وقتی با درخواست شما موافقت نمی شود ناراحت شوید و زانوی غم بغل بگیرید ، خیلی راحت به دنبال جنبه های موافقت و نکته های مثبت این رد تقاضا بروید . نه اینکه فقط نیمه خالی لیوان را ببینید . و مثلا" بگویید چقدر آدم بد بختی هستم . در این صورت این عامل باعث افزایش استرس شما خواهد شد و به شدت به اعتماد به نفس خود تاثیرمنفی خواهید گذاشت . همیشه سعی کنید روی پای خود بایستید . اما هرگز خشن نباشید و مغرور نشوید . 6) محیط خود را ثابت نگه دارید . همواره سعی کنید که تمامی موارد اتاق خود ویا محیط کاری خود را از هر لحاظ تنظیم یا ثابت نگه دارید مثلا" دمای اتاق ، نور اطاق ، موسیقی اتاق ، و هر عامل قابل کنترل دیگر . 7) هر چیزی ارزش ناراحت شدن ندارد. سعی نکنید به هر چیزی که ارزش ندارد ناراحت شوید ، سعی نکنیدهمواره همه چیز را تغییر دهید و تحت کنترل خود درآورید . بعضی از افراد ، اشخاص و چیزهایی هستند که آنقدر به کندی تغییر می یابند که مدت زمانی که صرف تغییر آنها باید شود ، ارزش ندارند . پس بیهوده وقت خود رادر این موارد تلف نکنید. 8) خواب کافی داشته باشید . این نکته نیز یکی از عوامل مهم و کارسازی است که باعث خواهد شد استرس کلی شما تا حد خیلی زیاد پایین بیاید .علاوه بر این ، باعث می شود که انرژی شما تا حد قابل قبولی افزایش یابد . به طوری که بتوانید کارهایتان را مرتب انجام دهید . 9)سنگ صبور پیدا کنید . یک دوست صادق و صمیمی پیدا کنید .کسی که صادقانه در مورد کارتان با او سخن بگویید .درد دل کنید ، زیرا که باعث می شود استرس شما به حد خیلی زیاد پایین آید . 10) وقت خود را بیشتر با افراد خوش بین بگذرانید . افراد بد بین باعث می شوند که شما را به حد خودشان بکشانند و با خودشان هم رده سازند . و شما را نیز بد بین می کنند . و مدت زمانی را که با آنها می گذرانید، بدانید که واقعا" وقت خود را تلف می کنید . پس تا هر آن زمان که می توانید با افرادخوش بین نشست و بر خواست کنید که به سود شماست . نتیجه : استفاده از استراتژی هایی که ذکر شده ، همگی استراتژی هایی عملی و کاربردی هستند که با تمرین و مهارت می توانند میزان استرس شما را در محیط کار که ممکن است یک مغازه یا یک فروشگاه بزرگ و یا یک اداره و یا یک سازمان باشد ، را به حد اقل برسانند . استرس امری است اجتناب نا پذیر اما کنترل پذیر که کنترل آن امری ضروری است



نوشته شده در تاريخ جمعه سیزدهم آبان 1390 توسط هواسی ف

زنان در عرصه مديريت چكيده در اين مقاله به اشتغال زنان به عنوان مدير در كشور پرداخته شده است. برخي اطلاعات آماري در اين زمينه ارائه مي‌شود و دو پرسش در خصوص اشتغال زنان در عرصه مديريت مطرح مي‌گردد و براساس پژوهش‌هاي انجام شده به آنها پاسخ داده مي‌شود. در پايان تعدادي راهكار براي فراهم آوردن زمينه اشتغال زنان در پست‌هاي مديريتي ارائه مي‌شود. منبع : روزنامه همشهري،‌ يكشنبه 27 شهريور 1384، سال سيزدهم، شماره 3803، صفحه 10. توضيح : اين مقاله در منبع مذكور با عنوان مديريت زنان ارائه شده است كه در اينجا با هدف اشاره دقيق به موضوع مقاله، عنوان مشخص‌تري براي آن در نظر گرفته شده است. كليدواژه : زنان؛ مديريت؛ مديران زن؛ زنان مدير تاريخ جهان شاهد نقش بسيار عظيم و غيرقابل انكار زنان در حوادث گوناگون است. امروزه كه مباحث توسعه كشورهاي جهان مطرح مي‌باشد، نقش زنان در اين فرآيند به شدت مورد توجه قرار گرفته است. برگزاري جلسات، سمينارها و كنگره‌هاي متعدد در خصوص جايگاه زنان و نقش آنان در توسعه حكايت از اين موضوع حياتي دارد. با كمي دقت مي‌توان دريافت كه برگزاري اين گونه برنامه‌ها نشان از موضوع نه چندان خوشايند ديگري نيز دارد و آن اين است كه تاكنون يا حداقل در سده‌هاي اخير نقش زنان به عنوان نيمي از جمعيت جهان در حال توسعه ناديده گرفته شده كه اين امر نشان از وجود تبعيضات و نابرابريهاي جنسيتي در زمينه‌هاي گوناگون سياسي، اقتصادي، اجتماعي و غيره دارد. جامعه انساني از عدم حضور واقعي زنان در عرصه‌هاي مختلف لطمات جبران ناپذيري ديده و بدين خاطر در دو دهه اخير درصدد جبران اين نقيصه بر آمده است. براي رسيدن به تعادل، برابري و رفع تبعيضات و در نتيجه توسعه بهتر و كاملتر جامعه، نياز به آن است كه زنان بتوانند در فرآيند تصميم‌گيري در سطوح مختلف جامعه شركت نمايند. خوشبختانه در بسياري از كشورها اين تلاش‌ها، موفقيت‌هاي چشمگيري را در پي داشته است. از آن جمله مي‌توان به كشورهايي همچون نروژ، دانمارك و فنلاند اشاره نمود كه بيش از ۴۰ درصد مناصب تصميم‌گيري در اختيار زنان است. متأسفانه در بسياري از كشورهاي جهان سوم اين مسأله چندان شايان توجه نيست و تنها تعداد محدودي از زنان در پست‌هاي مديريتي و مهم تصميم‌گيري كشور قرار دارند. در ايران عليرغم آن كه قانون اساسي كشور راه را براي تصدي اكثر مناصب تصميم‌گيري براي زنان باز گذاشته با اين وجود تنها ۸/۲ درصد مشاغل مديريتي در كشور به زنان اختصاص يافته است. ممكن است براي خواننده اين سؤال پيش آيد كه به راستي چه ضرورتي به مديريت زنان در بخش‌هاي گوناگون جامعه وجود دارد؟ در پاسخ به اين سؤال بايستي اذعان داشت كه امروزه توانمندسازي زنان و مشاركت كامل آنان بر پايه برابري، در همه زمينه‌ها از جمله در فرآيند تصميم‌گيري و مديريت جامعه يكي از پيش نيازهاي توسعه پايدار مي‌باشد كه كشور ما سخت بدان نيازمند است. در جوامعي كه هنوز تعادل مطلوب و قابل قبول و مشاركت عادلانه زن و مرد در فعاليتهاي اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي فراهم نشده و فرصت منصفانه بروز خلاقيت و استعداد انسانها برقرار نگرديده است و فرآيند توسعه آن گونه كه انتظار داشته‌اند موفق نبوده است. تداوم و شتاب توسعه هنگامي رخ خواهد داد كه زن و مرد و دوشادوش يكديگر مسئوليت توسعه را بر عهده بگيرند. از سوي ديگر كسب مشاغل مديريتي توسط زنان علاوه بر آن كه زنان را در مقابله با تبعيضاتي چون معيارهاي استخدامي نابرابر، دستمزدهاي نابرابر، فرصتهاي آموزشي حرفه‌اي نابرابر، دسترسي نابرابر به منابع توليدي و امكانات نابرابر در ارتقاي شغلي تواناتر مي‌كند، سبب بالا رفتن اعتماد به نفس، كسب يك هويت مستقل و بهبود وضعيت و رشد اجتماعي آنان مي‌شود كه كل جامعه از آن منتفع خواهد شد. علاوه بر اين، رشد دختران و زنان تحصيل كرده دانشگاهي و پيشي گرفتن آنان از مردان جامعه در چند ساله اخير نمود پيدا كرده است كه لزوم بحث مديريت زنان را بيش از پيش مطرح مي‌سازد. سؤال ديگر اين است كه چرا عليرغم آن كه بستر قانوني اين موضوع وجود دارد، به عنوان كشوري در حال توسعه نيازمند فعال شدن زنان جامعه هستيم و همه مسئولان نظام بر اهميت اين موضوع اذعان دارند اما در موضوع مديريت زنان پايين ترين نرخ‌ها را داريم. پاسخ اين سؤال را مي‌توان در معدود تحقيقاتي يافت كه در اين زمينه در كشور صورت گرفته است. در تحقيقي كه در سال ۱۳۸۱ در مورد علل عدم دستيابي زنان به پست‌هاي مديريتي در بين كاركنان و مديران چند سازمان به انجام رسيده نشان مي‌دهد كه اگر چه مديران و كاركنان مورد پرسش و كارايي و قابليت زنان در عرصه‌هاي مديريتي و پست‌هاي بالاي سازماني واقفند اما تنها ۶ درصد از كاركنان مرد و پست مديريت را براي زنان مناسب مي‌دانند. ۳۰ درصد كارمندان مرد از اين كه مافوقشان زن باشد احساس خوشايندي ندارند. اگر چه همه مديران مورد پرسش بر اين باور بودند كه زنان شايستگي لازم براي تصدي پست‌هاي بالاي سازماني را دارند اما بيش از ۸۰ درصد آنان مديريت را كاري مردانه مي‌دانند و بيش از ۵۰ درصد معتقدند كه مردان در كارهاي مديريتي موفق‌تر از زنانند و خلاقيت بيشتري از خود نشان مي‌دهند. در مجموع نتايج اين پژوهش نشان داد كه عواملي همچون مسئوليت‌ها و محدوديت‌هاي خانوادگي تجربه كمتر زنان نسبت به مردان در اين عرصه فراهم نبودن شرايط لازم در جامعه، همچون نبود زنان در پست‌هايي چون وزارت و غيره وجود برخي ويژگي‌هاي جنسيتي زنان عدم تمكين كاركنان از مافوق خانم اعتماد پايين تر زنان نسبت به مردان در اين عرصه از نظر جمعيت نمونه به عنوان مهمترين عوامل عدم به كارگيري زنان در پست مديريتي برشمرده شده است. به طور كلي ماحصل اين تحقيق اين بود كه اگر چه بسياري از تصميم‌گيران و افراد جامعه به قابليت و توان زنان جامعه در عرصه مديريتي واقفند اما به دليل حاكم بودن «نگرش جنسيتي» در سازمان‌ها و ادارات مورد مطالعه، حتي در شرايط تخصصي برابر، برتري از آن مردان است. البته گفتني است كه حدود ۱۰درصد كاركنان زن مورد مطالعه نيز مديريت را مردانه تلقي مي‌كنند و حدود ۱۸ درصد بر اين باورند كه زنان جامعه اعتماد و ريشه لازم جهت تصدي پست‌هاي بالاي سازمان را ندارند. اما سؤال اساسي ديگر اين است كه به راستي ريشه وضعيت موجود، كليشه‌ها و تصورات جنسيتي حاكم در كجاست؟ و چه عواملي سبب شده كه جامعه نتواند از اين پتانسيل بالقوه جهت توسعه بيشتر استفاده كند؟ به طور كلي بسياري از انديشمندان اجتماعي، عوامل جامعه‌پذيري در هر جامعه را سه عامل خانواده، مدرسه و رسانه‌ها مي‌دانند. با نگاهي گذرا در مي‌يابيم كه اين سه كارگزار عمده باعث توليد و باز توليد اين گونه از نگاه‌‌ها در جامعه شده و مي‌شوند چنان كه بسياري از افراد وضعيت موجود در جامعه را امري طبيعي و عادي تصور مي‌كنند. در برخي از خانواده‌هاي پدرسالار ايراني، نقش‌ها و رفتارها بر اساس معيارها و ارزش‌هاي مردانه پايه‌گذاري و الگوسازي شده است و اين الگوسازي‌ها قادر به تشخيص و ارج نهادن به نقش اثر بخش زنان در سازمان و جامعه نيست. اين نوع خانواده‌ها زن را موجودي اندروني، وابسته و مرد را موجودي بيروني و مستقل بار مي‌آورند. اين فرهنگ تنها وظيفه و نقش زن را فرزندآوري، نگهداري كودكان، نظافت و پخت و پز ترسيم مي‌نمايد و فعاليت‌هاي زنان را تحت الشعاع وظايف خانوادگي قرار مي‌دهد و در فعاليتهاي سياسي- اجتماعي نيز نقش زنان به ميزان چشمگيري كاهش مي‌يابد. ويژگي‌هاي رفتاري منتسب و مثبت مردان به مراتب بيشتر از زنان، ويژگيهاي اجتماعي‌تر و مبتني بر هوش و ابتكار غالباً مختص مردان است و ويژگي‌هاي زنان عمدتاً فردي و غير پوياست. همانگونه كه نتايج نشان مي‌دهد گاه برخي از الگوي جنسيتي حاكم بر كتب درسي و برنامه‌هاي آموزشي برداشت‌هاي سنتي را در اذهان تقويت مي‌كند. اين امر امكان دارد سبب شود تا دانش آموزان دختر كه زنان آينده جامعه هستند، نيروي خود را دست كم بگيرند و داراي شخصيتي فاقد خلاقيت و اعتماد به نفس شوند و به سوي پذيرش كارهاي كم مهارت با وجهه اجتماعي پايين گرايش پيدا كنند. چنانكه گفته شد اين عدم اعتماد به نفس در بعضي از زنان وجود دارد به نحوي كه حدود ۱۸ درصد كارهاي مديريتي را مختص مردان و مردان را در اين زمينه موفق تر از زنان مي‌دانند. اين طرز تفكر و نگرش كه ازبرخي از خانواده‌ها شروع مي‌گردد سبب شده نه تنها مردان نگاه سنتي به زنان داشته باشند بلكه اكثر زنان نيز داراي همان نگرش باشند و بسياري از آنان قابليت‌هاي خود را مناسب ايفاي نقش‌هاي اجرايي سطح بالا ندانند. با توجه به مطالب گفته شده مي‌توان راهكارهايي را جهت حل اين مسأله و فراهم آوردن شرايط مناسب تر جهت فعال تر نمودن نيمي از جامعه ارائه نمود: ايجاد فرصت‌هاي لازم براي تأسيس انجمن‌ها، مؤسسات، سازمان‌ها و به طور كلي مراكز تجمع زنانه براي آگاهي از كم و كيف پتانسيل‌هاي موجود. برگزاري دوره‌هاي آموزشي براي زنان و آشنايي با حقوق خود، فراهم كردن زمينه‌هاي خودباوري در زنان و آگاه كردن آنها از قابليت‌ها و توانايي‌هاي فردي‌شان. برگزاري سمينارها و تشكيل كارگاه‌هاي آموزشي براي آشنا شدن مديران، سياستگذاران و تصميم‌گيران با مقوله جنسيتي و فوايد حضور مؤثرتر زنان در رده‌‌هاي بالاي تصميم‌گيري. تشويق و ترغيب مديراني كه از زنان در سطوح بالاي سازماني استفاده مي‌كنند و امكان به ثبوت رسانيدن لياقت آنان را با دادن فرصت‌هاي لازم فراهم مي‌آورند. معرفي زنان برتر و مقايسه عملكرد آنان با مردان هم‌پايه آنان. تلاش در جهت تنظيم كتب درسي متناسب با مسائل روز و تأكيد بر مفاهيمي چون خانواده مشاركتي. عمل مسئولان نظام از رئيس جمهور تا نمايندگان مجلس به شعارهاي انتخاباتي شان در مورد زنان. انجام پژوهش‌هاي علمي در باب مسائل زنان بويژه در مباحث اشتغال، مديريت و نقش آنان در توسعه كشور



نوشته شده در تاريخ جمعه سیزدهم آبان 1390 توسط هواسی ف

انگیزش نگاه اجمالی وقتی می‌پرسیم چه چیز افراد را بر می‌انگیزد تا زندگی خود را برای نجات فردی به خطر اندازند یا برای دستیابی به هدفی خاص ساعتهای طولانی کار کنند، معمولا منظورمان این است که چرا مردم چنین رفتار می‌کنند؟ اصطلاح انگیزش همانطور که از معنای رایج آن نیز بر می‌آید به علت یا چرایی رفتار اشاره دارد. انگیزش بدین معنی ، تمامی روانشناسی را در برمی‌گیرد. اما روان شناسان مفهوم انگیزش را به عواملی محدود می‌سازند که به رفتار نیرویی می‌بخشند و به آن جهت می‌دهند. یک جاندار انگیخته در مقایسه با یک جاندار ناانگیخته با نبرو و کارایی بیشتری در یک فعالیت درگیر می‌شود. انگیزش علاوه بر نیرو بخشیدن به جاندار معمولا به رفتار جهت می‌دهد. بطوری که شخص گرسنه برای جستجوی غذا و خوردن آن انگیخته می‌شود، شخص تشنه برای یافتن آب و فرد دردمند برای گریز از محرک دردمند. بنابراین به اندازه تمامی رفتارهایی که از فردی صادر می‌شود، می‌توان انگیزه داشت. اما با طبقه بندی رفتارها در مقوله‌هایی که ویژگی مشترک دارند انگیزه‌ها را نیز می‌توان در طبقاتی دسته بندی کرد. از جمله انگیزه‌های اولیه و ثانویه ، انگیزه‌های درونی و بیرونی ، انگیزه‌های اجتماعی و ... با وجود تنوع طبقه بندیهای انگیزشی همپوشی گسترده‌ای بین آنها وجود دارد بطوریکه یک انگیزه در چند طبقه ممکن است طبقه بندی شود. تعاریفی از انواع انگیزش انگیزش اولیه در مقابل انگیزش ثانویه انگیزشهای اولیه عمدتا با نیازهای اولیه زیستی مرتبط هستند مثل گرسنگی و تشنگی ، اما انگیزش ثانویه با نیازهایی در ارتباط هستند که چندان جنبه حیاتی و زیستی نداشته و با بقا فرد مرتبط نیستند، مثل نیاز به دوست داشته شدن. • گرسنگی: به عنوان یک انگیزه اولیه انگیزه پرتوانی است. افرادی که با رژیم غذایی نیم‌گرسنگی زندگی کرده‌اند، گزارش می‌دهند که بیشر افکار و رویاهای آنان درباره غذا و غذا خوردن بوده است. بدن جاندار برای آنکه بتواند به نحوی کار آمد عمل کند به مقدار معینی از مواد غذایی نیاز دارد. کاهش این مواد غذایی مکانیسمهای تعادل زیستی را فعال می‌کند تا ذخیره غذایی بدن را آزاد کنند. از سوی دیگر محرکهای بیرونی نیز می‌توانند بر احساس گرسنگی و رفتار خوردن اثر بگذارند. عطر یا منظره غذا می‌تواند گرسنگی را برانگیزد، حتی وقتی نیاز فیزیولوژیایی وجود نداشته باشد. عادتها و رسم و رسوم اجتماعی نیز می‌توانند بر رفتار غذا خوردن اثر بگذارند. شما ممکن است عادت کرده باشید در ساعات معینی از روز غذا صرف کنید و در نتیجه به محض اطلاع از اینکه ظهر شده ، ناگهان احساس گرسنگی می‌کنید. ممکن است وقتی غذا را با اشخاص پراشتها صرف می‌کنید بیشتر بخورید تا وقتی که تنها هستنید. در کل ، غذا خوردن از چند عامل فیزیولویایی ، محیطی و اجتماعی اثر می‌پذیرد و این مساله این انگیزه را علاوه بر یک انگیزه اولیه در زمره انگیزه‌های پیچیده که شرح داده شد، قرار می‌دهد. انگیزش درونی در مقابل انگیزش بیرونی انگیزش درونی به مواردی اطلاق می‌شود که پاداش مورد انتظار فرد در قبال رفتاری معین یک منبع درونی است. یعنی فرد جهت رسیدن به تقویتهای درونی عمل ویژه‌ای را انجام می‌دهد، هر چند این عوامل درونی با عوامل بیرونی همخوانی داشته باشند یا نداشته باشند و حتی موجب تنبیه فرد شوند. انگیزش درونی زمانی معنی پیدا می‌کند منبع تقویت کننده رفتار یا منبع پاداش دهنده یک عامل بیرونی است. به عبارتی فرد برای رسیدن به یک حالت یا شرایط معین بیرونی رفتاری را انجام می‌دهند. به عنوان مثال دو نفر دانش آموز را در نظر بگیرید که هر دو برای قبولی در امتحان تلاش می‌کنند. هر چند رفتار و حتی نتیجه عملکرد آنها می‌تواند یکسان باشد اما ممکن است انگیزش آنها کاملا متفاوت باشد. دانش آموزی که برای گرفتن جایزه ویژه‌ای که از طرف والدینش وعده داده شده تلاش می‌کند، از یک انگیزش بیرونی تبعیت می‌کند. دانش آموز دیگر که برای رسیدن به لذت حاصل از موفقیت تلاش می‌کند، دارای یک انگیزه درونی است. انگیزش اجتماعی آن دسته از انگیزه‌هایی را شامل می‌شوند که با محرکات اجتماعی ارتباط بیشتری می‌یابند و زمانی معنی پیدا می‌کنند که فرد و رفتارهای او را درون اجتماعی که در آن زندگی می‌کند مورد بررسی قرار دهیم. از جمله این انگیزه‌ها انگیزه پیوند جوئی ، انگیزه قدرت ، انگیزه مقام جویی را می‌توان نام برد. انگیزه پیشرفت انگیزه پیشرفت انگیزه‌ای درونی است در فرد برای به پایان رساندن موفقیت آمیز یک تکلیف ، رسیدن به یک هدف یا دستیابی به درجه معینی از شایستگی در یک کار. افراد معمولا از لحاظ میزان انگیزش پیشرفت ، متفاوت از یکدیگر هستند. افراد دارای انگیزه پیشرفت بالا در حوزه‌ای که انتخاب می‌کنند مثلا تحصیل ، شغل و ... ، موفقیت فزاینده‌ای از خود نشان می‌دهند. انگیزه پیشرفت نیز با توجه به اینکه در آن تمایلات زیستی تسلط کارایی با ارزشهای آموخته در هم آمیخته‌اند، انگیزه‌ای پیچیده به شمار می‌رود. انگیزش پیچیده انگیزه‌های پیچیده ، انگیزه‌هایی هستند که از دو عامل اصلی تشکیل شده‌اند: 1. سائقهای ذاتی و زیستی 2. سائقهای آموخته به عبارتی در این نوع از انگیزش تاثیر عوامل مختلقی چون زیستی ، اجتماعی و محیطی دیده می‌شود،‌ مانند میل جنسی. • میل جنسی: این انگیزه‌ای است پیچیده اساس آن سائق ذاتی است یعنی سائقی زیستی که تا حدودی به وسیله هورمونهای خاص کنترل می‌شود. علاوه بر این بیان میل جنسی تا حدود زیادی تحت تاثیر سائقهای آموخته یا اکتسابی قرار دارد که با فرهنگ خاص و تجارب رشد خاص فرد ارتباط دارند. انگیزه پیشرفت ، پیوند جوئی ، خود مختاری ، تسلط ، نماش و پرخاشگری را نیز می‌توان در زمره انگیزه‌های پیچیده قرار داد. مفهوم انگیزه‌های پیچیده به ما می‌آموزد که نباید تبیین‌هایمان را در زمینه رفتار انسانی بیش از حد ساده بگیریم. کاهش دادن چرایی رفتار به مشتی سائق ذاتی اگر نگوییم غیر ممکن ، دست کم دشوار است. انگیزه‌های هوشیار در مقابل انگیزه‌های ناهوشیار انگیزه‌های هوشیار عموما در حیطه هوشیاری فرد عمل می‌کنند و فرد از آنها آگاهی دارد از ریشه رفتارهای مرتبط با آنها آگاه است. اما انگیزه‌های ناهوشیار عمدتا خارج از حوزه اراده و آگاهی فرد عمل کرده و رفتار فرد را جهت می‌دهند. بنا به نظریه روانکاوی ، انگیزه ناهوشیار انگیزه‌ای است که فرد خود آن را نهی کرده است و در نتیجه هوشیاری آنرا نادیده می‌گیرد. این انگیزه غریزه ، سائق ، آرزو یا میلی است که به واسطه مکانیزم دفاعی سرکوبی به سطح ناهوشیار رانده شده است. اما این رانده شدن نیروی آنها را کاهش نداده و اغلب به صورتی بر رفتارهای فرد تاثیر می‌گذارند. فروید انگیزه‌های یک نقاش برای نقاشی و یک جراج برای جراحی را انگیزه‌های ناهوشیار می‌داند. تعریف انگیزش تعریف انگیزش (Motivation) بستگی به مفاهیم نظری روان شناسی دارد. در واقع تعریف یک روان شناس از انگیزش به دیدگاه او بستگی دارد. فروید ، کتل ، مورفی ، هب و... تعارفی را در مورد انگیزش ارائه کرده‌اند، اما در یک جمع‌بندی کلی می‌توان انگیزش را به صورت « مجموع متغیرها‌ی پیچیده ارگانیزمی و محیطی که کنش آنها به فعالیت عمومی و جهت‌دار احساس و رفتار منجر می‌شود.» تعریف کرد. جایگاه انگیزش در روان شناسی « روان شناسی انگیزش » جایگاه مهمی در روان شناسی دارد و چنین استنباط می‌گردد که روان‌شناسی انگیزش با مسائل و پدیده‌هایی سر و‌‌ کار دارد که کل روان‌شناسی با آن روبرو است. با کمی دقت می‌توان دریافت که برای پژوهشگران مسائل اساسی عبارتند از اینکه: چرا رفتار خاصی پدید می‌آید؟ چرا رفتار هدفدار است؟ چرا رفتار به صورت پیوسته و متناوب اتفاق می‌افتد؟ و... این سوالها و مسائل باعث پدیدآیی نظریه‌های گوناگونی شده است. برخی از آنها عبارتند از: نظریه غریزه (Instinet Theory) ، نظریه سایق (Drive Theory) ، نظریه انتظار _ ارزش (Expectancy _ Value Theory) و نظریه نیازها (Needs Theory) موضوعات مورد توجه در روان شناسی انگیزش انگیزش ، مسائل مختلفی را دربرمی‌گیرد. چندین نظام انگیزشی انسانها را در تلاش مداوم برای رفع حالتهای ناخوشایند می‌دیدند، نظیر « فروید» که انسان را در یک میدان نبرد دائمی با نیروهای جنسی و پرخاشگری می‌دید. در این حال چندین نظام انگیزشی ، انسانها را موجوداتی کنجکاو ، هیجان خواه ، با هدف و برنامه و تلاشگر در نظر می‌گیرد. با این حال آنها تا حدودی درست هستند و نه کاملا درست یا غلط. بنابراین انگیزش مسائل مختلفی را دربرمی‌گیرد. انگیزش یک فرآیند است. انگیزش فرآیندی پویا است و نه ایستا. خیلی از انگیزه‌ها (و نه همه آنها) از یک فرآیند چهار مرحله‌ای «پیش‌ بینی ، برانگیختگی ، عمل‌رفتاری و پیامد» پیروی می‌کنند. در مدت پیش بینی ، فرد انتظار پیدایی انگیزه را دارد. ویژگی آن وجود یک حالت محرومیت و تمایل به هدف است. در مدت برانگیختگی ، محرک درونی یا بیرونی انگیزه را تحریک نموده و به رفتار جهت می‌دهد. در مدت عمل رفتاری ، فرد برای نزدیک شدن یا دور شدن از شی هدف انگیز ، به رفتار هدف‌گرا می‌پردازد. در مدت پیامد ، فرد پیامدهای سیری یا اشباع انگیزه (فروکشی انگیختگی) را تجربه می‌کند. انگیزش یا خودگردان است یا محیطی. هنگامی که رفتار توسط نیروها‌ی درونی (نظیر خستگی ، کنجکاوی و...) برانگیخته شده باشد، خود گردان است. انگیزش خودگردان معمولا از گرایش‌ها ، نیازها و واکنش‌های فردی به رفتار شخص ناشی می‌شود. در مقابل زمانی که رفتار توسط نیروهای بیرونی (نظیر پول یا جایزه و...) برانگیخته می‌شود، به صورت محیطی است. انگیزشی که توسط محیط کنترل می‌شود، از پیامدهای مصنوعی و بیرونی رفتار ناشی می‌شود. تغییر شدت انگیزه در طول زمان انسانها در هر لحظه معین چندین انگیزه را تجربه می‌کنند. اغلب یک انگیزه نسبتا نیرومند است، در حالیکه سایر انگیزه‌ها در درجه دوم قرار دارند و نیرومندترین انگیزه بیشترین تاثیر را بر رفتار دارد. اگرچه انگیزه‌های نسبتا درجه دو فورا رفتار را تحت تاثیر قرار نمی‌دهند، ولی ما مجموعه‌ای از این انگیزه‌ها را که در نهایت می‌توانند درجه یک شوند (وارد جریان تاثیرگذاری بر رفتار شوند)، در سر می‌پرورانیم. سلسله مراتبی انگیزه‌ها برخی نظریه‌پردازان نظیر مزلو (Maslow) و باک (Buck) انگیزه‌های انسان را به صورت سلسله‌مراتبی ارائه کرده‌اند. مزلو انگیزه‌های انسان را در پنج طبقه اصلی « انگیزه‌های (نیازهای) فیزیولوژیک ، نیازهای ایمنی ، نیاز به تعلق‌‌ ‌‌پذیری ، نیاز به احترام و نیاز به خود شکوفایی» قرار داد. در حالی که باک آنها در پنج طبقه به گونه‌ای دیگر شامل «غرایز ، سایق‌های نخستین ، سایق‌های اکتسابی ، هیجان‌ها و انگیزش شایستگی » طبقه‌بندی می‌کند. فایده چنین دیدگاهی در این است که به افراد اجازه می‌دهد تا انگیزه‌های بسیار متفاوت انسان را در یک شبکه واحد منسجم مربوط به هم طبقه‌بندی کند. آگاهی انگیزه‌ها در سطح ناهوشیار انگیزه‌های انسان می‌توانند آشکار و یا نه چندان آشکار ، توجیه شده یا توجیه نشده و هوشیار یا ناهوشیار (Unconscious) باشند. برای مثال تحقیقات نشان داده‌اند که مردم در روزهای آفتابی بیشتر لبخند می‌زنند، در ماههای تابستان بیشتر از ماههای دیگر مرتکب اعمال پرخاشگری می‌شوند و اگر @بی‌پولی را به صورت غیر منتظره پیدا کنند، به احتمال بیشتری به یک غریبه کمک می‌کنند. هر یک از این موارد به دلیل انگیزه‌هایی هستند که فورا آشکار نخواهند شد. قابل کاربردی اصول انگیزش می‌توان اصول انگیزشی را در سه زمینه اصلی «آموزش و پرورش ، درمان و زمینه‌های اجتماعی و شغلی» بکار برد. بهبود بخشیدن به آموزش و پرورش ، سلامت روانی _ هیجانی ، افزایش قدرت تولید و رضایت شغلی و... اهداف جالبی هستند که مطالعه انگیزش با این هدف که « چگونه خود و دیگران را برای رسیدن به این اهداف برانگیزانیم؟ » به ما بینش می‌دهد. هیجان چیست؟ یک نظریه هیجان در درجه اول و پیش از هر چیز باید به سوالاتی از قبیل: هیجان چیست؟ هیجان از کجا ناشی می‌شود؟ تاثیر هیجانها چیست؟ آیا هیجان علت یک حالت جسمانی است؟ چه نوع تغییرات فیزیولوژیک با هیجان همراه است؟ تغییرات واضح و آشکار در هیجان کدامها هستند؟ چه نوع تغییرات ذهنی در ارتباط با هیجانات هستند؟ آیا هیجانات ناخودآگاه می‌توانند وجود داشته باشند؟ رابطه احساسات و حالات جسمانی در هیجانات چیست؟ انسان چگونه می‌تواند هیجانات خود را تحت کنترل در آورد؟ تاثیر بلوغ و یادگیری بر هیجانات تا چه میزان است؟ هیجانات چند نوع هستند، آیا اکتسابی‌اند یا ذاتی؟ آیا در ایجاد هیجانات عامل ژنتیکی ثابتی موثر است؟ آیا هیجانات سامان بخش هستند، یا اختلال آور؟ آیا تفاوتهایی بین انواع هیجانها وجود دارد؟ چه رابطه‌ای بین هیجان و انگیزش وجود دارد؟ و ... این سوالات نمونه‌ای از انواع سوالاتی است که غالبا درباره هیجانات مطرح می‌شود و هر نظریه جامع یا باید به هر یک از این سوالات ، هرچند به صورت آزمایشی ، پاسخ دهد و یا مدارک و شواهدی را نشان دهد که برای پاسخ به این سوالات باید در پی آن بود. تاریخچه نظریات هیجان هیجانها همیشه مورد توجه کامل انسان بوده است، زیرا در هر تلاش و در هر اقدام مهم بشری ، هیجانات به طریقی دخالت دارند. تقریبا همه فیلسوفان بزرگ از ارسطو گرفته تا اسپینوزا ، از کانت تا دیوئی و از برگسون تا راسل همگی در مورد هیجانها اندیشیده‌اند و در مورد ریشه‌ها ، نمودها ، اثرات و جایگاه آنها در نظام طبیعی زندگی انسان تفکر کرده‌اند و نظریه‌هایی ارائه داده‌اند. حکمای الهی به اهمیت بعضی از هیجانات خاص مرتبط با تجربه مذهبی افراد پی برده‌اند و پرورش این هیجانات را بطور غیرمستقیم در راس برنامه تربیت مذهبی قرار داده‌اند. پیشرفت روانشناسی بالینی ، روانکاوی ، روان شناسی تطبیقی و رفتارگرایی تاثیرات قابل ملاحظه‌ای در مطالعه رفتار هیجانی و ارائه نظریات هیجانی داشته‌اند. درباره این موضوع بدون اغراق می‌توان گفت که هزاران مقاله و گزارش نوشته شده است. با وجود این هنوز هم تئوری کامل ، جامع و واحدی درباره هیجانات وجود ندارد که با تمامی این زمینه‌ها مناسبت و ارتباط داشته باشد. ویژگیهای نظریات هیجان چهار ویژگی اساسی نظریات هیجان عبارتند از: هماهنگ کنندگی ، پیش بینی کنندگی ، عامل انگیزش برای تحقیق ، تلفیق کنندگی. یک نظریه هیجان نه تنها باید به مسائل مختلفی که مطرح شده است، پاسخی نسبتا منطقی بدهد، بلکه باید بسیاری از موضوعاتی را که تاکنون به عنوان حقیقت پذیرفته‌ایم، هماهنگ و سپس آنها را تبیین آنها را کند. این ویژگی نظریه را به عنوان عامل هماهنگ کننده حقایق قبلی نامگذاری کرده‌اند. چنانچه یک نظریه هیجان بتواند داده‌ها و حقایق قبلی را به شیوه‌ای هماهنگ وحدت بخشد، پیش بینی روابط جدید را می‌توان به منزله ویژگی فوق‌العاده‌ای برای آن به حساب آورد. از سوی دیگر هر نظریه جامعی نارسائیهای علمی را نشان می‌دهد که ناگزیر از برطرف کردن آنها هستیم و این خود می‌تواند انگیزه‌ای برای برخی از مطالعات جدید باشد. این ویژگی نظریه هیجان را عامل انگیزش برای تحقیق می‌نامند و بالاخره یک نظریه هیجان به عنوان یک عامل تلفیق کننده باید بتواند روابط بین زمینه‌های ظاهرا گوناگون را مشخص کند. نقش تلفیق به گونه‌ای با نقش هماهنگ سازنده نظریه تفاوت دارد، زیرا که نقش تلفیق ارتباط دادن زمینه‌های مختلف دانش با یکدیگر است و نه ارتباط دادن حقائق مربوط به یک زمینه دانش. انواع نظریه‌های معاصر هیجان نظریه جیمز _ لانگ در این نظریه توالی ادراک ، واکنشهای ارگانیک ، هیجان مدنظر بوده است. در واقع در این نظریه تلاش بر پاسخ دادن به این سوال بوده است که در موقع بروز هیجانات اول احساس بوجود می‌آید یا تغییرات جسمی؟ نظریه بازخورد در این نظریه نوع احساس یا عاطفه به بازخورد حرکتی مقدماتی بستگی دارد. در نتیجه مفهوم بازخورد برای هیجان یک مفهوم اساسی است. نظریه کانن _ بارد نظریه کانن و بارد اهمیت ویژه‌ای در تجزیه و تحلیل هیجانات کسب کرده است. این نظریه بر اهمیت فرایندهای خاص تالاموسمی در کیفیت خاص هیجان تاکید دارد. نظریه فعال سازی این نظریه عمدتا توسط اشلوزبرگ مطرح شده است. این نظریه به جای آن که هیجان را به عنوان یک حالت خاص و از نظر کیفی متفاوت از سایر حالتها تلقی کند، محل رفتار هیجانی را بر روی پیوستاری که همه رفتارها را دربرمی‌گیرد، تعیین می‌کند. قسمت پائین پیوستار که سطح کلی فعالیت نامیده می‌شود، به حالت خواب ، قسمتهای وسط به توجهات هوشیارانه و قسمت بالای آن به هیجانات شدید اختصاص یافته است. نظریه انگیزشی بر اساس این نظریه هیجانات را در درجه اول می‌توان به منزله انگیزه‌هایی به حساب آورد، زیرا آنها فرایندهایی به حساب می‌آیند که باعث تحریک ، تداوم و کنترل فعالیت می‌شوند. نظریه روانکاوی نظریه روانکاوی نه تنها به شخصیت بلکه همچنین به هیجانات و به خصوص به مساله اضطراب بطور اساسی پرداخته است و به اهمیت هیجان در فرایندهای تخلیه روانی تاکید داشته است. نظریه‌های رفتاری پیشرفت مکتب رفتارگرایی با کوشش پیشروان آن در بکار گرفتن مفاهیم این مکتب در مورد بسیاری از مسائل دیرینه روان شناسی از جمله مساله ماهیت هیجان همراه بوده است. افرادی چون واتسون ، تولمن و اسکیز سعی بر آن داشته‌اند تا از این دیدگاه در مورد ماهیت عمومی هیجان بحث کنند. وجه تفاوت بین نظریه‌های هیجان نظریه‌های هیجان اساسا برحسب انواع سوالاتی که قصد دارند پاسخ دهند، از یکدیگر متمایز می‌شوند. نظریه‌های مختلف خود را چنان دچار سوالات گوناگون می‌کنند که اغلب نکات مشترک اندکی بین آنها وجود دارد. از سوی دیگر بسیاری از صاحبنظران فقط به توضیح یک یا دو هیجان مختلف می‌پردازند و از مطالب آنان چنان استنباط می‌شود که در مورد موضوعات مجزایی بحث می‌کنند. گستردگی سوالات و انوع هیجانات تفاوتهای بارزی بین نظریات هیجان را سبب شده است. انواع هیجان هیجان ترس در اغلب بحثهای مربوط به هیجان ترس جای مهمی را به خود اختصاص داده است و حتی آن را به عنوان علت اصلی اختلالات عصبی شناخته‌اند. اما ترس همیشه ایجاد کننده ناراحتی و مشکل نیست. وجود آن در خیلی از مسائل موقعیتهای زندگی لازم است. این هیجان شاید از آن جهت اهمیت ویژه‌ای دارد که در آن حالت فشار و تخریب بطور بالقوه از نظر مقدار و اهمیت بر حالت سازنده تفوق دارد و معمولا آمادگی برای بروز واکنشهای اجتنابی بیشتر از آمادگی برای کنشهای اکتسابی است. شکسپیر می‌گوید: "از میان همه تمایلات و احساسات بد ، ترس منفورترین آنهاست." علائم ترس عبارتند از لرزیدن بدن ، سفید شدن پوست ، غدد عرقی فعال می‌شوند، مو بر بدن راست می‌شود، ترشحات دستگاه گوارش و کلیه‌ها زیاد می‌شود و فضولات بدن به دلیل انبساط ماهیچه‌های اسفنکتر بطور غیر عادی رفع می‌شود. میزان تنفس زیاد می‌شود، قلب به تندی و شدت می‌زند. قوای ذهنی به مقدار زیادی مختل می‌شود. این علائم حتی در چهارپایان مثل سگ و گربه و میمونها نیز دیده می‌شود. پرندگان نیز در هنگان ترس تمامی پرهای خود را در هم فرو می‌برند و در این حالت جثه‌شان کوچکتر به نظر می‌رسد. از دیگر علائم ترس عبارت است از باز شدن دهان ، بالا رفتن ابروها ، فردی که دچار ترس شده است در آغاز مثل یک مجسمه از حرکت باز می‌ایستد نقش می‌گیرد یا اینکه قوز می‌کند و دولا می‌شود، بطوری که گویی می‌خواهد خود را از دیده‌ها پنهان می‌کند. فعالیت غدد بزاقی کم و دهان خشک می‌شود. گاه ترس ضعیف باعث می‌شود در فرد میل شدیدی به خمیازه کشیدن بوجود بیاید. چشمها در حالت ترس شدید از حدقه بیرون می‌افتند و به سوی عامل ایجاد کننده وحشت ثابت می‌مانند، یا اینکه بی قرار از جهتی به جهت دیگر می‌چرخند. ترس همچون سایر هیجانات از شدت و ضعفهای مختلف برخوردار است. ترس شدید علاوه بر علائم متفاوت (از لحاظ شدت) کارکردهای مختلف می‌تواند داشته باشد. هیجان خشم هیجان خشم همراه با مفاهیم مترادف و مباحثی که با آن مرتبط هستند بسیار بیشتر از هیجانهای دیگر (البته به غیر از ترس) در نوشته‌ها مورد بحث قرار گرفته است. بسیاری از روشهای کنترل اجتماعی بزرگسالان و خردسالان به اجتماعی کردن واکنش خشم به موقعیتهای مختلف مربوط است. خشم از دسته هیجانات منفی است و علل مختلفی برای آن شناسایی شده است که بسیار گسترده‌تر از آن هستند که در این بحث بتوانند مطرح شوند. اما علائم آن عبارت است از سرخ شدن صورت ، منبسط شدن رگهای پیشانی و گردن ، سرخ شدن چشمها، جمع و کوچک شدن مردمکهای چشم ، کشیده شدن لبها و در نتیجه آشکار شدن دندانها ، بدن تاخورده ، ابروان در هم کشیده ، لبان سخت و محکم و دندانهای قفل شده و در حال سایش. هیجان اندوه اندوه نیز مانند سایر هیجانات از شدت و ضعف برخوردار است. بطوری که در حالتی از آن با یکسری علائم ویژه طبیعی تلقی می‌شوند. در حالیکه انوع شدید و مهمتر آن یا زمانی که بدون دلیل واضحی در فرد وجود دارند، وجود یک اختلال روانی را در پیش می‌کشند. در هر حال این هیجان نیز از دسته هیجانات منفی است که برای جنبه ناخوشایندی دارد. مشخص بودن و بی تحرکی ، کاهش گردش خون ، رنگ پریدگی صورت ، سست شدن عضلات ، پلکهای پایین افتاده از علائم اندوه هستند. همچنین حالت سر کمی رو به سینه خم می‌شود، لبها ، گونه‌ها و آرواره‌ها همه از حالت طبیعی خارج می‌شوند و به طرف پایین رها می‌شوند. تنفس کند و ضعیف می‌شود و غالبا آههای عمیق نفس را قطع می‌کنند. یک نشانه ثابت و دائمی اندوه این است که افراد به سرما حساسیت نشان می‌دهند و به سختی می توانند خود را گرم نگه دارند. بی اشتهایی و عدم تمایل به غذا خوردن نیز در هیجان اندوه دیده می‌شود. هیجان تنفر با وجود اینکه این هیجان یک مکانیزم دفاعی اساسی است و دارای ارزش حیاتی قابل ملاحظه‌ای است، لکن هنوز بطور منظم مورد مطالعه و بررسی قرار نگرفته است و از آنجائیکه تنفر در مواجهه با یک محرک آزارنده که موجب رنجش می‌شود بوجود می‌آید، همراه با حرکاتی است که هدف آنها کنار زدن عامل آزار دهنده یا محافظت فرد از آن عامل است. تنفر شدید به صورت حرکاتی در اطراف دهان بروز می کند که درست شبیه حرکات دهان قبل از استفراغ کردن است. در این حالت نیمه بسته شدن پلکها و به عقب برگشتن صورت یا تمامی بدن نیز نشان دهنده ابراز انزجار شدید است. این حرکات طوری انجام می‌گیرد که گویا محرک مورد نظر ارزش گناه کردن هم ندارد. تف کردن نشانه‌ای عمومی برای تنفر و انزجار است. داروین می‌گوید: "تف کردن بیانگر رفع عوامل آزار دهنده از دهان است." هیجان شادی همه حالات شادی و لذات را تجربه کرده‌اند. درجاتی از آن نیز مانند هیجان اندوه طبیعی است، ولی انواعی از آن که بطور مستمر و شدید و با علائم تشدید شده و بوجود می‌آید، به عنوان یک اختلال روانی شناخته می‌شود که در آن فرد دائما در حالت شادی و شعف شنگولی به سر می‌برد و ممکن است دست به کارهای عجیب و غریب بزند. حالات چهره‌ای خنده مثل کشیده شدن لبها ، چشمهای براق و گاه اشک آلود ، تحریک زیاد ، تکلم زیاد از علائم شادی هستند. رقص و پایکوبی ، بالا و پایین بردن و در حالت خوشحالی شدید و ناگهانی جیغ زدن از علائم شادی هستند. برخی معتقدند علائم شادی در برخی اوقات به علائم خشم شبیه است، هر چند آنها به دسته‌های جداگانه تعلق دارند، ولی علائم جسمی آنها مثل فریاد زدن ، پا کوبیدن ، افزایش فعالیت بازوان و دستها ، چشمهای سرخ شده و در حال چرخش ، گامهای محکم و راسخ در هر دو هیجان وجود دارند، اما هدف آنها متفاوت است. هر دو آنها هیجانات گرایشی هستند بطوری که باعث نزدیک شدن فرد به محرک خوشحال کننده یا خشم آور می‌شوند، اما هدف خشم تخریب و از بین بردن است، ولی هدف شادی تداوم و نگهداری آن محرک. هیجان تعجب همه موجودات زنده در جریان زندگی خود به خودی به محرکهای جدید و نو ظهوری مواجه می‌شوند. در برخورد با چنین محرکهایی الگوی واکنش را می‌توان تکان هیجانی یا تعجب نامید. این واکنشها فقط در مواقعی بروز می‌کنند که محرکهای شناخته نشده ، مبهم ، نامعلوم ، شدید و ناگهانی وارد عمل می‌شوند. برانگیخته شدن بینایی و شنوایی ، باز شدن دهان و چشمها و ابروان بالا کشیده شده ، تولید صدای ناگهانی از دهان و از جا پریدن علائم اساسی تعجب هستند، با توجه به اینکه در مورد انسان نوع شخصیت در الگوی خاص او در حالت بازتاب هیجانی مثل تعجب تاثیر دارد. برخی افراد شاید سر و صدای بیشتری بکنند و تفاوتهای دیگری با یکدیگر داشته باشند. هیجانهای مرکب گفته می‌شود این هیجانات از ترکیب سایر هیجانات که بوجود می‌آیند بطوری که در هر یک از هیجانات رگه‌هایی از احساسات مربوط به هیجاناتی را که از آنها ترکیب شده‌اند می‌توان یافت. موارد زیر نمونه‌هایی از هیجانات ترکیبی هستند که در مقابل هر یک ، هیجاناتی را که از آنها ترکیب شده‌اند نوشته شده است: غرور = خشم + شادی عشق = شادی + پذیرش کنجکاوی = پذیرش + تعجب ناامیدی = ترس + غم تاسف = غم + تنفر کینه = خشم + انتظار تسلط = خشم + پذیرش اطاعت = پذیرش + ترس شرم = ترس + انزجار بدبینی = غم + انتظار جسارت = خشم + تعجب احساس گناه = شادی + ترس حسد = غم + خشم هیجان استراتژیك ● اگر شما به‌گونه‌ای عمل كنید كه در قلمرو حریف محدوده مانور داشته باشید و احساس آرامش نمایید, آنگاه می‌توانید او را از درون قلمرو خودش شكست دهید ● ما نمی‌توانیم با سرعتی برابر با رایانه‌بازی كنیم, اما این شانس را داریم كه برای بهتر بازی كردن از استعداد خود كمك بگیریم ● زبان شطرنج به زبان روزمره بسیاری از مدیران‌تبدیل شده است. ما همواره با بررسی موقعیت, طوری رفتار می‌كنیم كه گویا در یك بازی قرار داریم و همیشه سعی می‌كنیم حداقل 3 حركت بعدی رقیب را پیش‌بینی كنیم ● بزرگترین چالش تمامی افراد موفق, حفظ موفقیت‌هایشان است و هنگامی كه این موفقیت خارق‌العاده باشد, تحقق این هدف بسیار دشوار می‌شود اضطراب‌ عبارت‌ است‌ از یک‌ احساس‌ ناراحت‌کننده‌ و مبهم‌ ترس‌ ، وحشت ‌، یا خطر با منشای‌ ناشناخته‌ که‌ بر فرد مستولی‌ می‌گردد. برای‌ بعضی‌ از افراد این‌ حالت‌ ممکن‌ است‌ ناگهانی‌ روی‌ دهد و بر طرف‌ شود، اما برای‌ بعضی‌ دیگر این‌ حالت‌ به‌ صورت‌ مزمن‌ در می‌آید. اضطراب‌ از نظر علمی‌ چندین‌ نوع‌ دارد: اضطراب‌ حاد ناشی‌ از موقعیتی‌ خاص ‌، اختلال‌ در تطابق‌ یافتن‌ با شرایط‌ تازه ‌، اختلال‌ اضطرابی‌ عمومی‌ شده ‌، اختلال‌ هراس ‌، اختلال‌ تنش‌زای‌ پس‌ از حادثه ‌، ترس‌ مرض‌گونه‌ و اختلال‌ وسواسی‌ ـ جبری. علایم‌ شایع‌ بیماری احساس‌ اینکه‌ یک‌ اتفاق‌ نامطلوب‌ یا زیانبار به‌ زودی‌ رخ‌ خواهد داد، خشک‌ شدن‌ دهان ‌، مشکل‌ در بلع ‌، یا خشونت‌ صدا ، تند شدن‌ تنفس‌ و ضربان‌ قلب ‌، تپش‌ قلب‌ ، حالت‌ لرزش‌ یا پرش‌ عضلات‌ ، ناتوانی‌ جنسی‌ ، انقباض‌ عضلات‌ ، سردرد ، کمردرد ، عرق‌ کردن ، تهوع ‌، اسهال ‌، کاهش‌ وزن‌ ، خواب‌آلودگی‌ ، مشکل‌ در تمرکز ، منگی‌ یا غش‌ ، تحریک‌پذیری‌ ، خستگی‌ ، کابوس ، مشکل‌ در حافظه.‌ بروز اختلال‌ در روابط‌ اجتماعی‌ و شغلی‌ ، افزایش‌ ناگهانی‌ میزان‌ اضطراب‌ ممکن‌ است‌ موجب‌ بروز حمله‌ هراس‌ و فرار از موقعیت‌ شود، وابستگی‌ به‌ داروها و نامنظمی‌ ضربان‌ قلب‌ از دیگر علائم این بیماری هستند. علل‌ بروز اضطراب فعال‌ شدن‌ مکانیسم‌های‌ دفاعی‌ بدن‌ برای‌ مبارزه‌ یا فرار ترشح‌ آدرنالین‌ از غدد فوق‌کلیوی افزایش‌ می‌یابد، و موادی‌ که‌ از تجزیه‌ آدرنالین‌ در بدن‌ جمع‌ می‌شوند (کاتکول‌ آمین‌ها) نهایتاً بخشهای‌ مختلف‌ بدن‌ را تحت ‌تأثیر قرار می‌دهند. تلاش‌ برای‌ پرهیز از اضطراب‌ خود موجب‌ اضطراب‌ بیشتر می‌شود. استرس‌ با هر منشاء (مثلاً مشکلات‌ اجتماعی‌ یا مالی‌) ، سابقه‌ خانوادگی‌ اضطراب‌ ، خستگی‌ یا کار زیاد ، وقوع‌ مجدد موقعیتهایی‌ که‌ قبلاً استرس‌زا بوده‌اند یا طی‌ آنها به‌ فرد آسیب‌ رسیده‌ است‌، بیماری‌ جسمانی ، تکامل ‌طلبی‌ غیرمنطقی‌ ، ترک‌ اعتیاد و ... خطر بروز اضطراب را تسریع می‌کند. راههای پیشگیری‌ 1. از روشهای‌ کسب‌ آرامش‌ یا مراقبه‌ برای‌ کاهش‌ استرس‌ بهره‌ بگیرید. 2. به‌ فکر تغییر شیوه‌ زندگی‌ خود باشید تا استرس کاهش‌ یابد. 3. استرس و اضطراب ایجاد شده را مدیریت کنید (مدیریت استرس). 4. از تفکرات بی‌ جا و بیش از حد دوری کنید. 5. سعی کنید در اجتماعات حضور بیشتری یابید. 6. سعی کنید زیادی با خودتان خلوت نکنید و خود را از تنهایی دور کنید (رهایی از احساس تنهایی). درمان‌ اضطراب‌ عمومی‌ شده‌ را می‌توان‌ با درمان‌ کنترل‌ کرد. غلبه‌ کردن‌ بر اضطراب‌ اغلب‌ موجبات‌ زندگی‌ بهتر و رضایت‌ بخش‌تری‌ را فراهم‌ می‌آورد. روان درمانی • وقتی احساس کردید که دارای اضطراب هستید، بهتر است‌ تحت‌ بررسی‌ و درمان‌ از نظر موارد خاص‌ تهدیدکننده‌ یا منشاء استرس‌ که‌ در ناخودآگاه‌ شما است‌ ولی‌ وجود دارد، قرار بگیرید. • به‌ فراگیری‌ روشهای‌ کاهش‌ انقباض‌ ناخودآگاه‌ عضلانی‌ مثل‌ بازخورد زیستی‌ و روشهای‌ کسب‌ آرامش‌ بپردازید. • فعالیت در زمان ابتلا به این بیماری : فعالیت در زمان ابتلا به این بیماری خود را حفظ‌ کنید. فعالیت در زمان ابتلا به این بیماری به کاهش‌ اضطراب‌ کمک‌ می‌کند. دارو درمانی • امکان‌ دارد داروهای‌ ضداضطراب‌ مثل‌ بنزودیازپین‌ها برای‌ مدتی‌ کوتاه‌ تجویز شوند. • امکان‌ دارد از داروهای‌ ضدافسردگی‌ برای‌ اختلال‌ هراس‌ استفاده‌ شود. • از کافئین‌ و سایر مواد تحریک‌کننده ‌، و نیز الکل‌ استفاده نکنید. در چه شرایطی باید به پزشک مراجعه نمود؟ • اگر شما یا یکی‌ از اعضای‌ خانواده‌تان علایم‌ اضطراب‌ را دارید و خود درمانی‌ نتیجه‌ای‌ نداده‌ است‌. • اگر شما دچار احساس‌ ناگهانی‌ هراس‌ بیش‌ از حد شده‌اید. • اگر دچار علایم‌ جدید و بدون‌ توجیه‌ شدید. داروهای‌ مورد استفاده‌ در درمان‌ ممکن‌ است‌ عوارض‌ جانبی‌ به‌ همراه‌ داشته‌ باشند



نوشته شده در تاريخ جمعه سیزدهم آبان 1390 توسط هواسی ف

بسم الله الرحمن الرحیم

 

 

هدفمندی یارانه ها و آثار تورمی آن

 

 

 

 

تورم چيست؟

تعريف‌هاي مختلفي از تورم وجود دارد که همه آنها تقريباً بيانگر يک موضوع هستند: تورم عبارت است از افزايش دائم و بي رويه سطح عمومي قيمت کالاها و خدمات که در نهايت به کاهش قدرت خريد و نابساماني اقتصادي مي‌شود.                                             

 

یارانه چیست؟

عموماً یارانه به کمکی گفته می شود که دولت ها برای کمک به مردم کشورشان به انها پرداخت می کنند و به دو صورت نقدی و غیر نقدی می باشد.                                 

 یارانه غیر نقدی: به یارانه ای گقته می شود که دولت برای پایین اوردن قیمت کالاهای ضروری مانند نان و حامل های انرژی (برق، گاز، بنزین و ...) می پردازد. مشکل این روش این است که افراد پردرامد جامعه که معمولا حدود 20% جمعیت را تشکیل میدهند بیش از 80% یارانه را به خود اختصاص میدهند.                                              

یارانه نقدی: این نوع یارانه بصورت وجه نقد و برای کم کردن اختلاف طبقاتی موجود در جامعه به افراد کم درامد جامعه پرداخت می شود.                                                

یارانه هدفمند چه نوع یارانه ای است؟

یارانه هدفمند (هدفمندی یارانه ها) معمولاً بصورت یارانه نقدی به قشر کم درامد جامعه و برای کاهش فاصله طبقاتی پرداخت می گردد.

 

هدفمند کردن یارانه ها و مشکلی به نام تورم:

تا سال 2008، اکثر کشورهای جهان قانون هدفمندی یارانه ها را اجرا کرده و در بیشتر مواقع، ابتدا با مشکلات اقتصادی از جمله تورم غیرقابل کنترل مواجه شده اند که این مشکلات با اتخاذ سیاست های صحیح مرتفع گشته است.                                                                                    
برداشته شدن یارانه ها از سوخت و حامل های انرژی باعث کاهش درآمد و پس انداز خانوارها و در نتیجه کاهش مصرف کل جامعه می شود و این موضوع کاهش تورم را موجب خواهد شد.                                                                                                                                                                         دکتر دیهیم نایب رییس انجمن اقتصاددانان با اشاره به مشکلات ناشی از توزیع پول به تشریح انتظارهای تورمی پرداخت و از "انتظار تورمی" به عنوان نگران کننده ترین بخش برداشته شدن یارانه ی سوخت در ایجاد تورم یاد کرد.       
نایب رییس انجمن اقتصاددانان از اهمیت کانالیزه کردن مابه التفاوت پول یارانه ها به سمت تولید و ایجاد اشتغال سخن گفت و افزود: "در بحث هدفمند کردن یارانه ها بدترین کار ممکن، واگذاری پول به مردم است.                                                                
وی در ادامه پیشنهاد کرد که پول جمع آوری شده از هدفمندی یارانه ها به پایین آوردن هزینه تولید و ایجاد تکنولوژی برای مصرف کمتر انرژی اختصاص یابد و به زیرساخت ها بیش از پیش بها داده شود.                                                                           

 

از سوي سخنگوي اقتصادي دولت مطرح شد؛

پاسخ به ادعاها درباره تورم هدفمندی یارانه ها

*گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس درباره تورم هدفمند کردن یارانه‌ها درست نیست
*مدل برخی مراکز برای محاسبه تورم، دم دستی و قدیمی است

در حالی که مرکز پژوهش‌های مجلس مدعی شده بود تورم ناشی از تصمیم دولت برای اجرای هدفمند کردن یارانه‌ها در سال آینده 68درصد خواهد بود و احمد توکلی رئیس این مرکز نیز تورم سال آینده را 75درصد پیش‌بینی کرده، سخنگوی اقتصادی دولت از ضعف کارشناسی این گمانه‌زنی‌ها پرده برداشت.                                                         

                                                          
وزیر اقتصاد و سخنگوی اقتصادی دولت در واکنش به گزارش‌های مرکز پژوهش‌های مجلس درباره میزان اثر تورمی درخواست دولت برای کسب 40هزار میلیارد تومان درآمد از محل هدفمند کردن یارانه‌ها در بودجه 89 گفت: مدل‌های مورد استفاده مرکز پژوهش‌های مجلس برای پیش‌بینی‌های اقتصادی بسیار قدیمی و دم دستی است و امروزه مدل‌های کامل‌تر و معتبرتری مورد استفاده قرار می‌گیرد.                                       

                                                                                                        به گزارش پایگاه اطلاع‌رسانی دولت، سیدشمس‌الدین حسینی بابیان این که دولت گزارش‌های مرکز پژوهش‌ها را قبول ندارد، گفت: تورم هدفمند کردن یارانه‌ها خیلی پائین‌تر از این اعداد و ارقام است و پیش‌بینی مرکز پژوهش‌های مجلس در این زمینه مورد قبول نیست.                                                                                              
سخنگوی اقتصادی دولت درباره اظهارنظر برخی از منتقدان درباره تورم 40 هزار میلیارد تومانی یارانه‌ها تصریح کرد: این پیش‌بینی‌ها اصلاً مورد قبول دولت نیست، چرا که دلایل متعددی برای تردید یا رد کردن اعداد و ارقام پیش‌بینی شده وجود دارد.                                                                        
حسینی در ادامه با تأکید بر رد هرگونه پیش‌بینی و اظهارنظر در این زمینه گفت: مدل‌هایی که برخی مراکز و دستگاه‌ها برای این نوع پیش‌بینی‌ها استفاده کرده‌اند مدل‌های بسیار دم‌دستی و قدیمی است، به گونه‌ای که سال‌هاست این مدل‌ها برای این‌گونه پیش‌بینی‌های اقتصادی مورد استفاده قرار نمی‌گیرد و حتی برخی از آنها نیز اصلاح شده است.           

               
وزیر اقتصاد ادامه داد: در حالی که امروز مدل‌های کامل‌تری وجود دارد که برای این نوع پیش‌بینی‌ها مورد استفاده مراکز معتبر آماری و پژوهشی قرار می‌گیرد.                       

                                                                                                      
وی در ادامه با بیان این‌که شبیه‌سازی دوستان و مراکز آنها ناقص است، تصریح کرد: نکته بعد در این زمینه این‌که اساساً تمام این مدل‌ها به نوعی گذشته‌نگر هستند به گونه‌ای که به لحاظ علمی نیز روندها و ساختارهای گذشته را مبنا قرار می‌دهند و حتی تغییرات را شبیه‌سازی می‌کنند.                                                                                              
سخنگوی اقتصادی دولت با توضیح این‌که حتی خود اقتصاددانان نیز معتقدند که این مدل‌ها می‌تواند در شرایطی که تغییرات متعارفی از اقتصاد به وجود بیاید قابل توجه باشد، اضافه کرد: هنگامی که تغییرات سبب اصلاح ساختارها می‌شود، روند گذشته را کاملاً متفاوت می‌کند، نسبت قیمت‌های نسبی را کاملاً به هم می‌ریزد و حتی رفتارها را نیز تغییر می‌دهد، بنابراین می‌توان اذعان کرد که نتایج این مدل‌ها قابل اتکا نیست.                             

حسینی ادامه داد: منتهی نکته‌ای که در این جا نباید فراموش شود پاسخ به این سؤال است که مدل‌های پیش‌بینی شده در مورد تورم توسط برخی از مراکز پژوهشی، سایر سیاست‌ها و اقدامات دولت را چگونه تحلیل کرده‌اند؟ در خصوص کیفیت اجرایی سیاست‌های دولت در زمان بعد و حال آن ، چه پیش‌بینی کرده‌اند؟ و اجزا و مؤلفه‌سیاست‌های تعبیه شده در هدفمند کردن یارانه‌ها را چگونه مورد بررسی و تجزیه و تحلیل قرار داده‌اند؟و ده ها سؤال دیگر ...؟                                                                                                          
وی گفت: محاسبات مرکز پژوهش‌ها و مراکز مشابه بر این فرض است که هنگامی که قیمت‌ها افزایش پیدا می‌کند دولت دست روی دست می‌گذارد و تنها شاهد افزایش‌های احتمالی برخی از کالاهای خدماتی خواهد بود و آنها در گزارش‌های خود اقدامات دولت را مدنظر قرار نداده‌اند.                                                                                                
سخنگوی اقتصادی دولت در بخش دیگری از گفتگوی خود با روزنامه ایران با اشاره به اقدامات متعدد دولت در این حوزه برای مقابله با افزایش‌های احتمالی برخی از کالاها و خدمات توضیح داد: به‌عنوان مثال سؤال این است که چه شده افزایش قیمت 30 درصدی آهن که طی دو، سه هفته گذشته بازتاب زیادی در رسانه‌ها و جامعه پیدا کرده بود به یک دفعه سقوط کرد و با کنترل بموقع دولت حتی با تنزل و کاهش نیز روبه‌رو شد؟ دولت با اقدامات مناسب و بموقعی که در بازار آهن انجام داد، بازار آهن را کمک کرد و با سوداگران و دلالان بموقع برخورد و مقابله کرد و نتیجه نیز بازگشت آرامش به بازار بود.                                                                                                          
وزیر اقتصاد یادآور شد: متأسفانه برخی از دوستان و همکاران اقتصاددان ما در برخی از این مراکز که چنین گزارش‌هایی را منتشر می‌کنند این موارد را در گزارش‌های خود جای نداده‌اند و حتی به آن اشاره‌ای نکرده‌اند.                                                                                            

عضو کمیسیون تلفیق مجلس گفت: اجرای هدفمندی یارانه‌ها 25 تا 30 درصد تورم ایجاد می کند که با بودجه انبساطی دولت تشدید میشود.

حسن ونایی در گفت‌وگو با خبرگزاری فارس‌گفت: دستور جلسه نیز آئین‌نامه داخلی کمیسیون تلفیق و بررسی کلیات لایحه بودجه 89 خواهد بود.

عضو کمیسیون تلفیق مجلس افزود: یک تورم معمولی هر سال ایجاد می‌شود و علاوه بر آن تورم ناشی از جهش قیمت از محل آزادسازی یارانه‌حامل‌های انرژی ایجاد خواهد شد که در خوش‌بینانه‌ترین حالت 25 تا 30 درصد علاوه بر تورم موجود ایجاد خواهد کرد.

نماینده ملایر در مجلس افزود:‌آزادسازی 40 هزار میلیارد تومان یارانه‌حامل‌های انرژی که دولت در لایحه بودجه پیش‌بینی کرده است را نمایندگان مجلس قبول نخواهند کرد و طبق قانون تا سقف 20 هزار میلیارد تومان تصویب خواهند کرد.

ونایی افزود: البته هنوز بودجه یارانه‌ها نهایی نشده و باید منتظر باشیم تا سقف یارانه‌حامل‌های انرژی مشخص شود، در آن صورت 50 درصد از منابع برای بازتوزیع بین دهک‌های مختلف جامعه 30 درصد برای حمایت از بنگاههای تولیدی و 20 درصد برای جبران بخشی از هزینه‌های دولت اعمال خواهد شد.

عضو کمیسیون تلفیق مجلس در مورد تورم معمولی در سال آینده تصریح کرد:‌با توجه به اینکه لایحه بودجه 89 کاملاً انبساطی و با رشد 34 درصد نسبت به قانون بودجه سال جاری افزایش یافته، پیش‌بینی می‌شود حجم نقدینگی به دنبال آن افزایش پیدا کرده و تورم انتظاری مانند سال‌های قبل را در پی داشته باشد.

وی افزود:‌البته سعی و تلاش نمایندگان این است که از طریق 50 درصد بازتوزیع منابع آزادسازی یارانه انرژی بین مردم و 30 درصد کمک به تولید این تورم جبران شود، زیرا این منابع ناشی از کاهش هزینه‌های جاری به دست خواهد آمد.

عضو کمیسیون تلفیق مجلس در پاسخ به این سؤال که مگر 50 درصد یارانه نقدی و 30 درصدی کمک به تولید تورم در پی ندارد، گفت: این 30 درصد کمک به تولید تورم ندارد، زیرا سالانه یک سوم بودجه کل کشور در قالب یارانه در هزینه‌جاری بودجه تزریق می‌شود.

نماینده ملایر در مجلس افزود: سالانه 300 هزار میلیارد تومان بودجه کل کشور است که حدود 100 هزار میلیارد تومان از محل یارانه‌حامل‌های انرژی در بودجه جاری دیده می‌شود که با حذف بخشی از آن هزینه‌های جاری حذف شده و به صورت بازتوزیع 50 درصدی بین مردم و نیز 30 درصدی برای تولید اعمال خواهد شد.

عضو کمیسیون تلفیق مجلس در پاسخ به این سؤال که با توجه به حذف خوشه‌بندی در سال اول جایگزین آن چه روشی خواهد بود، گفت:‌به هر حال روش اجرای آن را هر اسمی که بگذاریم، چون خوشه‌بندی بازتاب منفی در افکار عمومی داشت، اسم آن را عوض کردند، اما قطعاً به چهار دهک کم‌درآمد جامعه یعنی خوشه 3 حتماً یارانه نقدی پرداخت می‌شود.

وی افزود:‌همچنین 3 دهک با درآمد متوسط و 3 دهک بعدی با درآمد بالا نیز یارانه تعلق خواهد گرفت، اما قطعاً به تناسب نیاز افراد یارانه پرداخت می‌شود و افراد تحت پوشش کمیته امداد و بهزیستی و روستایی مبلغ بیشتری خواهند گرفت.

 

سخنگوي كارگروه طرح تحول اقتصادي افزود: در مورد درآمد ناشي از ازاد شدن يارانه حامل هاي انرژي 50 درصد صرف پرداخت نقدي به مردم ،30 درصد براي حمايت توليد و 20 درصد براي جبران هزينه‌هاي دولت و نيز مجوز 10درصد جابجايي به دولت داده شده يعني پولي كه به خانوارها تعلق مي‌گيرد حدود 60 درصد از منابع آزاد شده خواهد بود.

نرخ تورم چقدر است؟                                   

صرف‌نظر از مقامات دولتی و محدود محافل آکادمیک و صاحب‌نظران موافق اجرای این قانون، همه موافقان و مخالفان این قانون در تورمی بودن آن اشتراک نظر داشته و اختلاف تنها در زمینه میزان تورم ناشی از اجرای این قانون است. درحالی‌که مقامات اقتصادی کشور در اظهارنظرهای رسمی دولت بر رقم 24 تا 27درصدی تورم ناشی از اجرای این قانون اذعان دارند، نکته قابل تأمل آن است که مجلس و نهادهای قانونگذاری، تورم ناشی از اجرای قانون مذکور را بیش از رقم اعلام‌شده توسط دولت و در برخی موارد بیش از 50 درصد اعلام کرده‌اند.

همچنین محافل دانشگاهی و تحقیقاتی مستقل نیز رقمی بین این دو عدد را در تبیین میزان تورم ناشی از پرداخت هدفمند یارانه‌ها اعلام می‌کنند. بنابر این در اصل تورمی بودن اجرای این قانون به استناد دیدگاه موافقان و مخالفان هیچ شکی نیست اما جدای از محاسبات انجام شده، میزان تورم ناشی از اجرای این قانون ارتباط مستقیمی با شیوه اجرای آن نیز دارد.

روشی که دولت راغب به اجرای آن بوده و تحت عنوان روش شوک درمانی و ضربتی از آن یاد می‌کند و برای یک بار افزایش قطعی قیمت‌ها را در نظر داشته یا در مقابل اجرای روش تدریجی و تنظیمی اقلام مختلف، می‌تواند تفاوت‌هایی در میزان تورم را به‌دنبال داشته باشد.

نکته دیگری که در محاسبات کمتر به آن توجه شده تورم روانی و انتظاری ناشی از اجرای این قانون بوده که به راحتی قابل پیش‌بینی نیست و بیشترین نگرانی در اجرای قانون مذکور ناشی از این شکل پرداخت هدفمند یارانه‌هاست؛ چراکه اگر نگرانی از عامل تورمی نشات گرفته و به‌دلیل افزایش قیمت پایه‌ای که در برخی کالاهای مصرفی با هجوم مصرف‌کنندگان برای خرید به‌ویژه در سبد مواد‌غذایی یا سبد اصلی مصرفی خانوارها صورت گیرد،

در این حالت افزایش قیمت‌های ناشی از افزایش تقاضا برای برخی اقلام و کالاها، فضای تورمی را ایجاد کرده و حتی کالاهایی که کشش تورمی متفاوتی دارند را نیز تحت‌تأثیر جدی قرار می‌دهد. بنابراین در اصل این موضوع که اجرای قانون مذکور آثار تورمی را به‌دنبال دارد، شکی وجود ندارد بلکه شدت تورم و پیامدهای اجرای این قانون متاثر از موضوعات مختلفی مانند شیوه اجرا و میزان اعتماد یا بی‌اعتمادی مردم به دولت برای اجراست.

از سوی دیگر با جدی‌تر شدن مباحث مطرح در زمینه اجرای این قانون، مسئولان بانک مرکزی اعلام کرده‌اند آثار تورمی ناشی از اجرای این قانون در کنترل بانک مرکزی نخواهد بود که این امر ناشی از مسئولیت‌ناپذیری این نهاد است. از سوی دیگر آمارهای مطرح شده در زمینه کاهش نرخ تورم در آستانه اجرای قانون هدفمندکردن یارانه‌ها برای صاحب‌نظران اقتصادی قابل پذیرش نیست.

اکنون بانک مرکزی با ارائه چنین آمارهایی بیشتر سعی در مهار آثار روانی ناشی از اجرای این قانون داشته و تلاش می‌کند تا نسبت به آثار مثبت پرداخت هدفمند یارانه‌ها به مردم امید دهد که این موضوعی قابل درک است. ارائه چنین آمارهایی برای ایجاد آرامش و مهار جو روانی افزایش انتظارات تورمی بوده و اینگونه آمارها برای کارشناسان اقتصادی چندان قابل استناد نیست.                                                                            

 

ذخيره‌سازي 35 قلم كالا براي كنترل تورم هدفمندي يارانه‌ها

 

مدير اداره آمارهاي اقتصادي بانك مركزي طي گفت‌وگويي با فارس از ذخيره‌سازي 35 قلم كالا از سبد تورمي در آستانه اجراي قانون هدفمندي يارانه‌ها خبر داد و گفت: دولت به منظور جلوگيري از افزايش قيمت كالاهاي اساسي و كاهش فشار بر اقشار آسيب پذير اين هدف را اجرا كرده است.

عليرضا مقتدايي در گفت‌وگو با فارس با تأكيد براينكه آخرين برآوردهاي بانك مركزي از نرخ تورم مربوط به دوازده ماهه منتهي به مرداد ماه 1389، عدد 8/8 درصد است در مورد برآوردهاي تورم از شش ماهه اول سال جاري، اظهار داشت: اميدواريم در چند روز آينده و پس از اتمام بررسي هاي شهريور ماه اين عدد براي شش ماهه اول سال 1389 اعلام شود.


وي در ادامه با اشاره به اينكه براي برآورد نرخ تورم روش‌هاي گوناگوني اتخاذ مي‌شود، افزود: برخي روش‌هاي علمي آماري مبتني بر بررسي ميداني و برخي روش‌ها مبتني بر مدل‌هاي آماري است؛ روشي كه بانك مركزي براي اعلام نرخ تورم اتخاذ نموده براساس بررسي ميداني است.


مقتدايي با بيان اينكه تا زماني كه نوسانات قيمتي اتفاق نيفتاده باشد امكان قيمت گيري و در نتيجه محاسبه نرخ تورم وجود ندارد، اضافه كرد: طرح محاسبه شاخص بهاي كالاها و خدمات مصرفي كه نرخ تورم از آن استخراج مي‌شود طرحي پيچيده و فني است در نتيجه ملاحظات علمي خاصي را مي‌طلبد و مراقبت‌هاي ويژه‌اي را در بر مي‌گيرد.


به گفته اين مقام مسئول در بانك مركزي، قيمت‌گيري از 40 هزار منبع اطلاع و حدود 120 هزار مظنه قيمت در مناطق شهري كشور با پوشش جمعيتي متناسب همچنين پراكندگي زماني متناسب در هر ماه بصورتي كه قيمت‌ها در تمام مقاطع ماه جمع آوري شود، انجام مي‌گيرد؛ لذا براي اعلام اين عدد در هر زمان بايد تا پايان آن ماه منتظر قيمت‌گيري و پس از آن انجام محاسبات مربوطه بود.


خبرنگار فارس با طرح اين پرسش كه هدف از ذخيره‌سازي 35 قلم كالا در سبد تورمي چيست؟ از وي خواست كه ضمن ارائه توضيحات لازم در اين باره، ارتباط اين اقدام با سياست‌هاي جانبي اجراي قانون هدفمندسازي يارانه‌ها را ارائه دهد.


مدير اداره آمار اقتصادي بانك مركزي در پاسخ به اين پرسش گفت: مطمئناً هدف از ذخيره سازي اقلام توسط دولت به منظور جلوگيري از افزايش قيمت كالاهاي اساسي و كاهش فشار بر " اقشار آسيب پذير " و " كمتر  برخوردار " است.


وي تصريح كرد: اين اقلام توسط نهادهاي مرتبط با توليد و توزيع كالا و همچنين مديريت هدفمند سازي يارانه‌ها مانند وزارت بازرگاني و سازمان‌هاي مرتبط انتخاب مي‌شود، اگرچه بانك مركزي هم نهايت سعي خويش را در ارائه نظرات مشورتي دارد.


به گزارش فارس، برنامه‌هاي بانك مركزي براي كنترل تورم در زمان اجراي قانون هدفمندي يارانه‌ها از موارد با اهميتي است كه پيش از اين بارها محمود بهمني رئيس كل اين بانك توضيحات لازم در اين زمينه را به زمان اجراي قانون محول و هرگونه اعلام برنامه‌براي كنترل آثار تورمي اين قانون را به اين تاريخ موكول مي كرد.


اما سرانجام روز گذشته محمدرضا رحيمي معاون اول رئيس جمهور درسخنان خود به ارائه توضيحاتي در اين خصوص پرداخت و با اشاره به اينكه عده‌اي واقعيت‌هاي نرخ تورم در كشور را باور ندارند، گفت:‌در حال حاضر نرخ تورم در كشور ما يك رقمي است و براي ثبات اين نرخ، 35 قلم كالايي كه در خانوارهاي ايراني اهميت بيشتري دارد از سبد بانك مركزي جدا و در حد نياز مردم براي تمامي اين اقلام ذخيره‌سازي‌هاي لازم صورت گرفته است.


با كمي‌تأمل در سخنان معاون اول رئيس جمهور اين نتيجه حاصل مي‌شود كه يكي از برنامه‌هايي كه دولت و بانك مركزي براي كنترل تورم درنظر گرفته‌اند كنترل نوسانات اقلام ضروري مردم (35 قلم كالاي ذخيره شده) مردم از طريق ذخيره‌سازي در حجم بالاست. اين مهم از آنجا حائز اهميت است كه با آغاز شمارش معكوس براي اجراي قانون هدفمندي يارانه‌ها، نگراني‌هاي مردم از گراني و كمياب شدن برخي از كالاهاي ضروري بيشتر شده است.

 

نتیجه گیری:

با توجه به مطالبی که در این تحقیق مورد بررسی قرار گرفت در تورمی بودن هدفمندی یارانه ها تردیدی نیست، واختلاف نظر بیشتر در مورد نرخ تورم می باشد. برخی از نهاد ها نرخ تورم 25 تا 30 درصد را پیش بینی کرده اند و برخی نیز تورم بالای 50 درصد انتظار دارند. در واقع می توان گفت که قسمت زیادی از این تورم مربوط به انتظارات تورمی بوده و ناشی از اثار روانی که برای مردم بوجود امده می باشد. دولت نیز برای کم کردن این تورم کاذب تدابیری را اندیشیده که از جمله انها ذخیره سازی 35 قلم کالاهای ضروری می باشد. با همه این تفاسیر تا زمانی که طرح هدفمند سازی یارانه ها اجرایی نشده نمی توان در مورد تورم ناشی از ان نظر دقیقی را ارائه داد و باید منتظر ماند و دید که دولت در زمان اجرای این طرح چگونه با مشکلات تورمی برخورد خواهد کرد، چرا که برخورد دولت با مشکلات تورمی می تواند بیشترین تاثیر را در میزان تورم حاصل از طرح هدفمند سازی یارانه ها داشته باشد.                                                         

 در اصل این موضوع که اجرای قانون مذکور آثار تورمی را به‌دنبال دارد، شکی وجود ندارد بلکه شدت تورم و پیامدهای اجرای این قانون متاثر از موضوعات مختلفی مانند شیوه اجرا و میزان اعتماد یا بی‌اعتمادی مردم به دولت برای اجراست.                             




نوشته شده در تاريخ دوشنبه دوم آبان 1390 توسط هواسی ف

 

 

 

 

 

موزه

 

بی شك وجود موزه  به عنوان یك نهاد فرهنگی در اجتماع بسیار ضروری است فرهنگ هر جامعه یك مفهوم كلی است و تمامی ارزش‌ها و یافته‌های معنوی مردمان آن جامعه را در بر می‌گیرد.

 پس فرهنگ. میراث هر قومی است كه از پیشینیان بر گرفته شده و در آن تغییراتی داده شده و به نسل‌های بعد انتقال یافته است. فرهنگها و تمدن‌ها مانند انسان سه مرحله تكامل دارند:

 زاده می‌شوند، كودكی و نوجوانی دارند. كمال می‌یابند و به پیری می‌رسند و بالاخره از میان می‌روند. خاصیت فرهنگها و تمدن‌های پویا و لازم می‌بیند از فرهنگهای دیگر می‌گیرد و آنچه را زائد می‌داند فرو می‌نهد و دور می‌ریزد.

 

   سخنانی از ماریوبوتا در ایران:

 اولین تلاش من در طراحی و كار روی پروژه؛ فهم موضوع است مثلاً وقتی موضوع؛ موزه باشد اول از خودم می‌پرسم: «موزه امروز چیست؟» برای من موزه نهادی است با خصلت معنوی نیرومند.

 مردم به موزه می‌روند تا در آن از هنرمندان و آثار هنری سوال كنند. بنابراین مسأله معنویت در آن مطرح است معنویتی كه در پس شكلهای زیبایی شناسی است. در

 واقع در پشت این شكلهای زیبایی شناسی یك تنش اخلاقی است كه باید منتقل شود. برای من موزه امروز همان عملكرد كلیسای جامع باستان را دارد البته به عنوان كلیسای جامع غیر مذهبی جهان معاصر  ...

چنین باز اندیشی در درون موزه دو قهرمان را ایجاد می‌كند قهرمان اول بازدید كننده است و دومی اثر هنری كه باید در موزه به سخن در آید پس من هم فضا را با این دیدگاه به دو فصل تقسیم می‌كنم:

 1) فضایی كه بازدید كننده در آن حركت می‌كند.

 2) فضای ملایمی كه اثر هنری در آن قرار می‌گیرد. (و در آن نباید اثر هنری تحت تأثیر معماری قرار گیرد.)

 در مرحله بعدی در حالی كه هنوز هیچ خطی نكشیده‌ام سعی می‌كنم در خود محل سئوال را جستجو كنم. زمین و وضعیت آن به خوبی به  ما پاسخ می‌دهند. من از زمین می‌پرسم كه دوست دارد چه بشود؟ پس از آن رابطه با زمین برای من مفهوم پیدا می‌كند نه شكل معماری. و آنچه كه برای من مهم است رابطه و پیوند معماری با محیط است نه شكل معماری.

 1ـ تعریف موزه:

  تا كنون هیچ تعریف تئوری جامعی برای این كه مشخص كند موزه چگونه مكانی است ابراز نگردیده است، البته این بدان معنا نیست كه هیچ درك صحیحی از اینكه موزه چیست وجود نداشته باشد زیرا موزه‌هایی كه ساخته شده‌اند و طرحهایی كه بوسیله طراحان مختلف عرضه گشته‌اند هر كدام خود گویای این مطلب است كه موزه بدون تعریف خاصی بتواند بطورجامع درموردكلیه موزه‌ها صادق باشد می‌تواند بوجود آید و هر موزه‌ای شكل خاص خود را یافته و در دسترس عموم قرار گیرد.

 

1 .1ـ تعریف لغوی موزه:این واژه كه زبان لاتین و از كلمه موزن بوده و به معنی مجلس فرشتگان الهام‌فصل، مشتق شده است، توسط "گیوم"  و در واژه‌نامه‌اش به نام، فرهنگ یونانی لاتین، به عنوان مكانی وقف شده به فرشتگان الهام‌فصل و مطالعه كه در آن آدمی به مقوله‌های اصیل می‌پردازد تعریف گشته است.

 تعریف موزه از فرهنگ لغت عمید: مجموعه اثار باستانی، عمارتی

 كه آثار باستانی در آنجا نگهداری یا به معرض نمایش گذارده می‌شود. در یونان قدیم نام محلی بوده كه در آنجا به مطالعه صنایع و علوم می‌پرداختند و نیز نام تپه‌ای بوده در آتن كه در انجا عبادتگاه و محل مخصوصی برای چندین تن از خدایتان خود ساخته بودند.

 مبدأ اسم موزه در یونان قدیم از روی معبدی كه به میوزها مختص بود، بوجود آمده است و میوزها عبارت از دختران ژوپیتر بوده‌اند كه خدایان الهام‌فصل علم و ادبیات و هنر و موسیقی و حجاری محسوب  می شده‌اند.تاریخ میوزها یا پریان الهام‌فصل شعر و هنر جای بس مهمی را در میتولوژی یونان اشغال كرده است و داستانهای آن همیشه برای نویسندگان منبع الهام بوده است. بدین جهت در تاریخ رب النوع‌های یونان و همچنین در تاریخ هنر و ادبیات جهان موزه‌های نه‌گانه اساطیر یونان اهمیت و مقامی خاص دارند.

 برای این كلمه، نمی‌توان معادل مناسبی در زبان پارسی پیدا نمود زیرا "میوز " در افسانه خدایان یونان خدای كوچكی است كه وظیفه‌اش الهام فصلیدن به  شاعر و هنرمند است.

 بنابراین مبداء لغت موزه بطوركلی از یونان بوده و از نام میوزها اقتباس شده است. همچنین به معبدی كه روی تپة كوچكی در آتن به نام موزه ساخته شده بود اطلاق می‌گردید.

 بعدها این اسم را روی معابد دیگر كه به عنوان ادبیات علوم و هنر و بنام نه‌دختر ژوپیتر (خدایان) ساخته شده گذارده‌اند.

 تعاریف فوق منشأ پیدایش لغت موزه را روشن می‌سازد. شكل‌گیری سازمانی به نام موزه با اهداف یاد شده آن تقریباً از قرن 14 و 15 میلادی آغاز گردیده است.

 اطلاق لفظ موزه به سازمانی كه وظیفه‌اش نگهداری از اشیاء دارای ارزش‌های فرهنگی می‌باشد پس از تشكیل اجلاس F. N. C در فرانسه به سال 1792 میلادی صورت گرفته و از آن زمان به بعد جنبه عمومی یافته است.

1. 1 تعریف اصطلاحی موزه: موزه محل غیر انتفاعی است كه اهداف آموزشی داشته و بوسیله جمعی متخصص اداره می‌شود. از جمله وظایف اصلی هر موزه جمع‌اوری و نگهداری آثار است.

 هدف اولیه از پیدایش موزه‌ها به مفهوم نوین و به روش شناخته شده امروزی ایجاد مكانهایی برای نگهداری اموال شخصی و یا ثروتهای صرفاً ملی بوده است.

 اشتیاق به گردآوری اشیاء زیبا، گرانبها و كمیاب و یا صرفاً غریب امری است كه ریشه در نهاد و  سرشت آدمی داشته و دارد.

 همه تمدن‌ها از ابتدایی ترین‌ تا پیشرفته‌ترین‌ آنها در تمایل به گردآوری اشتراك داشته‌اند.

 از ارضای بنیادی غریزی گردآوری در طی زمان به استفاده از مجموعه آثار در جهت برآوردن نیازها به مطالعه می‌رسیم.

 موزه‌ها به عنوان مؤسساتی در جوامع نوین وظیفه دارند اشیائی را كه به لحاظ ارزش فرهنگی‌شان گرامی داشته می‌شوند را نگهداری نموده و تا سر حد امكان از ویرانی و زوال مصون بدارند و در قال این‌گونه اشیاء همان نقشی را بر عهده دارند كه كتابخانه‌ها در برابر كتب و بایگانی‌ها در قبال اسناد رسمی ایفا می‌كنند.

 جوامع این اشیاء را نه به انگیزه احتكار بلكه به منظور بهره‌گیری از آنها محفوظ می‌دارند.

 موزه‌ها به وجهی سازمان یافته‌اند كه از گنجینه‌هایشان در جهت اهداف فرهنگی استفاده شود.

 به دیگر سخن موزه‌ها از خلال ارزشهایی كه آنها را فرا می‌گیرند و به صور مرتبی بیان می‌دارند منظری عینی از جهان سه بعدی را در ذهن بازدیدكنندگان خود متبادر می‌سازند و به‌ آنان امكان می‌دهند كه روح نافذ خویش را در مورد میراث خود بكار بسته و از این راه به كنجكاوی خود میدان عمل دهند

 هدف نمایش:

 ایجاد تسهیل تماس مستقیم بین فرد و شیء است، خواه فرد یك كودك دبستانی باشد یا یك بزرگسال و خواه شیء نمونه‌ای متعلق به

 علوم طبیعی و یا یك متنوع عرضه شده در تالار تاریخچه علوم و فنون باشد و یا یك اثر هنری، لذا باید در نظر داشت كه:

  * اولا: موزه وسیله نمایش اشیاء است، نه اشیاء وسیله نمایش موزه.

 * ثانیاً : آنچه مسلم است موزه تنها وسیلة ارتباط عینی نیست، بلكه هدف اساسی آن القاء تأثیر فرهنگی و هنری و ایجاد رابطه بصری از طریق برخورد مستقیم با اشیائ دوبعدی به صورت رویارویی یك جهت با اشیاء سه بعدی از راه برخورد چند جهت است.

 از این رو موزه نقشهای اجتماعی متعددی را ایفا نموده است، از قبیل ارائه بازتابی از قدرت دولت یا مذهب ارائه میدان گسترده‌ای در جهت پژوهش دانشگاهیان و محققین منفرد، ارائه تصویری از علائق متنوع قشرهای فرهیخته جامعه، ارائه نمادی از ثروت و پایگاه اجتماعی گرد آورنده‌ها و ...... و ارائه یك بنیاد فرهنگی در تجلیل از یك شهر یا كشور.

 موزه حتی نقش مهمتری را ایفا نموده و قادر است با بیدار كردن روح خلاقی كه در هر یك از ما نهفته است توان هنری و قصد فكری ما را برانگیزاند.

 از این رو نخستین وظیفه هر موزه‌ای مشخص ساختن جامعه مخاطب خویش و در یافتن نیازهای آن، اعم از كلی و جزئی است و با مستند قرار دادن طبقات اجتماعی، اقلیت ها و سطح فكری آحاد این جامعه برنامه هر موزه‌ای با ملاحظه گسترده و دیدگاه مجموعه‌هایش تبیین گردیده و دامنه فعالیت‌ها و توانائی های مالی جامعه مزبور می‌تواند در راستای تحقق اهداف و برنامه‌های فوق تأثیر شگرفی داشته باشد.

 موزه برای آن كه بتواند از عهده ایفای نقش اجتماعی، آموزشی و فرهنگی خود برآید نمی‌بایستی صرفاً به گردآوری بپردازد بلكه باید سلامت میراثی را كه در اختیارش نهاده شده را تأمین نماید.

 از همین روست كه وظیفه نگهداری كه از وظایف دیرینه موزه‌هاست بسیار اهمیت می‌یابد.

 اكنون تمایزی بین نگهداری و مرمت پدید آمده است، نگهداری عبارت است از توجهی كه صرف مجموعه‌ها بطوركلی می‌شود تا از علل سه‌گانه خرابی محیطی (حرارت، رطوبت، آلودگی هوا، نور و ...) درونی (عمل بیولوژیكی، فیزیكی، شیمیایی یا مكانیكی درون خود شی‌ء) و انسانی (تماس با دست، حمل و نقل و غیره) مصون بماند.

 و مرمت عبارت است از كار تعمیر و بازسازی و این كاری است كه به چیره‌دستی و دانش كافی نیازمند است.از دیگر سو پژوهشگران را باید گروه مهمی از مراجعین به موزه‌ها برشمرد، چرا كه هر موزه‌ای می‌بایست فعالیت‌های خود را به مطالعه عمیق مجموعه‌هایش مبتنی سازد. از این رو پژوهش،  خواه بوسیله كاركنان علمی خود موزه انجام شود، خواه بوسیله پژوهشگران غیر عضو موزه كه از منابع مستند آن استفاده می‌كنند فصلی جدا نشدنی از زندگی موزه را تشكیل می‌دهد.

 از این رو منابع می‌باید به صورتی عرضه شوند كه پاسخگوی نیازها باشند، نخستین ضرورت این است كه كتابچه‌های راهنما و كاتالوگ‌های مجموعه‌ها تا حد امكان كامل باشند.

 

بنابراین موزه‌ها علاوه بر مستند ساختن مجموعه‌های خویش می‌باید برای كاركنان خود پژوهشگران مستقل تسهیلات مكملی فراهم نمایند، از قبیل: تالار مطالعه، دسترسی به مخازن كتابخانه، آرشیو و احیاناص همانطور كه در ممالك در حال توسعه متداول است پیش بینی‌هایی در جهت اسكان دیدار كنندگان بیگانه.

 

امروزه گسترش روزافزون رسالت‌های اجتماعی و علمی موزه دربر گیرنده تنش‌های درونی در قالب مؤسسه مزبور و كاركنان آن می‌باشد، در حالی كه در گذشته موزه عبارت از یك پرستگاه یا یك خزانه آثار و اشیائی به منظور استفاده یك اقلیت خاص بود.

 

لیكن اكنون باید پاسخگوی نیازهای متضاد باشد، باید آموزش بدهد، وسائل تفریح و انبساط خاطر را فراهم سازد و در جهت گسترش دانش تلاش نماید

 

موزه‌های پویا كه تعدادشان رو به افزایش است همه امكانات خود را وقف آموزش و فرهنگ كرده و همانند یك دانشگاه در صدد برقرار نمودن آشتی بین خواسته‌های دانش كه نمی‌توانند گامی فراتر از پژوهش بردارند و خواسته‌های فرهنگ كه باید متوجه جمعیتی هرچه وسیتر باشند، برآیند و در این راستا گامهای مؤثری بر می‌دارند.

 

2ـ تاریخچه موزه:

 

1. 2 ـ تاریخچه موزه در جهان:

 

     در دوران كلاسیك واژه موزه به جایگاه نه خدای یونانی كه رب‌النوع های هنر و اندیشه بودند اطلاق می‌شد. در اواخر قرن سوم قبل از میلاد بطلمیوس اول (284 ـ 246) قبل از میلاد اولین موزه را در شهر اسكندریه تأسیس كرد، بنای این موزه در قسمتی از كاخ سلطنتی ساخته شده بود و در عین حال به عنوان كتابخانه از آن استفاده می‌شد، بطلمیوس در آن محل كه بعدها كتابخانه بزرگی شد نسخه‌های منحصر بفردی را گردآوری كرده بود كه معروفترین فلسفه و دانشمندان عصر را در آنجا به كار تحقیق و تتبع وا می‌داشت.

 

2. بعد از وی یكی از امپراطوران روم به نام كلود موزه‌ای نظیر اسكندریه بوجود آورد كه مركز تحقیقات علمی آن دوران به شمار می‌رفت.

 در قرون وسطی نام موزه به عنوان محلی بكار برده می‌شد كه در آنجا مجموعه‌هایی از اشیاء كم یاب و جالب ادوار گذشته از قبیل تاریخ طبیعی یا آثار هنری را به نمایش در آوردند.

 از همان زمانی كه علوم زیبایی شناسی شروع به تقویت و بالندگی قدرت هنری نمود، رومی‌ها به خلاقیت هنری زایدالوصفشان و با تكیه بر ذوق و نبوغ خود صاحب مجموعه‌ها كلكسیونهای نفیسی گشتند. ولی ده قرن مصامحه و سهل‌انگاری از یك طرف و غارت و چپاول  و سوء استفاده‌های بی‌شمار از طرف دیگر می‌رفت كه موجب نابودی و محو این نوع ثمرات گرانبها در این سرزمین بشود لیكن با آغاز دورة رنسانی و بیداری و آگاهی دوباره ملتها از انهدام كامل این گنجینه‌ها جلوگیری بعمل آمد. بطوریكه از این پس كلكسیون نمودن كارهای هنری با جدیت بیشتری بخصوص در مناطق اروپای شمالی دنبال شد.

 تا قبل از قرن 15 میلادی دو ایده در كلكسیون نمودن و گردآوری آثار با ارزش وجود داشت.

 

1ـ جمع‌آوری اشیاء به منظور مذهبی و اعتقادی جهت گنجینه‌های صومعه‌ها.

 - گردآوری آثار بخاطر ارضاء تمایلات نفسانی نظیر كلكسیونهایی كه شاهزادگان و اسقف‌های اعظم از طریق اقدام به جمع‌آوری كارهای هنری، جهت قصرهایشان تهیه نمودند.

 

شرایط لازم برای ایجاد موزه در دوره Helenistico و Roman و اواخر دوره Renaissance در ایتالیا بوجود آمد.

 پاپ سیكتوس چهارم اولین شخصی است كه در سال 1471 میلادی نخستین موزه با مفهوم امروزی آن را ایجاد كرده است.

 

موزه گزارینی Cesarini در سال 1500 م و فانر Fonese در سال 1546 م و آفیتزن Afitizen در سال 1581 م به ترتیب در اروپا افتتاح شدند.

 

حدود 100 سال بعد موزه آشمولین Ashmolean یا بعبارت صحیح‌تر Foundahion of the Ashmolean در آكسفورد  Oxford پا گرفت.

 اولین موزه در آمریكا بسال 1750 م در دانشگاه هاروارد تحت عنوان اتاق عجائب تاسیس گردید.

 

در سال 1759 م ویلیام هشتم در آلمان موسس موزه Kassel گردید و همزمان با او موزه British museum در انگلیس گشایش یافت.

 موزه‌ها و گالریها از اواسط قرن هیجدهم در پایتختهای اروپایی پدیدار شدند. این امر غالباً با حمایت و جانبداری سلاطین صورت می‌گرفت و اكثر كشورها با همكاری یكدیگر اقدام به تأسیس موزه‌هایی جهت تبادل آثار باستانی و هنری خویش می‌نمودند.

 

در تاریخ 30 اوت 1792 م در فرانسه بر اساس تصویب نامه F. N. C. موزه‌ها جنبه عمومی و ملی یافت.

 همزمان با این عمل موزه لوور

louver بعنوان مكانی برای استفاده عموم در سال 1792 م افتتاح شد كه سنگ زیرین بنای موزه‌ها در قرن 19 میلادی گردید.

 موزه تاریخ فرانسه Museedi Histoirede France كه بوسیله لویی فیلیپ (1850 ـ 1773 م) در ورسای بوجود آمد وقایع و شخصیت‌های برجسته تاریخ این كشور را در طی بیش از 100 سال به كمك تصاویر معرفی می‌نمود. نمایشگاه عمومی برلن در پائیز 1815 م متشكل از غنائم مربوط به دور جنگهای ناپلئون بناپارت بوجود آمد هفت سال بعد از این نمایشگاه Sehinkel طرع با ارزش احیاء یونان را برای موزه Altes ارائه داد در سال 1877 م به همت Sir Walker گالری و اگر در انگلیس افتتاح شد كه همزمان با آن گالری Freeer در واشنگتن D . C شكل گرفت از این به بعد سیر تحول موزه‌ها با سبك نوین آغاز گردید. از گنجینه‌های كلیساهای قرون وسطی تا انواع موزه‌های پایان سده نوزدهم ارائه آثار تحول چندانی نیافت، در طی دهه قرن بیستم مفهوم ارائه‌ای توام با رعایت زیبایی شناسی حتی از موزه‌های بدون ارتباط با هنر از اولویت ویژه‌ای برخوردار شد.

 از دهه 1950 م به بعد تحول چشمگیری در جهت ارائه اشیاء در ارتباط با یكدیگر مشاهده می‌گردد.

 فنون نمایش نیز در طی یك صد سال گذشته تحول عمده‌ای بخود دیده است و در سایه پیشرفت‌های شگرف علمی و فنی و ... نمایش‌های اشیاء گذشته جای خود را به آرایش‌های بسیار متنوع‌تر سپرده‌اند.

 ملحقات استنادی كه به شدت تحت تاثیر گرافیسم Bauhouseا قرار گرفته‌اند به عنصری از چهارچوب زیبایی شناختی بدل شده‌اند نمایشگاه‌های موقت و سیار نیز مفصل تر شده و موزه‌های مدرنی نظیر تالار ملی ویكتوریا در ملبورن كه از حجم‌های نجومی تشكیل یافته است بگونه‌ای طراحی شده‌اند كه پوشش كف‌ها و دیوارها و سقف‌ها می‌توانند در ظرف چند ساعت تعویض گردند.

 

2. 2 ـ تاریخچه موزه در ایران:

 

    پیرامون تاریخچه موزه در ایران باید اظهار داشت كه جمع‌آوری و نگه‌داری اشیاء ذی قیمت در ایران با انگیزه حفظ آثار شخصی بوده و بیشتر حالت خصوصی داشته است.

 اولین نمونه‌های آن را می‌توان در دوران سلسله هخامنشی و با شكل‌گیری حكومت مستقل ایران مشاهده نمود كه صرفاً جنبه خصوصی داشته و تنها مورد استفاده حكام و امرای وقت قرار گرفته است.

 موزه با مفهوم نوین امروزی آن در ایران از 120 سال پیش شكل گرفت، اولین نمونه آن را در زمان حكومت محمد علیشاه می‌توان مشاهده نمود در زمانی این شاه قاجار فصلی از كاخ گلستان به موزه ابزار و اشیاء قیمتی و سلطنتی تبدیل شد كه مورد بازدید اعیان و اشراف واقع می‌شد.

 در یكی دو قرن اخیر و بر اثر كاوشها و حفریات باستانشناسی و یا بر حسب تصادف بتدریج آثار باستانی كه دلیل بر وجود تمدنهای پیشین این مرز و بوم بوده در اكناف ایران آشكار و كشف می‌گردید كه متأسفانه بر اثر بی مبالاتی و بی توجهی زمامداران وقت عموماً به خارج از كشور حمل و زینت فصل موزه‌های جهان گردیده است و فقط تعدادی معدود از آنها در ایران باقی مانده است كه آنهم در مجموعه‌های شخصی اعیان جمع‌آوری و نگه‌داری می‌شده است.

 این وضع اسف‌بار كه موجب خروج گنجینه‌های هنری و ملی و اشیاء گرانبهای تمدن گذشته این سرزمین از ایران می‌گردید كم كم اولیاء وزارت فرهنگ را بر آن داشت تا در این زمینه چاره‌اندیشی كرده و ترتیبی اتخاذ نمایند كه خروج بی رویه این آثار باستانی جلوگیری بعمل آید.

 بر مبنای همین تفكر در سال 1295 هجری شمسی و در زمانی كه مرتضی خان ممتاز‌الملك عهده‌دار مقام وزارت معارف و اوقاف بود اراده كوچكی بنام شعبه عتیقات در این وزارتخانه بوجود آمد كه بعدها این شعبه به دایره عقیقات تغییر نام داده وزیر نظر سازمان اداره كل معارف به فعالیت خویش ادامه داد.

 و به موجب قانون آثار عتیقه كه در سال 1299 هجری شمسی (برابر با سال 1920 م) به تصویب رسید تمام حفاری‌ها و كاوش‌ها تحت نظر مستقیم دولت در آمد و امتیاز انحصاری چندین ساله فرانسوی‌ها پیرامون حفاری زمین جهت كشف آثار عتیقه لغو گردید و در عوض دولت ایران تقبل نمود كه در تهران یك موزه آثار عتیقه و یك كتابخانه ملی سازد و ریاست آن را تا سه نوبت و هر نوبت پنج سال به فرانسویان واگذار نماید و در اجرای این طرح آندره‌گدار معمار و مهندس فرانسوی به عنوان مدیریت موزه و كتابخانه ملی مشغول بكار گردید.

 مرتضی خان ممتاز‌الملك كه در حقیقت می‌توان گفت موسس اولین موزه ملی ایران بوده است. برای تشكیل یك موزه غنی و با ارزش در تهران تلاش‌های بسیاری نموده است، وی توانست‌ موزه ملی ایران را با 270 قلم شیئ عتیقه در یكی از اتاق‌های بزرگ عمارت قدیم وزارت معارف كه در قسمت شمال بنای مدرسه دارالفنون قرار داشت تاسیس كند و پس از خریداری و اهدأ كاخ مسعودیه (محل فعلی وزارت آموزش و پرورش واقع در خیابان اكباتان) این موزه به تالار آیینه آن كاخ منتقل شد (1304 ه. شش) جهت رشد و اعتلای هنرهای سنتی موزه هنرهای ملی بفرمان رضاخان در حوض خانه باغ نگارستان ایجاد گردیده كه در كنار این موزه كارگاه‌های بومی جهت تولید و ساخت و ارائه آثار در نظر گرفته شد.

 در سال 1310 هجری شمسی با كشف آثار باستانی در تخت جمشید موزه تخت جمشید جهت نگه‌داری این اشیاء بوجود آمد در سال 1314 هجری شمسی بنای موزه مردم شناسی ایران بنیاد نهاده شد و پس از 20 سال موزه مردم‌شناسی در خیابان ارامنه (بوعلی) گشایش یافت جهت ارائه هر چه بهتر آثار موزه مردم شناسی به كاخ ابیض جنب كاخ گلستان، كهن سال‌ترین موزه كشور انتقال یافت (1347 هجری شمسی).

 در سال 1335 موزه قزوین در كلاه فرنگی شاه طهماسب (بنای چهل ستون قزوین) برپا گردیده و در ادامه این روند موزه چهل ستون اصفهان در كاخ  چهل ستون افتتاح گردید (1337) موزه هنرهای تزئینی در سال 1338 بنیاد نهاده شد. موزه جواهرات سلطنتی در دیماه 1339 شمسی در طبقه زیرین ساختمان بانك ملی گشایش یافت.

 در سال 1341 موزه تبریز و گرگان و در سال 1345 موزه شوش و در سال 1346 موزه ارومیه افتتاح شدند كه آثار موجود در این موزه‌ها بیشتر جنبه تاریخی و مردم‌شناسی داشته است، موزه رشت در سال 1349 و موزه حمام گنجعلی ‌خان كرمان در سال 1350 تأسیس یافتند، موزه مجموعه فرهنگی آزادی در سال 1350 و موزه خانه صبا در منزل مسكونی شادروان صبا در تاریخ 21/8/52 تأسیس و افتتاح شد. از سال 1359 به بعد تغییرات وسیع‌تری در زمینه توسعه و تكمیل  و تجهیز موزه‌های ایران انجام گرفته است كه بعنوان مثال می‌توان به موزه‌های مردم شناسی  هنرهای تزئینی، صبا در تهران، رشت، آبادان، شوش ، هفت تپه، قزوین، كاخ رودسر، دژ شاهپور در خرم‌آباد و ... بالاخره به موزه پارس در ارگ كریم‌خانی شیراز اشاره نمود.

 سال 1355 اوج احداث بناهای موزه‌ای در ایران بوده است در این سال انگیزه ایجاد بناهایی با عملكرد صرفاً موزه عمومیت می‌یابد كه موزه هنرهای معاصر، فرش، فرهنگ سرای نیاوران حاصل آن می‌باشند.

 

3. 2ـ موزه در بینش اسلامی:

 

  در اینجا بی مناسبت نیست كه هر چند فشرده و با نگرشی الهی به موزه نگریسته و جایگاه و منزلت آن را در جهان‌بینی اسلامی مورد مطالعه قرار دهیم بنابراین به قرآن روی آورده و شیوه برخورد آن را با حوادث تاریخی و آثار باقیمانده از پیشینیان بررسی می‌نمائیم، مشاهده می‌كنیم كه قرآن این كتاب همیشه جاوید و آموزنده سرگذشت اقوام و ملل گذشته را به تكرار بازگو نموده و از آثار بر جای مانده‌شان كه خود موزه است طبیعی یاد می‌كند اما نه گزارش‌گر تاریخ است و نه قصه پرداز بلكه به نتایج اخلاقی و بعد تربیتی این مناظر تكیه نموده و هر اثری را آمیزه‌ای جهت تنبیه و بخود آوردن بر می‌شمرد.

موزه - قسمت دوم

«ایكوم»

 

شورای بین‌المللی موزه‌ها

 

I. C. O. M.

 

 طبق آخرین آمار كه در اجلاس ایكوم در ملبورن اعلام شد، در جهان و در حال حاضر حدود 000/50 موزه مشغول فعالیت هستند، یعنی به طور میانگین در هر كشور حدود 330 موزه.

 كشورها را می‌توان از نظر تعداد موزه به دو فصل تقسیم كرد.

 نوع اول: كشورهای پر تعداد از نظر موزه شامل كشورهای اروپای غربی و روسیه، آمریكای شمالی  و استرالیا، هریك تقریباً 1000 موزه و یا بیشتر دارند.

 نوع دوم: كشورهای كم تعداد از نظر موزه شامل كشورهای آسیایی ، آفریقایی. و كشورهایی كه در آمریكای جنوبی و مركزی قرار دارند.

 در بین كشورهای نوع دوم، فعالیت موزه‌داری و تعداد موزه‌ها در كشورهای چین، هند، آرژانتین. رژیم صهیونستی، مكزیك، برزیل و ژاپن بیش از بقیه است.

 در ایران 140 موزه وجود دارد كه در مقایسه با تمدن، قدمت، تعداد ابنیه و آثار و ... خیلی پایین است (حسب مصاحبه جناب آقای بهشتی ریاست محترم سازمان میراث فرهنگی در ایران قریب یك میلیون اثر میراثی داریم. لذا تعداد ما به مجموعه میراث فرهنگی خودمان و در مقایسه با كشورهای نوع اول بسیار پایین است).

 بالاخره این كه در جهان و تا ژانویه 1996 تعداد 496 اثر به عنوان میراث جهانی به ثبت رسیده است كه 350 اثر ارزش میراث فرهنگی، 102 اثر اترزش میراث طبیعی و 17 اثر واجد هر دو ارزش بوده است.در  این مجموعه تعداد آثاری كه از ایران ثبت شده در محدوده انگشتان یك دست است.

 خواسته‌ها و تمایلات مردم و نیز ابعا علمی و پژوهشی و ایجاد موزه‌های تخصصی قائل هستند و ما در چه سطحی قرار داریم و آیا همین آمار نقش موزه‌ها در توسعه فرهنگی آن كشورها را نشان نمی‌دهد و نیز نمی‌گوید كه چه راه طولانی و پر پیچ و خمی را در پیش داریم و چه قدر ضرورت دارد تا همه دست بدست هم بدهیم و همراه هم باشیم، دوست هم باشیم، یاور هم باشیم تا این نقش را به موزه‌های خود بدهیم.

 ما بیش از آنها میراث منقول و غیر منقول فرهنگی داریم ولی كمتر از این میراث عظیم استفاده كرده‌ایم.

 ما تاریخ و تمدن طولانی تر و گسترده‌تر و نیز پر محتواتر داریم ولی خوب آنها را به نمایش نگذاشته‌ایم. تفاوت ما در این است كه كمتر خود را می‌شناسیم، كمتر انگیزه داریم و كمتر می‌توانیم در راه اهداف ملی با هم كار كنیم.

  معرفی ایكوم

 

ICOM مخفف International Council Museums

 

به معنی شورای بین‌المللی موزه‌هاست.

 

این سازمان  در سال 1946 و بنا به پیشنهاد یك شهروند آمریكائی به نام چانسی . جی. هاملین (Chancey J. Hamlin) تأسیس شده و اولین مجله خود را بنام مجله موزه‌ها با همكاری یونسكو منتشر كرد. این سازمان تا امروز 55 سال كه فعالیت می‌كند.

 ایكوم بنا به ماده یك اساس نامه خود سازمان نیمه  دولتی مشتمل از موزه‌ها و كاركنان حرفه‌ای موزه است كه برای اشاعه منافع موزه شناسی و دیگر رشته‌های وابسته ایجاد شده است.

 اهداف و موضوعات اصلی كار ایكوم كه در مادة 3 اساس نامه آمده عبارتند از:

 الف) تشویق و حمایت از ایجاد، توسعه و اداره حرفه‌ای تمامی انواع موزه‌ها.

 ب) تعالی فصلیدن به امر شناخت و فهم طبیعت، كاركرد و نقش موزه ها در خدمت به جامعه و توسعه آن.

 

 انواع موزه:

 

موزه‌های تاریخی

 

   همه موزه‌هایی كه مجموعه‌هایشان از دیدگاه تاریخی تشكیل و عرضه شده‌اند موزه تاریخی شمرده می‌شوند، و هدفشان اساساً ارائه مستند تسلسل زمانی به یك رشته رویداد یا مجتمعی نمایانگر لحظه ای از یك لحظه متحول است. مدرن‌ترین این موزه‌ها تمام تاریخ یك كشور، یك منطقه یا یك شهر را (همراه با تاریخی طبیعی یا جغرافیای آن از زمان پیدایش آن تا عصر حاضر، و بدون نادیده انگاشتن دیدگاه‌های واقعی رشد، از قبیل دسترسی به زمین رشد شهری، نمایش می‌گذارند. علم و هنر را تلفیق می كنند، از انواع وسایل سمعی ـ بصری كمك می‌گیرند، و مكان عمده‌ای به اسناد مكتوب، به بازسازی‌ها و مدلهای اقلیمی، و به نقشه‌ها اختصاص می‌دهند. نمایش‌هایشان غالباً در بنای كهن. كه خود یك نماد تاریخی است، صورت می‌گیرند.سایر انواع موزه‌های تاریخی مشتملند بر موزه‌های واقع در مواضع باستانشناسی، موزه‌های مستقر در یك بنای تاریخی یا در یك میدان جنگ و نیز موزه‌های یادبود شخصیت‌ها.

 این موزه‌ها معمولاً جنبه تعلیمی دارند و بازسازیها و مدلهایی را در بر می‌گیرند. مخازن و تالارهای مطالعه در این بناها فضای عمده‌ای را اشغال می‌كنند، چون وسعت موضوعات موردنظر چنان است كه دانش مربوط به آنها بی‌وقفه پیشرفت می‌كند. 

 

 

 

موزه‌های علمی

 

   موزه‌های علوم طبیعی، موزه‌های علوم كاربردی و موزه‌های فنی (به استثنای موزه‌های تاریخ علوم و فنون، كه تاریخی شمرده می‌شوند) در زمره موزه‌های علمی قرار دارند. وظیفه موزه‌های علمی این است كه روحیه و ذهنیت علمی را به صورت سه‌بعدی منتقل كنند، تمایل طبیعی به دانش را برانگیزند، اطلاعاتی در مورد پژوهش‌ها و پیشرفت‌ها بدهند، به هر فردی احساس مشاركت در پیشرفت فنی را فصلند، و درك و قدردانی نسبت به حفظ محیط طبیعی از دیدگاه اقلیمی و تاریخی را تشویق كنند، تا بینندگان را با سیر تحول طبیعت و بشریت آشنا سازند. همه این موزه‌ها شئ واقعی را (اعم از اینكه موجود طبیعی باشد، یا ماشین مصنوعی و با مدل آن (به صورت اسلاید تمام پرده رنگی، ماكت یا نمونه متحرك) و با نمایش (یعنی تجربیات فیزیكی، بازسازیهای كیهانی یا گردش‌های علمی) پیوند می‌دهند. هدفشان اساساً تعلیمی است، و فعالیتهای آموزشی آنها بسیار مهم و بدور از تمركز هستند. بعضی از موزه‌ها نمایشگاههای قابل حمل و سوار كردن به راه می‌اندازند تا به مناطق دورافتاده و محروم از موهبات تكنولوژی خدمت برسانند؛ برخی دیگر، مانند موزه كلكته، از موزه‌های بسیار استفاده می‌كنند؛ عده‌ای نیز انواع تسهیلات را در اختیار مدارس فاقد آزمایشگاه و كارگاه می‌گذارند، همچنان كه در میلان دیده می‌شود. موزه‌های علمی محتملاً مواظبت شده‌ترین و پرفعالیت‌ترین موزه‌ها هستند. پیشرفتشان در موزه‌شناسی و در فنون ارائه از همه حیاتی‌تر بوده است.

 

موزه‌های تخصصی

 

   اگر چه همه موزه‌های تخصصی را می‌توان در طبقه‌بندیهایی كه دیدم گنجاند، لیكن نفس تخصص بودنشان مسایل ویژه‌ای برای آنها پدید می‌آورد. بسیاری از این موزه‌ها از فعالیتهای محدود اقتصادی حكایت می‌كنند (از قبیل كاوشهای كانی، صنعت كفاشی) و در اینگونه موارد، كم و بیش به صنعتی  كه در آنها مصور شده وابسته هستند، موزه‌های دیگری به معرفی یك فعالیت هنری می‌پردازند (نظیر تئاتر، خیمه‌شب‌بازی، موسیقی، سینما) و جنبه های ؟ هنری و فنی.

 می‌توان در همین مقوله از موزه‌ها یی نام برد كه  یك فصل از جامعه هستند، مانند  فصلی مختص كودكان در یك موزه  یا موزه‌های ویژه نابینایان

 

موزه‌های منطقه‌ای

 

   موزه‌های منطقه‌ای، یا محلی، كه به معرفی همه جنبه‌های (طبیعی، تاریخی و هنری) یك استان یا ولایت می‌پردازند و نظایر آنها را می‌توان در اروپای غربی یا شرقی، هند، مكزیك، شیلی و كانادا یافت، از حیث تعداد ارزش‌هایشان واجد اهمیت هستند و در عین حال اینها هم مربوط به جامعه‌ای هستند كه از نظر فرهنگی همگی قابلیت جذب بازدیدكننده را دارند

 از این رو نخستین مسئولیتشان ارائه بازتابی از این جامعه و ارزش فصلیدن به سنن و روح خلاق آن است؛ مسئولیت دومشان گشودن آن جامعه به روی جهان برونی است، بویژه با ایفای نقش امتداد موزه‌های مركزی، كه می‌توانند آثار یا مجموعه‌هایی را كه میراث فرهنگی و طبیعی، ملی و بین‌المللی را مصور می‌سازند به رسم امانت برایشان بفرستند.

 

موزه‌های فضای  آزاد

 

   اشاره‌ای لازم است به موزه‌هایی كه یك بنای مشخص و مختص نمایش، بلكه در محدوده یك باغ یا یك پارك مستقر شده‌اند، و اشیاء آنها را در هوای آزاد عرضه می‌گردند. این موزه‌ها به همه رشته‌های علوم متكی هستند، ولی مسایل خاصی از حیث موزه‌شناسی و موزه‌نگاری مطرح می‌كنند. بدینسان در بین آنها به موزه‌های مردمشناسی، موزه‌های علوم طبیعی، موزه‌های باستانشناسی، موزه‌های هنری و موزه‌های تاریخ و فنون برمی‌خوریم. در این موزه‌ها اگر چه مدیریت، خدمات و مخازن در ساختمانهای وسیعی مستقر هستند، معهذا مسایل خاصی در موارد نگهداری اشیاء و جریان دیداركنندگان باقی‌اند. به سبب حالت پارك مانندشان، این موزه‌ها بسیار جذاب هستند و دیداركنندگان غالباً آنها را «سرزنده‌تر» از موزه‌های سنتی می‌نگرند. به علاوه، ابعادشان پذیرای از جمعیتی پرنفرتر از هر نوع موزه دیگر را ممكن می‌سازد از نقطه نظر ارائه، در این موزه‌ها امكانات بازسازی تصنعی اقالیم به وجهی رضایتفصل‌تر از آن كه در موزه‌های سرپوشیده میسر می‌شود فراهم است. لیكن خطری نیز در كار است، و آن وسوسه «جعل» است، به ویژه در مورد موزه‌های مردم‌شناسی در هوای آزاد، سرانجام، نگهداری، به علت عوامل آب و هوا، در این موزه‌ها مشكلتر است. چرا كه مجموعه‌ها بدون حفاظی در هوای آزاد می‌مانند و تحت تأثیر تغییرات حرارت و رطوبت قرار می‌گیرند بدون اینكه راهی برای ممانعت یا اصلاحی وجود داشته باشد.

 

بناهای تبدیل شده به موزه

 

  اغلب موزه‌هایی كه در فاصله سالهای 1800 تا 1950 بوجود آمدند درون بناهای موجود تاریخی جا داده شدند:از جمله لوور در پاریس، آرمیتاژ در لنینگراد، اوفیتزی در فلورانس، پرادو در مادرید، در تبدیل این بناها به موزه، گاه مسائلی مطرح می‌شوند كه تبدیل آنها را با مشكل مواجه می‌سازد، همچنین محدودیتهایی را به ملاحظه خصوصیات زیبایی شناختی و تاریخی خود باعث می‌شوند. «موقعیت این گونه موزه‌ها به ندرت خوب است، چرا كه در مركز تاریخی شهرها واقع شده‌اند، و در نتیجه مشكلاتی از حیث عبور و مرور و نیز امكان دسترسی به همراه می‌آورند. رطوبت دیوارها و جو درونی بنا غالباً به مجموعه‌ها آسیب می‌رسانند. نور طبیعی، گاه نامكفی است، و گاه خیره كننده، بطوری كه می‌باید بر تعداد پنجره‌ها افزود و یا از آن كاست. فضا به قدر كافی انعطاف‌پذیر نیست، تجهیزات موزه‌نگاری می‌باید برای كار در سطوح نامناسب تطبیق داده شود. بطور كلی حالت صمیمانه این بناها آنها را بیشتر در خور موزه‌های نقاشی، موزه‌های یادبودی، موزه‌های تخصصی تاریخی، و حتی نمایش مجموعه‌های خصوصی می‌سازد. جنبه تعلیمی موزه‌نگاری معاصر در اینها به آسانی جامه عمل نمی‌پوشد، و به استثنای چند بنای وسیع از قبیل لوور و ورسای، این موزه‌ها نمی‌توانند در آن واحد پذیرای عده زیادی از مراجعان بشوند.» مسأله دیگری كه باید به آن توجه نمود، ایمنی مجموعه‌هاست، خصوصاً كه بناهای تاریخی عموماً بیش از سایر موزه‌ها در معرض خطر حریق و یا سرقت هستند. با وجود تمامی این مشكلات، تمایل به استفاده از این‌گونه بناها در سرزمین‌هایی كه از این لحاظ غنی هستند، همچنان وجود دارد. اما نكته درخور توجه در این بناها این است كه مجموعه‌هایی كه در آنها گردآوری و به معرض نمایش گذارده می‌شوند، بایستی با حالت بنا تناسب و مطابقت داشته باشد. (به عنوان مثال نباید یك مجموعه فولكلور را در یك كاخ و یا مجموعه هنری غیر مذهبی را در یك كلیسای قدیمی به نمایش گذاشت.

 

بناهایی كه به عنوان موزه ساخته شده اند:

 

   هر چند كه پیدایش موزه حداقل به قرن سوم پیش از میلاد باز می گردد، اما می‌توان گفت طراحی ساختمانهایی با عملكرد خاص، برای موزه، در اواخر قرن 18 آغاز شد. در این دوران معبد ـ موزه‌ها یا كاخ ـ موزه‌ها شكل گرفتند كه معمولاً به تقلید از معابد یونانی ساخته می‌شدند. پس از آن در دوران معماری معاصر از دیدگاهی متفاوت به معماری موزه‌ها پرداخته شد. در ادامه، ویژگیهای این دو نوع معماری بررسی می‌گردد.

 

الف ـ معبد ـ موزه‌ها یا كاخ ـ موزه ها

 

   اینگونه موزه‌ها، ساختمانهایی  با خصلت یادبودی هستند، و معمولا منظر برونی‌شان تقلیدی از معابد یونانی است: با ستونهای ردیف شده پیشانی مثلثی شكل و تزئین ثقیل كلاسیك. همانند موزه هنری مستروپولیتن در نیویورك، تالار ملی هنر در واشنگتن دی. سی. و تالار ملی در لندن این روش در موزه‌سازی در اواخر قرن هجدهم آغاز شد و در طی قرن نوزدهم ادامه یافت. تالارهای درون این موزه‌ها از مرمر یا سنگ سخت پوشیده شده‌اند. «سقف مرتفع دارند، به پلكانهای وسیعی كه گاهی تا یك سوم از فضای موجود را اشغال كرده‌اند مجهز هستند، مسیرهای ناراحتی را برای مراجعان فراهم آورده‌اند، و روشنایی در آنها از ارتفاع بیش از اندازه می‌تابد ـ اینها همه عناصری هستند كه به قصد تأكید بر ارزش مجموعه‌های شاهكارها ور جوی جدی و تقریباً مذهبی طرح شده‌اند. چشم بیننده باید از جلال قرون گذشته تسخیر و خیره شود ... در همه این بناها فضاهائی كه به مخازن و خدمات اختصاص یافته، كم و نامناسب است، بطوریكه كاربرد چندانی ندارد» از جهتی می‌توان موزه فلسطین اشغالی را در بیت‌المقدس و تالار ملی، اثر میس وان در روهه را كه در برلن غربی واقع شده، و هر دو در طی دهه 1960 ساخته شده‌اند. نمایانگر مفهوم نوین معبد ـ موزه دانست.

 این نوع موزه‌ها معمولاً در مركز شهرهای قدیمی ساخته می‌شوند و برای اینكه با نیازهای جامعه امروزی منطبق گردند. هزینه و زحمت زیادی صرف آنها می‌گردد. از طرف دیگر، اینها خود، به انبیه تاریخی بدل می‌شوند و همین مسأله توسعه آنها را با اشكال روبرو می‌سازد. «راه حل هایی كه برای دگرگون ساختن و مبدل كردن این بناها به موزه‌های مدرن اتحاد می‌شوند معمولا جنبه بنیادی دارند: از قبیل نصب سقفهای كاذب یا طبقات واسط حذف نور طبیعی با كو كردن پنجره‌ها و سقف‌های شیشه‌ای، تقسیم فضای تالارها، حذف نقاشی‌ها و مجسمه‌های تزئینی و غیره. در موارد متعددی حیاط‌های درونی را به منظور استقرار مخازن پوشانده‌اند، و امتدادهایی از بنا در زمینهای هم جوار ساخته‌اند».

  ب ـ موزه‌های جدید.

  چنانچه اشاره شد تا دهه 1950 موزه‌ها به عنوان پوسته زیبایی برای مجموعه‌های نهفته در آن در نظر گرفته می‌شدند. پس از آن نیز بسیاری از بناهایی كه به عنوان موزه ساخته شده‌اند، جنبه یادبودی یافتند و بدین سان اینها نیز از همان مفهوم معبد ـ موزه و یا كاخ ـ موزه پیروی كرده‌اند. معماران بزرگی مانند لوكوربوزیه سوئیسی و میس راندرو  و فرانك لویدرایت آمریكایی، در موزه‌های توكیو، چاندیگار، برلین، و موزه سالومون آر. گوگنهایم در نیویورك كوشیده‌اند عملاً اندیشه‌های خود را در زمینه موزه شناسی نشان دهند «این گونه راه‌حلها به ندرت موزه‌های واقعاً كارآیی بوجود آورده‌اندجدای اینكه منظرشان شهرت آنها را تأمین كرده باشد، این بناها در واقع از دیدگاه برونی آفریده شده‌اند، و فضای درونشان، گو اینكه گاهی درخور نمایشگاههای آثار همخوان با معیارهای زمان ساختمان آنهاست، نمی‌تواند با دگرگونی‌های بی‌وقفه مفاهیم موزه‌شناسی وفق داده شود.» البته در اینجا باید بیان كرد كه از لحاظ طراحی معماری میان موزه‌های خصوصی یا نیمه خصوصی (دارای هیأت امنا یا شورا) و موزه‌های عمومی تفاوتی وجود دارد. در موزه‌های نوع اول نظر مدیر و كاركنان علمی، در گزینش معمار بسیار مؤثر است. از این جهت مسئولان موزه برنامه‌ریز طرحی هستند كه معمار ملزم به اجرای آن است، ولی در موزه‌های عمومی، معمار از جانب كسانی به غیر از كاركنان موزه به آنان تحمیل می‌گردد ولی مدیریت موزه دیگر از آنچنان آزادی برای برنامه‌ریزی برخوردار خواهد بود، بنابراین می‌توان گفت: طراحی موزه‌هایی موفقیت‌آمیز بوده است كه بسیاری از آنان ، آنچنان آوازه بلندی ندارند و بوسیلة معماران عموماً گم نامی ساخته شده‌اند كه تمایل به همكاری نزدیكتری با كاركنان موزه، كه قادر بودند برنامه دقیقی تهیه كنند، داشته‌اند. همانند موزه ادمونتون در كانادا، موزه هنرها و سنن مردمی در پاریس، موزه آثار عتیقه سیسیل در سیراكوز و مجتمع موزه‌های مدرن مكزیك. ویژگی این موزه‌ها عبارت است از: «استفاده اصولی از پیشرفته‌ترین مصالح و فنون تقسیم فضایی سطوح مختص خدمات و مناطق‌پذیرش مراجعان، ایجاد فضاهایی با حجم انعطاف‌پذیر جهت نمایشگاه‌های ثابت و موقت، گسترش مخازن و تسهیلات پژوهشی و مطالعه دقیق نقشه‌ای كه در ارتباط با نقشة كلی شهر و امكانات حمل و نقل و پاركینگ باشد.»

 خصوصیات فیزیكی ساختمان موزه با عملكرد صحیح

  خوانایی مسیر: در طراحی یك موزه به منظور نمایش، باید به نكات خاصی توجه نمود تا بازدید كنندگان از موزه بتوانند به راحتی و بدون اینكه در فضاهای پیچ‌در پیچ آن سر در گم گردند به راحتی در مسیری روشن به حركت در آمده و از كلیه سالن‌های نمایش در صورت تمایل از ساختمان موزه خارج شوند.

 تناسبات اشیاء با سالنهای نمایش: تالارهای نمایش می‌بایست كه متناسب با ابعاد و اندازه‌های سوره‌های نمایش انتخاب شود. برای مثال در سالنی بزرگ به نمایش در آوردن آثار ظریف و كوچك كه بازدید كننده می بایست در فاصله نزدیك به آن قرار گیرد به هیچ وجه مناسب نیست و بالعكس آثار هنری در اندازه‌هاتی بزرگ را در تالارهای كوچك به نمایش در آوردن صحیح نمی‌باشد.

 ایجاد ارتباطی با فضای بیرونی از آنجایی كه عموماً سالنهای نمایش اشیا و آثار مختلف در موزه‌ها فضایی بسته را تشكیل می‌دهند و نورهای غیر مستقیم طبیعی و مصنوعی روشنایی این مكانها را تأمین می‌كنند می‌بایست در مسیر حركت بازدید كنندگان مكانهایی را جهت دید به فضایی باز و نور گل و گیاه ایجاد نمود تا از احساس دلتنگی از یكنواختی مسیر حركت بازدید كننده كاسته شود و وی را تشویق به ماندن نماید.

  ایجاد نمایشگاههای موقت در زمینه های هنری: به منظور هرچه فعالتر كردن ساختمان یك موزه می‌بایست در جوار عملكرد اصلی یك موزه كه همانا تالارهای نمایش، در دوره‌های طولانی‌تر برگزار می‌شوند، یك سری تالارهای آزاد به منظور برپایی نمایشگاه‌های دوره‌ای و فصلی از آثار با ارزش در زمینه‌های مختلف هنری از هنرمندان قدیمی و یا معاصر (در رابطه با طبیعت) پیش‌بینی نمود. تا همواره برنامه‌های جدیدی به منظور بازدید افرادی كه قبلاً از تالارهای اصلی و دائمی موزه دیدن كرده‌اند فراهم نمود. و تا ارتباط این‌گونه افراد با موزه همواره حفظ شده باشد.

  ایجاد فضای تحقیق و كتابخانه: ایجاد فضاهایی به منظور تحقیق و آموزش در زمینه‌های خاص، به رشد و تكامل ذهنی و فرهنگی افراد علاقه‌مند كمك مؤثری می‌نماید. به طور مثال وجود كتابخانه‌ای با كتبی در زمینه‌های مختلف موجود در موزه به منظور تحقیق افراد علاقه‌مند.

 ایجاد سالن نمایش: وجود سالنهای نمایش فیلم، اسلاید، سخنرانی و غیره به منظور آموزشهای سمعی و بصری به مراجعین چنین مراكزی.

 اموزش فنی و حرفه‌ای: ایجاد كلاسهای آموزش تئوری و عملی به منظور ارتقاء سطح فرهنگ و آموزش جوانان كشور و تشویق به فراگیری هنرها و فن‌ها و آموزش مرمت این گونه آثار و خلق آن.

 غرفه‌های فروش و بوفه و چایخانه و .... در كنار این عملكردها ایجاد فضایی مناسب در بهترین نقطه از ساختمان با دیدی متنوع و جاذب جهت استراحت مراجعین به صورت چایخانه بسیار مفید می‌باشد تولید، ضمن معرفی بیشتر صنایع تولید از طریق فروش به مراجعین داخلی و بویژه خارجی امكان رشد اقتصادی موزه را می‌توان فراهم نمود

 

 

 

 

 

 

 

 

 

نگاهی گذرا به تاریخچه موزه و موزه داری در ایران و جهان

نقش حیاتی موزه ها در جوامع بشری نقشی بدیع، ماندگار و مروج ناب ترین پدیده های فرهنگی است. موزه ها از معدود مراكز حافظ یادگاران نسل گذشته و در حقیقت فرزندان هنر و تاریخ هستند. هر یك از این اشیا در عین بی زبانی به هزار زبان سخن می گویند زیرا اسناد معتبری از هنر، فرهنگ و تاریخ را ارایه می دهند.

موزه كلمه ای یونانی است كه از " موزه یون " به معنای مجلس فرشتگان الهام گرفته است. به طور كلی موزه به مجموعه ای از آثار و اشیایی اتلاق می شود كه در محل یا عمارتی نگه داری و در معرض نمایش گذاشته شوند.

روزنامه شرف موزه را اینگونه تعریف می كند : " موزه به اصطلاح اهالی فرنگ عبارت است از مكان یا محلی كه مخزن آثار قدیمه و اشیای بدیعه و نقایس و مستظرفات دنیاست و از هر تحفه و یادگاری كه در آن مخزون و موضوع است اهل علم و اطلاع، كسب فایدتی و كشف سری می نمایند و از احوال و اوضاع هر زمان و صنایع و حرف آن و رسوم و آداب معموله آن ایام و عواطف انام با خبر می گردند. می توان گفت كه موزه مقیاس شعور و میزان عقول و درجه افهام، اصناف و مرآت ادراك سلاسل است. مشكلات لاینحل در اینجا حل می شود و بر معلومات تاریخی شهود اقامه می نماید. "

در یونان قدیم به محلی موزه گفته می شد كه در آنجا به مطالعه صنایع و علوم می پرداختند. " ایكوم " شورای جهانی موزه ها، موزه را موسسه ای دایمی دانسته كه اهداف مادی ندارد و در آن به روی همگان گشوده است و برای خدمت به جامعه و پیشرفت آن فعالیت می كند. هدف موزه ها، گرد آوری و نگه داری، تحقیق، انتقال و نمایش شواهد بر جای مانده از انسان و محیط زیست او به منظور بررسی، آموزش و بهره برداری معنوی است. تعریفی دیگر موزه را بنیادی دانسته كه سه وظیفه اصلی جمع آوری، نگه داشت و نمایش اشیا را بر عهده دارد. این اشیا ممكن است نمونه های از طبیعت و مربوط به رمین شناسی و ستاره شناسی یا زیست شناسی باشد. یا آن كه آفرینش های هنری و علمی انشان را در طول تاریخ به نمایش بگذارد. اولین موزه هایی كه در دنیا شكل گرفتند، هدف خاصی نداشتند. اماكن و پرستشگاه های مقدس چون كلیسای كاتولیك،‌معابد یونانی و پرستشگاه های بودایی در ژاپن را در بر می گرفتند. اولین مجموعه شخص دنیا در سال 1683 میلادی در آكسفورد انگلستان با نام موزه آشمولین به صورت عمومی درآمد. در دوره رنسانس كه تحول عظیم فرهنگی. هنری در اروپا ( قرن پانزدهم به بعد ) پدید آمد، موزه ها نیز بیشتر مورد توجه قرار گرفتند و ارزش راستین خود را بار یافتند.

اوج هنری موزه داری جهان را می توان در موزه لوور پاریس دید. این موزه كه هم اكنون به صورت یك مركز بزرگ پژوهشی در آمده است،‌بزرگترین موزه دنیا محسوب می شود. ساختمان این موزه قبل از انقلاب كبیر فرانسه، یكی از كاخ های سلطنتی فرانسه بود كه در آن آثار با ارزش هنری نگه داری می شد. پس از انقلاب كبیر فرانسه در سال 1789 م این كاخ با آثارش به مردم فرانسه اهدا شد و در سال 1793 م تبدیل به موزه ملی فرانسه گردید. بخش عظیمی از آثار این موزه به دایره " هنر اسلامی " اختصاص دارد كه این اشیا را وزارت آموزش و هنرهای ظریفه دولت فرانسه برای غنی كردن موزه از كشورهای مشرق زمین گردآوری كرده است. هیات های مختلف فرانسوی حدود صد سال در ایران به كاوش های باستان شناسی پرداخته اند. كه از جمله آنان می توان به آندره گدار، ژاك دمورگان و مارسل دیولافوا اشاره نمود. در سال 1889 م دمورگان به ایران آمد و به حفاری پرداخت. سپس در سال 1895 م امتیاز حفاری در ایران را از ناصرالدین شاه گرفت و بعد از آن در زمان مظفرالدین شاه آن را تمدید كرد كه به موجب آن امتیاز انحصار حفاری باستان شناسی در تمام ایران به دولت فرانسه و اگذارشد. در این مدت بیشتر اشیای تاریخی و منحصر به فرد چون لوح قانون حمورابی و ... زینت بخش موزه لوور پاریس شد.

تاریخ تشكیل اولین موزه در ایران را باید در گنجینه های گرانبهایی كه باستان شناسان به دست آورده اند، جستجو كرد. ایرانیان برای رهایی از آسیب بیگانگان گاهی گنجینه های گرانبهایی مانند كلوزر، كلماكره و مجموعه سفال ئ آبگینه گرگان را درون چاه ها و حفره ها پنهان می كردند.

اولین بار به دستور ناصرالدین شاه قاجار در داخل سلطنتی كاخ گلستان، تالاری به موزه اختصاص یافت كه سپس همین مكان با ملحقاتی غنی تر شد و به نام موزه " همایونی " گشایش یافت. روزنامه شرف در توصیف این موزه می نویسد:" موزه همایونی طولا" چهل و سه زرع و عرضا" هیجده زرع مشتمل بر بیست اتاق است. این موزه خزینه ای است مشحون به ظواهر جواهر گرانبها و ظرایف و نفایس اشیاء‌ و آثار جلیله علمیه و مهمات حربیه قدیمه، آلات، ادوات متنوعه و مصنوعات ازمنه سابقه ونتایج خیالات حكمای بزرگوار و تماثیل و تصاویر نگارنده های بی مثل و مانند روزگار و پرده های نقاشی كار نقاشهای مشهور و حاصل صناعی كارخانه های معروف و ظروف چینی بسیار و ممتاز كار چین و روسیه و انگلیس و بلور آلات، كارخانه های ساكس و نیز كارخانه های معتبر"

این موزه پس از مدتی از بین رفت. جواهرات آن به خزانه بانك ملی انتقال یافت و بعدا" به موزه مجهزی تبدیل شد و سلاح های آن به موزه دانشكده افسری سپرده شد. در دوره مشروطه به دستور وزیر معارف " صنیع الدوله " دایره ای به نام اداره عتیقات بین سال های ( 1295.7 م ) به وجود آمد كه كارش سر و سامان دادن به وضع خراب حفاری های غیر مجاز بود و در همین زمان بود كه موزه ایران " معارف " تاسیس شد. این موزه در بر گیرنده اشیای عتیقه،‌ كاشی، سفال، سكه و سلاح بود و. به عنوان اولین گام موثر در تاریخ موزه داری ایران به شمار می رود.

بیشترین جلوه تاریخ موزه داری ایران را در ایجاد موزه ایران باستان باید جستجو كرد. این موزه با 2744 متر زیر بنا به دلیل قدمت اشیا، در زمره یكی از موزه های مادر دنیا محسوب می شود كه به سال 1316 خورشیدی افتتاح گردید.

طراحی ساختمان این موزه به عهده " آندره گدار " فرانسوی بود و شكل ظاهری ساختمان الهام گرفته از طاق كسری انوشیروان ساسانی است.

این موزه در برگیرنده آثار مختلفی از هزاره ششم پیش از میلاد تا دوران مختلف اسلامی است كه در دو طبقه به نمایش در آمده است. آثار و اشیاء به نمایش در آمده در موزه آیینه تمام نمایی ازفرهنگ، هنر،‌آداب و روسوم،‌باورها و اعتقادات گذشتگان و نیاكان ماست و آن را تنها پل ارتباطی بین گذشته،‌حال و آینده می توان به شمار آورد.

موزه را نبایستی مكانی دانست كه در آنجا صرفا" آثار تاریخی و باستانی به نمایش در می آید، بلكه تمامی نمایشكاه های هنری، علمی، جانوری، پزشكی، نگارخانه ها، كتابخانه ها و آرشیوها و بیشتر بناهای تاریخی به نوعی موزه هستند. هر شیئی و اثر به نمایش گذاشته شده در موزه یا نمایشگاه زبان حالی دارد و با بیننده اش ارتباط برقرار می كند با تعمق و تفكر می توان زبان حال این آثار را دریافت و از دیدگاه های مختلف آن را بررسی نمود.

یكی از مهمترین وظایف یك موزه برقرار كردن ارتباط فرهنگی بازدید كننده با شیئی به نمایش در آمده است. در حقیقت باید كوشید تا همان ارتباط وحسی را كه بین خالق یك اثر و خود وجود داشته به نوعی دیگر به بازدیدكنندگان منتقل نمود كه این امری دور از دسترس نیست.

امار نشان می دهد كه در قرن نوزدهم فقط عده خاصی از موزه ها بازدید كرده اند. كنفرانس عمومی یونسكو در نهمین جلسه خود در دهلی ( 1956 م ) تاكید نموده استكه بازدید ازموزه ها به ویژه برای طبقه كارگران آسان تر شود و به راه هایی كه به منظور پربار شدن و غنی شدن موزه ها پیشنهاد می شود، توجه گردد.

آمار دیگر نشان داده است كه كشورهایی كه دارای موزه های متنوع هستند و بازدیدشان رایگان است از هر دویست نفر كه به سینما می روند تنها یك نفر از موزه های بازدید می كنند. در انگلستان رسم بر این است كه اگر مدرسه و یا هر مركز آموزشی دیگر، زمانی را به تدریس هنر اختصاص ندهد، موزه ها این كمبود را جبران می كنند. عده ای از كارشناسان تاسیس موزه های ویژه كوركان را كه از جذابیت بیشتری برخوردار است، توصیه می كنند. در اینجا شایسته است كهب رای روشن دلان هم فكری شود.

موزه ها روزانه بازدید كنندگان زیادی در سنین مختلف با فرهنگ های گوناگون دارند، اگر با موزه آرایی سنجیده و راهنمایی مناسب ارزش تاریخی و هنری هر شیئی بر بیننده مشخص شود، یك شیئی سفالی ساده مربوط به هزاره اول پیش از میلاد همانند یك تابلوی نقاشی معاصر جذاب و پر بیننده خواهد شد.

باید یك وابستگی و دلدادگی فرهنگی بین اشیا و بازدید كنندگان به وجود آورد و موزه را مانند یك مجتمع آموزشی و پژوهشی مورد استفاده همگان قرار داد و آموزش از طریق اشیا تنها بیننده را به سوی خود جذب نمی كند. بلكه هدفی بالاتر دارد و آن بالاتر بردن سطح آگاهی و دانش بازدیدكنندگان است. در سایه همین آگاهی است كه غارتگران اموال فرهنگی كم تر موفق خواهند شد آثار مار را به یغما ببرند.

باید فرهنگ آموزش موزه ها را گسترش داد و پهنه گسترده ای را برای این كار در نظر گرفت. رسانه های گروهی و وسایل ارتباط جمعی را تشویق به معرفی ارزش تاریخی این آثار كرد و با پخش برنامه های مختلف آموزشی بر آگاهی مردم افزود. با ایجاد امكانات رفاهی . تفریحی در كنار موزه ها از جمله تالار سخنرانی، سینما،‌تاتر، بوستان، شهربازی و .... مردم را به سمت موزه ها كشاند.

ارتباط فرهنگی میان موزه ها می توان یكی از مهمترین راه هایی باشد كه به بررسی و شناخت فرهنگ ها پرداخته و موزه ها را از سكون و ركود بیرون آورد و پربار كند. چه خوب است هر از گاهی آثار موزه های مختلف كشور نزد یكدیگر به امانت گذارده شود و این كار آنقدر ادامه یابد كه به صورت چرخه تبادلات فرهنگی موزه در آید. برای نیل به دیگر اهداف موزه ها می توان كلاس های آموزشی مرتبط و در خور نوع موزه ها برگزار نمود مثلا" در كنار موزه های هنرهای تزیینی كلاس های تذهیب، تشعیر و كتابت و برای موزه های تاریخ و باستانشناسی كلاس های سفال گری و موزه فرش،‌كلاس قالی بافی و ... دایر نمود.
انواع موزه ها

موزه ها را به شكلهای گوناگون طبقه بندی كرده اند، موزه های تاریخ و باستان شناسی، موزه های فضای باز، موزه های مردم شناسی، كاخ موزه ها، موزه های علوم و تاریخی طبیعی، موزه های منطقه ای ( محلی )، موزه های سیار ( گردشی ) ، پارك موزه ها، موزه های سلاح ( نظامی )، موزه های اندیشمندان ( خانه هنرمندان )

موزه تاریخی و باستان شناسی: دید تاریخی دارند و بیانگر سلسله و دوره های تاریخی هستند . بیشتر این آثار بر اثر كاوش های باستان شناسی به دست آمده اند و بیانگر فرهنگ و تمدون گذشته و تلفیق كننده علم، هنر و دانش یك ملت یا یك قوم هستند. چنین موزه هایی مادر نیز نامیده می شوند. موزه ملی ایران ( ایران باستان )، موزه ملی ورسای در فرانسه و موزه تاریخ در واشینگتن از این نوع هستند.

موزه فضای باز:با ایجاد این نوع موزه ها می توان به معرفی یافته ها و داده های مهم باستان شناسی كمك بزرگی نمود. زمان یكه یك كاوش علمی باستان شناسی منجر به نتایج مطلوب و كشف آثار ارزشمند غیر منقول می شود و قابل انتقال به موزه ها نیست، با فراهم آوردن شرایط و امكانات لازم، مكان مورد نظر را جهت باز دید عموم مهیا می نمایند. این امر در اصطلاح به موزه فضای باز مشهور است. از جمله این موزه ها می توان به تخت جمشید در شیراز و محوطه تاریخی هگمتانه در همدان اشاره نمود.

این موزه ها در دیگر كشور ها مانند چین، یونان و برخی از كشور های اورپایی نیز معمول است. در استان خراسان محوطه تاریخ " بندیان " در گز كه دارای گچ بری های بسیار زیبایی از دوره ساسانیان است و همچنین محوطه تاریخی " شا یاخ " نیشابور می توانند مكان مناسبی برای این امر باشند.

موزه های مردم شناسی: فرهنگ، آداب و رسوم،‌ اعتقادات، پوشاك و سنن اجتماعی حاكم بر جامعه را نشان می دهند. موزه مردم شناسی تهران و حمام گنجعلی خان كرمان از این نوع هستند.

كاخ موزه ها: بنا یا اثر تاریخی هستند كه از گذشتگان به دست ما رسیده و بیانگر و ضعیت و نحوه زندگی صاحبان آن است. ممكن است در این بنا اشیای تاریخی و نیز آثار هنری از جمله نقاشی روی دیوار،‌گچ كاری و .... وجود داشته باشد. كاخ موزه ها معمولا" در مراكز حكومتی به وجود می آیند. هدف از تاسیس این موزه ها به نمایش گذاشتن اثر و بنای تاریخی و نیز عبرت آموزی است. مجموعه كاخ های سعد آباد تهران و باغ ملك آباد مشهد از این نوع موزه ها هستند.

موزه های هنری : انواع هنرهای تجسمی و تزیینی كه از زیبایی شناسی بالایی برخوردارند، را به نمایش در می آورند و معمولا" بازدید كنندگان زیادی نیز دارند. موزه هنرهای زیبا در تهران و موزه هنرهای تزیینی در اصفهان از این نوع هستند.

موزه علوم و تارخ طبیعی: تجربه های علمی بر اساس شواهد و وسایل كاری و تاریخی طبیعی كه در بر گیرنده گونه های مختلف گیاهی به ویژه جانوان است را به نمایش می گذارند. موزه تاریخی طبیعی اصفهان و موزه علوم و تاریخ طبیعی مشهد از این نوع هستند.

موزه های محلی یا منطقه ای: بیانگر و نمودار فرهنگ یك منطقه و یا یك محله خاص هستند و صرفا" آثار و اشیای تاریخی همان منطقه را به نمایش می گذارند. موزه شوش، تخت جمشید و موزه توس در خراسان ازاین نوع هستند.

موزه های سیار : برای پیشبرد سریع اهداف فرهنگی و به دلیل عدم امكانات موجود در مناطق و شهرهای محروم شكل می گیرند. این موزه های فرهنگ های گوناگون را در مكان های مختلف در معرض دید عموم می گذارند. اگر به این نوع موزه ها توجه كافی شود، بسیار تاثیر گذار خواهند بود.

پارك موزه ها : به دلیل داشتن ابغاد گوناگون علمی و فرهنگی و جاذبه های تفریحی و آموزشی و نیز تفریحی از اهمیت زیاد برخورد دارند، چرا كه مسایل زیستی و طبیعی را از نزدیك برای مردم به نمایش می گذارند. ویژگی مهم این موزه ها این است كه عموم مردم می توانند از دیدن آنها بهرمند شوند. در ایران ایجاد پارك موزه سابقه ندارد ولی در كشورهایی مانند چین و كره شمالی مرسوم است.

مكان های فرهنگی، ملی و تاریخی چون آرامگاه فردوسی در مشهد، آرامگاه عطار و خیام در نیشابور می توانند مكان مناسبی به این منظور باشند.

موزه های نظامی : روند تاریخی انواع سلاح های نظامی و جنگی را در معرض دید همگان قرار می دهند. این نوع اشیا شامل لباس های نظامی رزمی، اسلحه و دیگر وسایل رزمی نیز هستند.

موزه های اندیشمندان ( خانه هنرمندان ) برای ارج نهادن به هنرمندان، نویسندگان، مخترعان و مفاخر جامعه، معمولا" پس از در گذشتشان در خانه شخصیشان پدید می آید و در بر گیرنده وسایل شخصی، وسایل كار و آثار ایشان است. این موزه ها بیشتر د ركشورهای اروپایی مرسوم است.

خانه شكسپیر نویسنده مشهور انگلیسی و ادیسون مخترع برق در امریكا از این نوع است. در ایران هم خانه بزرگ مرد موسیقی " استاد ابوالحسن صبا " تبدیل به موزه شده و در برگیرنده تابلوهای نقاشی، تالیفات و اموال شخصی وی است.

 

موزه ها

موزه ایران باستان

موزه ایران باستان با زیربنای 2744 مترمربع نخستین موزه ملی ایران و موزه مادر است و همزمان با مجموعه کاخ دادگستری شهربانی ، وزارت امور خارجه ، وزارت جنگ و سر در باغ ملی بنا شد . ساخت این بنا زیر نظر آندره گودار در سال 1314 ه.ش آغاز شد و در سال 1316 گشایش یافت و مورد بهره برداری قرار گرفت . در طبقه اول این موزه آثار پیش از تاریخ و تمدن و هنر ایرانی از هزاره ششم پیش از میلاد و نیز کتیبه های سنگی ، آثار سفالی ، زیلوها و لوح های گلی ، نقوش برجسته ، مجسمه های فلزی و سنگی ، تابوتهای سفالی و سفال لعاب دار ، یادگار عهد هخامنشیان ، پارتها ، اشکانیان ، سلوکیها و ساسانیان به نمایش گذاشته شده است . از مشهورترین آثار این بخش ، پلکان تخت جمشید ، مجسمه سردار اشکانی ، جام طلایی هخامنشی و قطعه ای سرامیک از کاخ آپادانای شوش با نقش سرباز پارتی است .
طبقه دوم موزه به آثار دوره اسلامی اختصاص دارد و در آن آثار هنری ، نسخه های خطی ، سکه های دوره های مختلف ، نقاشی و قطعاتی پارچه و فرش بازمانده و از دورترین اعصار حفظ می شود .
این موزه دارای تاسیسات جنبی شامل تالار سخنرانی ، تالار نمایش ، کتابخانه و ... است .
این موزه در خیابان امام خمینی – ابتدای خیابان 30 تیر واقع می باشد .


تیمچه قیصریه

تیمچه در اواسط قرن سیزدهم هجری قمری در زمان قاجاریه ساخته شده است . این بنای معروف در بازار تهران و پس از بنای چهار سوق بزرگ واقع شده است .


تیمچه مهدیه

این بنا در اواسط قرن سیزدهم هجری قمری ساخته شده است .


چهارسوق بزرگ

چهار سوق بزرگ ، یکی از قدیمی ترین بناهای تهران است که در بازار اصلی شهر تهران و در اواسط قرن سیزدهم هجری قمری پس از انتخاب این شهر به پایتختی ایران ، ساخته شد .


تیمچه امین اقدس

این بنا در قرن سیزدهم هجری قمری ، در عهد ناصرالدین شاه قاجار ساخته شد و به نام امین ( امینه ) اقدس ، یکی از همسران معروف ناصرالدین شاه موسوم شد . بنای یاد شده در بازار تهران ، پس از چهار سوق قرار دارد .


تیمچه صدراعظم

این تیمچه در قرن سیزدهم هجری قمری به همت میرزا علی خان اتابک ، صدراعظم ایران ساخته شد .


تیمچه کتاب فروشان

ساختمان تیمچه کتاب فروشان ، متعلق به قرن سیزدهم هجری قمری است .



تیمچه علاء الدوله

این بنا در میانه قرن سیزدهم هجری قمری به وسیله شخصی به نام علاء الدوله ساخته شده است و از ویژگی های معماری تیمچه های بازاری ایران برخوردار است .


موزه پرفسور حسابی

اندک زمانی پس از مرگ دکتر حسابی ، ریاضیدان مشهور دنیای علم در سال 1372 خانه او تبدیل به موزه ای شد که در آن وسایل شخصی ، مدارک علمی و تحصیلی ، نشانها و تقدیر نامه ها و عکسهای قدیمی و متن نطقها و نوشته ها ، از جمله تحقیقات مربوط به بی نهایت بودن ذرات در آن به نمایش گذاشته شده است . این موزه در خیابان تجریش – خیابان مقصودبیک واقع می باشد .


موزه جواهرات ملی

پیشینه جواهرات ملی ایران به عصر صفویه بر می گردد که پایه گنجینه دولت یعنی مجموعه ای جدا از اموال شخصی پادشاه گذاشته شد و کارشناسایی مأمور خرید ارزیابی و حفظ در و گوهرها و تزئینات کمیابی شدند که گاه شهرت جهانی داشت . پس از مرگ نادر این مجموعه در دویست و پنجاه سال گذشته تغییر چندانی نکرده و از گنجینه هایی است که در عین پربها بودن نمی توان قیمتی برای آن قائل شد . این موزه در خیابان فردوسی – روبروی سفارت آلمان واقع می باشد .


تماشاگه پول

اولین گنجینه تخصصی و دائمی شکه و اسکناس در ایران به تاریخ هفدهم تیرماه سال 1376 در سالگشت هجرت رسول اکرم ( ص ) به همت اداره موزه های بنیاد مستضعفان و جانبازان انقلاب اسلامی افتتاح گردید . این مجموعه که شامل 1400 سکه و 750 قطعه اسکناس و تعداد تقریبی 200 قطعه اشیاء موزه ای غیر از سکه و اسکناس می باشد . در محوطه ای با وسعت حدود 2000 مترمربع به نمایش گذاشته شده و ضمن ارائه بخش قابل توجهی از سکه ها و اسکناس های ایران ، گوشه هایی از تاریخ این سرزمین را نیز به نمایش می گذارد .

بخش های تشکیل دهنده تماشاگه پول عبارتند از :

الف ) بخش ماقبل پول
ب ) سالن های مربوط به تاریخ سکه
ج ) سالن های مربوط به تاریخ اسکناس

در اردیبهشت ماه 1378 بخش جدیدی در سالن اصلی نمایش با موضوع سکه و اسکناس کشورهای مختلف با اطلاع رسانی عمومی شامل پرچم ، نقشه ، اطلاعات پولی و ارزشی و واحد پول آن کشور دارد .
تماشاگه پول علاوه بر سالن های نمایش از بخش های جنبی دیگر نیز تشکیل شده است که به اختصار عبارتند از : کتابخانه تخصصی ، بانک اطلاعات نگارخانه تماشاگه پول ، تماشاخانه یا سالن اجتماعات تماشاگه پول ، نمایشگاه های متفرقه تماشاگه پول ، بخش کتابفروشی و چایخانه. این مرکز در خیابان ولیعصر – بلوار میرداماد قرار دارد .


تماشاگه تاریخ

آثار به نمایش گذاشته شده در این گنجینه به تاریخ معاصر ایران ( 200 سال اخیر ) اختصاص دارد و شامل ظروف وسایل شخصی ناصرالدین شاه تابلوهای کمال الملک و ... است .
این موزه در خیابان ولیعصر – بالاتر از بلوار میرداماد – جنب خیابان قبادیان واقع است .


موزه آثار صنعتی

موزه آثار صنعتی که تحت پوشش سازمان هلال احمر جمهوری اسلامی ایران می باشد . آثار نقاشی و مجسمه علی اکبر صنعتی را جهت بازدید علاقمندان به نمایش گذارده است .


موزه مجلس شورای اسلامی

این موزه آثار هنری و تاریخی از قبیل استاد خطی تاریخی و تابلوهای نقاشی را جهت بازدید عموم ارائه نموده است . این موزه در میدان بهارستان – جنب مدرسه شهید مطهری واقع می باشد .

موزه علوم

موزه علوم دانشکده علوم مستقر در دانشگاه تهران جانوارن آمپایه شده را ارائه کرده است .


موزه ملی ملک

موزه ملی ملک وابسته به آستان قدس رضوی ، آثار تاریخی و هنری از قبیل انواع قالی پشمی و ابریشمی مربوط به دوره قاجاریه ، سکه های طلا و نقره مربوط به دوره هخامنشی تا قاجاریه ، میز و صندلی چوبی و قلمدان و تابلوهایی از دوره صفویه تا قاجاریه ، تمبر ، کتاب و خط را به نمایش گذاشته است . این موزه در میدان امام خمینی – باغ ملی – جنب وزارت خارجه واقع می باشد .


موزه های هنرهای معاصر

آثار هنری از قبیل نقاشی ، مجسمه ، عکس ، خط ، کتابهای هنری و صنایع دستی در این موزه به معرض تماشای عموم گذاشته شده است. این موزه در خیابان کارگر شمالی – جنب پارک لاله واقع می باشد .

موزه خانه صبا

این موزه هنری ، وسایل موسیقی و اسباب و لوازم شخصی استاد ابوالحسن صبا موسیقیدان مشهور ایرانی را ارائه نموده است . این موزه در میدان بهارستان – خیابان ظهیرالاسلام واقع می باشد .


موزه هنرهای ملی

یکی از مراکز نمایش هنر ایرانی موزه هنرهای ملی است . این مرکز هنر ایران را با آن ویژگی خاص به نمایش گذارده است .
از ویژگیهای این موزه می توان به مینیاتورهایی به سبک قرن دهم که در قرن اخیر نقاشی شده اند تابلوهای عرضه کننده چند هنر شامل نقاشی ، تذهیب و تشعیر و قالبسازی و خاتم کاری و منبت کاری در کنار همدیگر اشاره نمود .


موزه ایران ( رضا عباسی )

این موزه در بزرگداشت یکی از نگارگران عصر صفویه نامگذاری شده است . هدف از تشکیل آن گردآوردن ، پاس داشتن ، مطالعه کردن و شناساندن دستمایه های به یادگار مانده از هنرمندان چیره دست این مرز و بوم می باشد که به روی عموم شیفتگان هنر و فرهنگ والای ایران گشوده است . آثار این موزه از دوره ماقبل تاریخ تا قرن 13 هجری را در بر می گیرد .

مراکز و تالارهای تشکیل دهنده این موزه هنری عبارت است از :

1- تالار پیش از اسلام
2- تالارهای هنرهای اسلامی شامل :
الف ) آثار هنری و صنعتی
ب ) نگارگری
ج ) خوشنویسی

3- کتابخانه
این موزه در خیابان دکتر شریعتی – نرسیده به پل سید خندان واقع می باشد .


موزه هنرهای تزیینی ایران

با توجه به آثار و اهداف مشخصه از تشکیل هر موزه این مرکز نیز از این قاعده مستثنی نمی باشد . این موزه در سال 1338 بنا نهاده شده است . اکثر اشیاء جمع آوری شده مربوط به سده دهم تا چهاردهم هجری قمری می باشد . ساختمان موزه چهارطبقه می باشد که هر طبقه آثار خاصی را شامل می شود . طبقه همکف نمایشگاه دائمی آثار موزه ای کاخ مرمر شامل منبت ، معرق و خاتم کاری می باشد . طبقه اول بافته ها و دوخته های سنتی ایران و سوزن دوزی را در معرض دید قرار داده است . طبقه دوم پنج پخش مجزا دارد : بخش خاتم ، بخش منبت ،بخش لاکی ، بخش فلز و بخش شیشه و طبقه سوم که انواع نقاشی ها و مینیاتورها را به نمایش گذاشته است .


موزه فرش ایران

یکی از مشخصه های هنری ایران زمین ، فرش ایرانی می باشد . تاریخ شروع احتمالی فرش بافی در ایران معلوم نیست ولی با کشف قالی 2500 ساله پازیربک در سال 1949 میلادی در جنوب سیبری که بافت آن در دوره هخامنشی در ایران دانسته اند معلوم گردید که این هنر در ایران دیرپا است .
هدف از تشکیل این موزه را می توان پژوهشی در سوابق ، تحصیلات و کیفیت تاریخی هنر و صنعت فرش خاصه فرش ایرانی دانست . این موزه شامل سایر محصولاتی از قبیل گلیم هم می شود . این موزه در سال 1356 تأسیس یافته است .
این موزه در خیابان کارگر شمالی – تقاطع دکتر فاطمی واقع می باشد .


کاخ موزه سعدآباد

مجموعه سعدآباد در شمالی ترین ، مرتفع ترین و خوش آب و هواترین قسمت تهران ، در مساحتی حدود 400 هکتار واقع شده است . این مجموعه دارای حدود 180 هکتار جنگل طبیعی ، چشمه سارها ، باغستانها ، گلخانه ها و خیابانهای پوشیده از درخت و گل است . رودخانه جعفر آباد از وسط محوطه می گذرد . در این مجموعه حدود 14 کاخ با تأسیسات جنبی گوناگون ساخته شده که تعدادی در جریان انقلاب نیمه کاره رها شده اند . هر کدام از این کاخ ها با مساحتی زیاد و با انواع امکانات تفریحی شامل استخر ، مرداب ، زمینهای بازی ، باغ و غیره در اختیار یکی از نزدیکان شاه بوده است .
این کاخ موزه در میدان ولیعصر – خیابان زعفرانیه – خیاابن شهید طاهری واقع می باشد .


موزه سبز ( کاخ شهوند )

موزه سبز در حقیقت خانه رضا خان است که در سال 1306 ه.ش در بالای بلندترین نقطه سعدآباد ساخته شده است . این موزه از نظر ارزشهای اصیل معماری حائز اهمیت است رعایت اصول معماری سنتی با گچ بری ها آینه کاریها و ... که کلاٌ توسط اساتید هنرمند ایرانی به انجام رسیده است این بنا را از نظر معماری با سایر کاخ های موجود در این ناحیه متمایز می کند .
آثار موجود در این موزه عبارت است از قالی های نفیس و کلیه اشیاء کاخ از جمله مبل ظروف چینی و لوسترهای متنوع که در بین سالهای 53 و 54 از اروپا وارد شده است .


موزه رجعت و عبرت ( کاخ مادر شاه )

کاخ رجعت و عبرت در مجموعه سعدآباد قرار دارد و در سال 1305 برای استفاده و اسکان مادرشاه ساخته شد آثار و اشیای موجود در این کاخ موزه شامل فرشهای نفیس ایرانی و اشیای نفیس ساخت کشورهای اروپایی است .


موزه مردم شناسی

موزه مردم شناسی که در سال 1314 بنیاد گردید شامل آثار مربوط به مردم شهرستانهای مختلف ایران در دوره قاجاریه و معاصر می باشد . این موزه در میدان 15 خرداد داخل محوطه کاخ گلستان واقع می باشد


کاخ موزه ملت

این کاخ جهت اسکان خانواده محمدرضا در مجموعه سعدآباد ساخته شده است آثار مجموعه در این کاخ موزه شامل فرشهای نفیس و با ارزش ایرانی و اشیاء و چینی آلات خارجی و اموال مربوط به خاندان سلسله پهلوی می باشد .


کاخ موزه تاریخ طبیعی

این کاخ موزه که در مجموعه سعد آباد واقع شده است و مجموعه کم نظیری از حیوانات و جانداران سرزمینهای مختلف جهان را در خود جای داده است . این موزه در میدان هفت تیر ابتدای خیابان قائم مقام واقع می باشد .


موزه صنعت برق

در میان رشته های گوناگونی که صاحب موزه و نمایشگاه دائمی شده اند صنعت برق اساس تمدن نوین و مادر صنایع جدید هم بی نصیب نمانده است هر نموهه ای از ابزار و لوازم برقی برق سازی و برق رسانی از عهد مظفرالدین شاه تا امروز که در کشور موجود بوده در این نمایشگاه به تماشای اهل علوم و علاقمندان به مشاهده گذاشته شده است . این موزه در خیابان شهدا خیابان پیروزی خیابان شهید افروز واقع می باشد .


کاخ موزه هنرهای زیبا

کاخ موزه هنرهای زیبا که تابلوهای گرانبها و نفیس نقاشی را به نمایش گذارده است در مجموعه سعد آباد واقع شده است .


کاخ موزه نظامی

در این کاخ موزه ابزار و ادوات و تن پوشهای جنگلی مربوط به ادوار مختلف تاریخی ایران به نمایش گذارده شده است این کاخ موزه نیز در مجموعه سعدآباد جای گرفته است .


موزه آزادی

این مجموعه در داخل برج آزادی واقع شده و در آن اشیاء مختلفی از دوره های قبل از میلاد هخامنشی اشکانی ساسانی و دوره های اسلامی از قبیل اشیاء سفالین ظروف مفروغین تابلوهای نقاشی و فرش به نمایش گذارده شده است .


مجموعه هرباریوم

این مجموعه که وابسته به وزارت کشاورزی است مجموعه ای از گیاهان حشرات و جانوران را گرد آورده و محل مناسبی جهت بازدید و مطالعه علاقمندان و محققین فراهم نموده است . این موزه در خیابان تابناک جنب دانشگاه شهید بهشتی واقع می بیاشد .


موزه گیاهان دارویی

این موزه علمی وابسته به دانشکده داروسازی دانشگاه تهران می باشد که گیاهان مختلف دارویی را جهت بازدید محققین و علاقمندان و دانشجویان ارائه نموده است . این موزه واقع در دانشکده داروسازی دانشگاه تهران واقع شده است .


گنجینه رئیس علی دلواری

این گنجینه در ساختمانی که در اواخر سده سیزدهم ه.ق بنا شده قرار دارد و آثاری از سفال و آبگینه در آن به نمایش گذاشته شده است این موزه در خیابان جمهوری خیابان سی تیر واقع شده است .


گنجینه ملی ایران

اشیاء باستانی متعلق به هزاره های قبل از میلاد و آثار دوره تاریخی در این گنجینه به نمایش گذاشته شده است. این موزه در خیابان امام خمینی – جنب خیابان سی تیر قرار دارد .


گنجینه مینیاتور آبکار

در این گنجینه مجموعه ای از نقاشی مینیاتورهای استاد کلارا آبکار به نمایش گذاشته شده است این گنجینه د رخیابان ولیعصر خیابان زعفرانیه خیابان شهید طاهری کاخ سعدآباد قرار دارد .


گنجینه نقاشی پشت شیشه

مجموعه تابلوهای نقاشی پشت شیشه در این گنجینه به نمایش گذاشته شده است این موزه در تقاطع خیابان هدایت و تنکابن واقع شده است .


گنجینه ملی آب ایران

گنجینه ملی آب ایران به منظور حفظ احیاء و معرفی میراث گذشتگان این مرز و بوم در صنعت آب اعم از استحصال انتقال توزیع و بهره برداری تاسیس شده است . این موزه در خیابان ولی عصر زعفرانیه شهید فلاحی قرار دارد .


عکاسخانه شهر

شاید هنوز عکاسان که سرشان را زیر پارچه ای که روی دوربین قرار داشت پنهان می کردند مشغول به کار باشند همچنین نمونه های سالم از دوربینهای دستی کداک و آگفا که تنها در آفتاب عکس می گرفت احتمالاٌ هنوز در جاهایی در گوشه انبار اشیای متروک خاک می خورد . این موزه در میدان بهار شیراز واقع می باشد .


گنجینه ملی ملک

در گنجینه ملک آثاری از اسناد کمال الملک تابلوهای مینیاتور سکه خط مجموعه تمبر و فرشهای نفیس و قدیمی به نمایش گذاشته شده است . این موزه در میدان امام خمینی باغ ملی جنب وزارت امور خارجه واقع شده است .


گنجینه فرهنگ و مردم

این موزه در سال 1347 شروع به جمع آوری نمونه هایی از لباس های محلی ایران داروها و کتب خطی نموده است . مکان این موزه واقع در چهارراه قصر ابتدای خیابان شهید بهشتی می باشد .


کاخ گنجینه اصلی نیاوران

آثار به جای مانده از دوران پهلوی مانند فرش های نفیس ظروف مجسمه و ... در این گنجینه به نمایش گذاشته شده است . این گنجینه در خیابان نیاوران میدان شهید باهنر کاخ نیاوران واقع می باشد .


گنجینه شهدا

در این گنجینه وسائل آثار شخصی و به جای مانده از شهدا و آثاری که مرتبط با فرهنگ ایثار و شهادت است به نمایش گذاشته شده است . محل این موزه درخیابان طالقانی جنب خیابان فرصت می باشد .


گنجینه علوم دانشگاه تهران

در این گنجینه جانوران تاکسیدرمی شده و گیاهان خشک نگهداری می شوند این گنجینه مخصوص دانش آموزان و دانشجویان است . این موزه در خیابان انقلاب اسلامی دانشگاه تهران واقع شده است .


گنجینه زمین شناسی

در این گنجینه انواع سنگواره ها به نمایش گذاشته شده است مکان استقرار این موزه در خیابان آزادی می باشد .


گنجینه سکه

سکه های ادوار مختلف در این گنجینه به نمایش گذاشته شده است این موزه در خیابان امام خمینی واقع شده است .



گنجینه 13 آبان

در این گنجینه آثار استاد صنعتی و مجسمه و طراحی به نمایش گذاشته شده است این موزه در خیابان امام خمینی واقع شده است .


گنجینه سینما

در این گنجینه عکس ها اسناد و وسایل و تجهیزات قدیمی سینما از شخصیت های سینمایی نظیر دوبلورها و فیلم سازان پشت صحنه فیلم های بزرگ پوسترها و .... به نمایش گذاشته شده است . مکان این موزه در خیابان لاله زار کوچه پیرنیا می باشد .


گنجینه خط و کتاب میرعماد

مجموعه ای از سیر خوشنویسی در ایران در این گنجینه به نمایش گذاشته شده است این موزه در خیابان ولی عصر قرار دارد


موزه پست

به موزه پست امروزی می توان عنوان تجدید حیات یک موزه داد . در مجموعه احیا شده موزه پست نمونه هایی از قدیمی ترین اوات تحریر و ارسال مرسولات پستی و چاپاری تلفن های اولیه ( مشهور به هندلی با مراکزی 20 و 30 شماره ای ) تلگرامهای مورس تمبرها و دیگر ابزار ارتباطات و مخابرات از کبوتر نامه بر تا ماهواره به نمایش گذاشته شده است . این موزه در خیابان امام خمینی سر در باغ ملی واقع می باشد .


گنجینه دوران اسلامی

این موزه در آثار ادوار مختلف اسلامی به نمایش گذاشته شده است در خیابان امام خمینی قرار دارد .


گنجینه ریاست جمهوری

هدایایی به ریاست جمهور تقدیم شده است در این گنجینه قرار دارد گنجینه ریاست جمهوری در خیابان فلسطین قرار دارد .


موزه نیروی هوایی

یکی از قدیمترین موزه ها موزه نیروی هوایی می باشد . این موزه در خیابان پیروزی خیابان پنجم نیرو هوایی واقع است .



گنجینه بهزاد

این موزه مربوط به آثار استاد حسین بهزاد میباشد آثار این هنرمند با دو سبک قدیم و جدید در این مکان به نمایش گذارده شده است . این موزه در خیابان زعفرانیه خیابان شهید طاهری کاخ سعدآباد واقع است .


موزه تاریخ طبیعی

حیوانات تاسیدرمی شده در این موزه به نمایش گذاشته شده است این موزه بغیر از جمعه ها باز می باشد . این موزه در میدان هفت تیر ابتدای خیابان قائم مقام فراهانی واقع است .


شهرک سینمایی

دسترسی به استودیوی شهرک مانند که بتوان صحنه های مربوط به خیابانها معابر و دیگر جاهای عمومی را برای کنترل دقیق بر حرکات اشخاص و تنظیم عناصر صحنه در آنها بازسازی کرد از لوازم اصلی صنعت سینماست . در محوطه ای 45000 متری در جاده مخصوص کرج که در سال 1359 آماده بهره برداری شد امکان بازسازی تهران در نیم قرن پیش و اماکنی بسیار قدیمی تر و حتی باستانی فراهم آمده است

 




نوشته شده در تاريخ دوشنبه دوم آبان 1390 توسط هواسی ف

 

مقاومت

در تشریح قانون اهم با مقاومت و مفهوم آن آشنا شدیم. در توضیح مقاومت در ابتدا مقدمه ای از مفهوم آن بیان میکنیم و بعد به سراغ تعیین مقدار مقاومت با استفاده از کد رنگ میرویم و در ادامه به نحوه ساخت و اندازه گیری مقاومت های متغییر خواهیم پرداخت و در نهایت مقاومت های سری و موازی را توضیح میدهیم

واحد اندازه گیری مقاومت "اهم" میباشد. در توضیح مقاومت باید بگوییم که در حقیقت عامل بازدارنده جریان الکتریکی در مدار مقاومت است. یعنی در ساده ترین حالت وقتی میخواهید جریان را کنترل کنید و نگذارید توی مدار جریان زیادی به راه بیفتد ( که عامل سوختن مدار است) از مقاومت استفاده میکنیم.

مقاومت در اشکال گوناگون در وسایل الکتریکی و الکترونیکی کاربرد بسیاری دارد. یکی از انواع مقاومت مقاومت سرامیکی یا چینی است. که روی آن را با قشری از زغال پوشانده اند. مقدار چنین مقاومتی بستگی به مقاومت قشر زغالی دارد. که در حدود 0.001 تا 10 میکرون ضخامت دارد.

دو طرف این مقاومت به سیم های قلع اندود مربوط شده و لایه ای از لاک روی مقاومت را پوشانیده است. معمولا مقدار مقاومت را با نوارهای رنگی که روی آن ترسیم شده است نشان میدهند.

تعیین مقدار مقاومت با استفاده از کد رنگ:

اندازه مقاومت بر حسب اهم بوده و به وسیله چهار نوار رنگی بر روی بدنه اش مشخص میگردد که به صورت یک عدد دو رقمی و تعدادی صفر که در سمت راست آن قرار میگیرد است. همچنین در این کد بندی میزان خطا هم با یک نوار دیگر مشخص میشود.
مجموعه این علائم دارای فاصله های یکسان از دو طرف نیستند بلکه به طور آشکار به یک طرف نزدیک‌تر هستند. برای تعیین مقدار باید جوری مقاومت را در جلوی چشم قرار بدهید که مجموعه نوارهای آن مجموعه نوارهای رنگی طرف چپ قرار بگیرد

برای خواندن مقاومت با کمک جدول زیر عمل میکنیم

0

سیاه

1

قهوه‌ای

2

قرمز

3

نارنجی

4

زرد

5

سبز

6

آبی

7

بنفش

8

خاکستری

9

سفید

ابتدا با خواندن دو نوار اول عدد دو رقمی را مشخص میکنیم و بعد با کمک نوار سوم تعداد صفر های جلوی آن را تعیین میکنیم. و اینجوری به عدد مقاومت میرسیم.
تذکر 1: اگر نوار سوم سیاه باشد به این معنی است که مقدار مقاومت همان عدد دو رقمی است و صفر اضافی ندارد.

تذکر 2: در مقاومت های کمتر از ده اهم ( یعنی یک رقمی ها ) نوار سوم طلایی است. در این جور مقاومت ها عدد دو رقمی حاصل از نوار های اول و دوم را باید در "0.1" ضرب کنیم تا عدد مقاومت در بیاید. یعنی به طور خلاصه یک ممیز بگذاریم بین دوتا نوار!

تذکر 3: اگر نوار سوم نقره ای بود یعنی مقاومت زیر 1 است، یعنی کلا مقدارش برابر کسری از اهم است و به یک اهم هم نمیرسد. در این جور مقاومت ها عدد دو رقمی حاصل از نوار های اول و دوم را باید در "0.01" ضرب کنیم. یعنی یک ممیز بگذاریم روی عدد و بعد بخوانیم!


اندازه گیری مقاومت های متغیر

علاوه بر مقاومت های ثابت، مقاومت های متغیر هم وجود دارد که کاربرد زیادی هم دارند برای مثال هم پیچ کنترل صدای رادیو و پیچ تنظیم نور چراغ خواب مقاومتهای متغیر هستند. رئوستا و پتانسیومتر دو نوع از این مقاومتها به حساب می آیند.

رئوستا به شکل شماتیک زیر در مدار ها دیده میشود

مقاومت این المان مداری میتواند بین صفر اهم تا مقدار معینی که در روی بدنه اش مشخص شده است تغییر کند. آن فلش که روی شکل دیده میشود هم موید همین مسئله است که: "قابل تغییر میباشیم!"

پتانسیومتر اما کمی پیچیده تر عمل میکند. اول شکل شماتیک آن را ببینید

این المان مداری سه تا سر دارد، مقاومت بین سر های a و b همیشه مقداری ثابت است. اما با حرکت کردن قسمت متحرک میتوانیم مقاومت های بین دو نقطه a و c و همچنین بین دو نقطه b و c را تغییر بدهیم. البته همانطور که میبینید جمع این دو مقاومت اخیر باید همان مقاومت ثابت اولیه بشود.

سوال: چطور میتوانیم با کمک یک پتانسیومتر یک رئوستا را شبیه سازی کنیم؟

مقاومت های سری و موازی:

این بخش از درس خیلی مورد توجه طراحان کنکور هم هست! چون یکی از سرگرمی های مهندسان الکترونیک این است که بنشینند شبکه های خفن از مقاومت ها تشکیل بدهند و بعد مقاومت معادل آن را با هزار بدبختی مصاحبه کنند!

ما دو نوع ساده از به هم بستن مقاومت ها که کاربرد زیادی را دارند در اینجا میگوییم و دوستان علاقه‌مند را به کتابهای مدار ارجاع میدهیم ( که البته اگر الکترونیکی نیستید، این کتابها خیلی دردی هم دوا نمیکنند!)


1-سری بستن مقاومت ها

در این حالت که در شکل هم پیدا است. مقدار مقاتومت معادل برابر جمع مقاومتهای تک تک است. یعنی

 

Re = R1 + R2 + R3

خوب ناگفته پیدا است هر مقاومتی که دنبال این سری بسته بشود باعث میشود مقاومت معادل بیشتر بشود. فرض کنید شما یک مقاومت 100 کیلو اهمی میخواهید اما یادتان رفته از بازار بخرید، بهترین کار این است که مثلا ده تا مقاومت یک کیلو اهمی را با هم سری کنید و یک مقاومت معادل ده کیلیو اهمی بسازید. ( البته مقاومت معادلش یک کمی از نظر ابعاد ده برابر یک مقاومت 100 کیلوی معمولی در می آید!)

2- موازی بستن مقاومت ها

در این سیستم به هم بستن مقاومتها همانطور که مبینید جریان بین راه های مختلف پخشن میشود و همین باعث میشود که مقاومت معادل کمتر از آن چیزی که به نظر بیاید باشد.

در حقیقت فرمول این مقاومت به شکل زیر است

در این سیستم اضافه کردن یک مقاومت معمولا باعث کمتر شدن مقاومت کل میشود ( در حقیقت راه فرار جدیدی برای الکترون ها پیدا میشود و جریان سریعتر میشود و در نتیجه مقاومت کاهش پیدا میکند. باور ندارید؟ مخرج مشترک گیری

رساناي الكتريكي (هادي)

به هر ماده اي كه بتواند جريان الكتريكي را از خود عبور دهد رساناي الكتريكي يا هادي الكتريك (هدايت كننده جريان الكتريكي ) گويند مانند فلزات و به هر ماده كه نتواند جريان الكتريكي را از خود عبور دهد نارسانا يا غيرهادي گويند مانند پلاستيك ، چرم ، كاغذ وغيره

 مقاومت چيست

 مقاومت  جسم هادي دو سري است كه در برابر عبور جريان مقاومت مي‌كند و ولتاژ دو سر آن متناسب با جريان عبوري از آن مي‌باشد

هر هادي الكتريكي در برابر عبور جريان مقداري مقاومت از خود نشان ميدهد اين مقاومت باعث ميشود كه جريان عبوري از هادي محدود شود با كم و زياد كردن مقاومت موجود در مسير يك مدار ميتوان جريان كل مدار را كنترل كرد .

 

مقدار مقاومت

مقدار مقاومت هادیها بستگي به جنس هادي و طول آن وسطح مقطع آن  دارد كه آن را بر حسب اهم مي سنجند L/A ρ  R= که  ρ  نشان دهنده جنس هادی و L  طول و A  سطح مقطع می باشد.

 

 

 

    نمایش مقاومت

    در الكترونيك مقاومت را با حرف R (ابتداي كلمه Resistor) نمايش مي‌دهند. مقدار ولتاژ دو سر يك مقاومت تنها به مقدار جريان عبوري بستگي دارد. قانون اهم بيانگر اين وابستگي مي‌باشد:


V/R=I    واحد اندازه گيري مقاومت اهم Ω مي‌باشدوهمچنین واحدهای بزرکتری مثل کیلواهم ومگا اهم نیز مورد استفاده قرار می گیرد.  

 تعریف اهم

  يك اهم عبارتست از مقدار مقاومتي كه اگر به دو سريك منبع ولتاژ يك ولتي وصل شود جريان يك آمپر از آن عبور كند (طبق قانون اهم)

 کاربردهای مقاومت سیمی

يكي از كارهايي كه مقاومت انجام می دهد  اين است  كه مقداري از جريان را تبديل به

گرما می کند در بعضي جاها ما عمداً براي توليد گرما از مقاومت استفاده ميكنيم مثل مقاومت تنگستن لامپ يا سيم مقاومت داري كه در سماورهاي برقي يا بخاري برقي ها استفاده ميكنيم كه به آن المنت هم می گویند.

در اين جور مواقع كه گرما كار مورد نياز ما را انجام می دهد می گوییم دستگاه انرژي الكتريكي را مصرف كرده اما هر وقت كه اين گرما را لازم نداشته باشيم می گوییم مقاومت سيم مقداري انرژي الكتريكي رو تلف كرده مثل گرمايي كه در سيمهاي انتقال انرژي (سيمهاي رابط ) توليد مي شود .

شكل ظاهري مقاومتها

مقاومت ممكن است چندين حلقه سيم مسي نازك كه به دور هسته اي پيچيده شده است باشد ، و يا از مواد نيمه رسانا مانند كربن ساخته شده باشد. مواد نيمه رسانا نسبت به رساناها مقاومت بيشتري در برابر عبور جريان از خود نشان ميدهند. مقاومتها به اشكال و اندازه هاي مختلفي ساخته ميشوند كه رايجترين آنها ، مقاومتهاي رنگي هستند كه از آنها در جريانهاي پايين استفاده ميشود و در جريانهاي بالا معمولا از مقاومتهاي سراميكي يا آجري استفاده ميشود كه نسبت به مقاومتهاي رنگي حجم بيشتري دارند .




 

سمبل مداري مقاومت به اين شكلها است

 قرائت مقدار مقاومت

هما نطور که در شکل زیر مشاهده می کنید در مقاومتهای کر بنی با چهار رنگ مشخص شده است که عدد که رنگ اول ودوم نمایانگر عدد ورنگ سوم مشخص کننده تعداد صفر جلوی عدد ورنگ چهارم

بیانگر درصد خطا می باشد به عنوان مثال اگر مقاومتی از رنگهای قرمز –بنفش –سبز تشکیل شده باشد مقدار آن2700000 اهم یا 2.7مگا اهم است

درصد خطاي يك مقاومت :

رنگ چهارم درصد خطاي مقاومت ( تولرانس ) را نشان مي دهد . و در مثال بالا رنگ چهارم طلائي است و لذا خطاي مقاومت فوق مثبت و منفي 5 درصد است . يعني مقدار اين مقاومت 5 درصد

بيشتر يا 5 درصد كمتر از 270 كيلو اسهم است . در زير ميزان خطا براي رنگ هاي قهوه اي ، قرمز ، طلائي و نقره اي نشانداده شده است .

قهوه اي  ±1%

قرمز  ±2%

طلائي  ±5%

نقره اي  ±10%

 

 

 

مختصر نويسي مقدار مقاومتها :

در نقشه ها معمولاً بمنظور تند نويسي و مختصر نويسي ممكن است از عبارات مخففي نظير R  استفاده شود . در زير مثالهائي براي اطلاع علاقمندان آورده شده است .

560R means 560 

2K7  means 2.7 k = 2700 

39K  means 39 k

1M0  means 1.0 M = 1000 k

  ولتاژ

     ولتاژ يك نيروي ذخيره شده است كه باعث به حركت در آوردن الكترونها ميشود وآن را باVنمایش میدهند وواحد آن ولت است

  جریان

    حركت الكترونها در يك هادي (سيم) را جريان الكتريكي گويندو آن را باI نمایش می دهند وواحد آن آمپر است

  قانون اهم

    رابطه بين اين سه كميت مقاومت ، جريان ، ولتاژ آقای اهم کشف کرده بدین صورت

    مقاومت / ولتاژ= جريان عبوري از سيم  I=V/R

   که  اين معادله را به اين صورت ها هم می توان نوشت                    
   جريان / ولتاژ = مقاومت  R=V/I

   جريان × مقاومت = ولتاژ   

 V=R/I 
   در مدار الكتريكي هر چه فشار الكتريكي (ولتاژ) رو افزايش دهيم در صورت ثابت بودن مقاومت مدار جريان نيز بيشتر ميشود

 
   مثال


   فرض ميكنيم كه يك مقاومت 5 اهمي داريم دوسرش رو به يك منبع ولتاژ 10 ولتي وصل كرده ايم ميخواهيم ببينينم كه چه جرياني از مقاومت عبور ميكند
 I=10/5 = 2 A 


   پس جريان دو آمپر از مقاومت عبور ميكند حالا اگر به جاي مقاومت 5 اهمي مقاومت 4 اهمي قرار بديم جرياني كه مقاومت از منبع تغذيه دريافت ميكند 2.5   آمپر ميشود

     پس نتيجه ميگيريم كه هر مقاومت يا هر مصرف كننده فقط به اندازه مورد نياز خود از منبع تغذيه، جريان ميكشد.

   توجه داشته باشيد وقتي يك منبع به مقاومتي جريان ميدهد اين جريان از خود منبع تغذيه هم عبور ميكند

   توان

  از حاصلضرب جريان و ولتاژ بدست مي آيد واحد آن وات (W) است يعني توان يك منبع 12 ولتي 2 آمپر  24=12*2  وات است كه نشان دهنده قدرت آن ميباشد

   براي هر عنصري كه در يك مدار الكتريكي وجود دارد ميتوان توان را محاسبه كرد بطور كلي دو نوع توان در يك مدار وجود دارد   1- توان توليدي كه توسط منبع تغذيه توليد ميشود    2- توان مصرفي كه                  

   توسط مصرف كننده ها مصرف ميشود ، در يك مدار هميشه توان توليدي با توان مصرفي برابر است (در صورت صرفنظر كردن از تلفات سيمهاي رابط)

   توانی كه يك مقاومت مصرف ميكند به جريان عبوری از آن بستگی دارد كه طبق رابطه زير محاسبه ميشود

P=R*I^2

  بطور كلی سه فرمول برای توان ميتوان نوشت

P=V^2/R 

P= V*I 

 

P=R*I^2 

 

 

 

  انواع مقاومت

  الف)ثابت

        1)مخلوط کربن(لایه کربن)

          2)لایه ای(لایه فلز- لایه اکسید فلز)

          3)سیمی(لایه اکسید فلز)

   ب)قابل تنظیم

         1)ولوم

           2)پتانسیومتر

   ج)متغیر(وابسته)

       1)وابسته به حرارت ((PTC-NTC

        2)وابسته به نورLDR

        3)وابسته به ولتاژVDR

  مقاومتهای ثابت

  مقاومت کربنی:کربن با عبور جریان از خود مقاومت نشان می دهد بنابر این در ساخت این مقاومت از ترکیب پودر کربن (گرافیت)+صمغ+مواد مقاوم(که در اثر حرارت وفشار به شکل دلخواه در                   می آید)      

 

 

  مقدار

 

مقاومت=گرافیت/دیگر مواد

 

  مزیتهای این نوع مقاومت ارزانی وکوچکی وامکان ساخت تا100مگااهم  وعیوب آن داشتن ضریب حرارتی بالا وتولید اغتشاش زیاد وثبات کم

  مقاومت لایه ای: ابتدا روی میلهای از سرامیک شیارهایی حلزونی ایجاد می کنند وبعد روی آن لایه نازکی از کربن یا فلز ویا اکسید فلز رسوب می دهند که نوع کربنی ضریب حرارت     ونویز  کمی دارد وارزان است ونوع فلزی آن قیمتش بالاست

  مقاومت سیمی:سیم مقامت داری از جنس آلیاژ(نیکل-مس-...)را بر روی استوانه ای سرامیکی می پیچند وآن را در یک محفظه سیمانی با مقطع مربع یا مستطیل قرار می دهند وبه مقاومت آجری معروفند وبرای توانهای بالای 2 وات استفاده می شودبه عنوان کاهش دهنده ولتاژدر تلویزیونهای لامپی استفاده می شدوگاهی به عنوان مقاومت فیوزی (محافظتی) استفاده می شود زیرا

اگرجریان زیادی از آن عبور دهیم سیم

 

داخلی آن مانند مقاومت می سوزد مزیت آن این است که به هنگام سوختن شعله ور نشده وکاملا قطع می گردد وعیب آن داشتن خاصیت خود القاییست که با   پیچیدن سیم به صورت دولایی(فیلار)وسیمهای رفت وبرگشت وایجاد جریانهای مساوی مخالف تا حد زیاد خاصیت خود القایی آن را کم می کنند 

   نکته:مقاومتهای کربنی ولایه ای پس از سوختن مقدار مقاومتشان افزایش می یابد وما از این راه می فهمیم مقاومت معیوب است

 مقاومتهای قابل تنظیم

     ولوم:چون اولین با ر به عنوان تغییر دهنده حجم صدا استفاده شده ولوم نامیده شده وسه نوع است 1)چرخان (دوتایی-سه تایی) 2)کشویی   3)ولوم استریو(ولوم دوبل)در نوع چرخان دوتایی وسه

  تایی هم محور هستند و با تغییر یک دسته بطور هم زمان مقدار آن تغییر می کند در ولوم استریو دسته ولوم دارای دو استئانه هم محور است که بطور مستقل هر یک ولوم مربوط به خود را تغییر می

  دهند البته بعضی از ولومها علاوه بر ولوم کلیدهم هستند.

 پتانسیومتر:از کربن ساخته شده ومعمولا برای توانهای حدود 2وات استفاده می شود برای توانهای بالا از نوع سیمی استفاده می شود وبه وسیله پیچ گوشتی تغییر می کن

  

 

 

 مقاومتهای وابسته

ترمیستور یا مقاومت تابع حرارت:

  الف)NTC :در صورت بالا رفتن دما مقدار مقاومت کاهش می یابد وآنرا از جنس اکسیدهای مختلف فلزات مثل آهن ومنگنز می سازند وبرای جلوگیری از ازدیاد جریان در لحظه روشن شدن دستگاه

  استفاده می شود  NTC   که در رادیو استفاده می شودعدسی رنگی (قرمز یا سبز ویا سفید است) واگر بسوزد قطع می شود و   NTC   که در تلویزیون استفاده می شودلولهای شکل وبا فیلامان    

 

  سری می شود

   تا جریان به تدریج وارد تلویزیون شود زیرا در ابتدا سرد است

 

                                                                                                     

 

 

 

 

 

 

  ب)PTC:در اثر بالا رفتن حرارت مقدار مقاومت آن افزایش می ابدمقداراهم آ« در حرات 25 درجه بیان می شود.

 

 

 

 

 

 

    مقاومت تابع نور:

 

  فتو رزیستور یا   LDR مقاومتهایی هستند که مقدرار مقاومتشان با نور تغییر می کند که از سولفیت کادمیم ساخته شده و با تابیدن نور اهم آن کم می شوددر نور معمولا کمتراز 10اهم ودر تاریکی

  بیشر از 100کیلو اهم در مدارات به عنوان نو سنج مورد استفاده قرا ر می گیرند.

 

 

 




نوشته شده در تاريخ دوشنبه دوم آبان 1390 توسط هواسی ف

معماری در استان خراسان رضوی

مقدمه:

سرزمین گسترده خراسان به خاطر پهناوری و دیرپایی و اصالت تاریخ خود فرهنگ‌های متنوع و اندیه‌ها و مذاهب و هنرهای گوناگون را در خود پرورانده است . علاوه بر ادبیات کهن که زبانزد خاص و عام است آثاری همچون آتشکده‌ها و مساجد معابر و رباط‌ها و بناهای گوناگون تاریخی در این استان خودنمایی می‌کند این ابنیه تاریخی که نمونه‌ای از ذوق هنری و مذهبی گذشتگاه است از اهمیت خاصی برخوردار است و می‌تواند بهترین نمونه شناخت هنر و فرهنگ گذشته این سرزمین باشد بناهایی که تاکنون در این سرزمین به یادگار مانده و شناسایی شده است نمونه‌هایی است از هنر دوران ساسانی تا عصر معاصر. در این کتاب ضمن بررسی سابقه تاریخی تا عصر معاصر وجود حرم مطهر حضرت رضا (ع) در شهر مشهد سبب شناختن بناهای دیگر شده که مجموعه‌ای زیبا را پدید آورده است . در ادوار مختلف سلسله‌های گوناگون که می‌خواستند به ظاهر پیوندشان را بامذاهب حفظ نمایند به ساختن این آثار و یا تعمیرات و ملحقاتی در اطراف حرم مطهر پرداخته‌اند به این جهت شناخت و بررسی بناهای اطراف بارگاه مقدس رضوی می‌تواند گوشه‌ای از فرهنگ معماری اسلامی را به ما بشناساند.


موقعیت جغرافیایی

کشور ایران سرزمینی است نسبتا مرتفع که بخش عمده‌ای از فلات ایران را در بر گرفته است این کشور میان 25 درجه تا 45 درجه عرض شمالی و 40 درجه تا 63 درجه طول شرقی قرار گرفته است. اختلاف ساعت میان شرقی‌ترین و غربی‌ترین نقاط ایران یک ساعت و 18 دقیقه است.

شکل،‌وسعت و حدود ایران کنونی دارای شکلی شبیه به لوزی است که قطر بزرگ است 2.250 کیلومتر از دامنه‌ی آرارات در شمال غربی تا بندر گواتر در جنوب شرقی و قطر کوچک آن 1.400 کیلومتر از سرخس در شمال شرقی تا دهانه اروند رود در جنوب غربی است این لوزی را در جهت شمالی – جنوبی خطی به طول 1.225 کیلومتر در امتداد نصف النهار شرقی به دو نیمه‌ی شرقی و غربی و خط دیگری به طول مشابهی روی مدار شمالی به دو نیمه شمالی و جنوبی تقسیم می‌کند . مساحت ایران حدود یک بیست و هفتم وسعت قاره‌ی اسیا و یک نودم وسعت خشکی‌های جهان است. ایران محدود است از شمال به جمهوریهای ارمنستان و آذربایجان دریای خزر و جمهوری ترکمنستان از مشرق به افغانستان و پاکستان از جنوب به دریای عمان و خلیج فارس و از مغرب به جمهوریهای عراق و ترکیه کشور ایران 657 کیلومتر مرز آبی در جنوب دریای خزر 784 کیلومتر در دریای عمان  و 1.259 کیلومتر در خلیج فارس یعنی جمعا 2.700 کیلومتر مرز دریایی دارد. که با 6.031 کیلومتر پیرامون کشور را به 8.731 کیلومتر می‌رساند.

مشخصات جغرافیایی استان خراسان رضوی

استان خراسان رضوی یکی از جدید‌ترین استان‌های ایران است که از تقسیم استان خراسان بزرگ به وجود آمده است. مرکز این استان (شهر مقدس مشهد) در پهنای شمالی 36 درجه و 17 دقیقه درازای خاوری 59 درجه و 36 دقیقه و ارتفاع 970متری از سطح دریا واقع شده است. این استان از سمت شمال به خراسان شمالی و ترکمنستان از خاور به افغانستان از جنوب به استان خراسان جنوبی از باختر به استان سمنان و از جنوب باختری به استان یزد محدود شده است. شهرستان‌های مشهد، تایباد، تربت جام ،‌رشتخوار،‌قائنات، خواف،‌فردوس ، چناران ، سرخس ،‌درگز ، فریمان ، قوچان ، بردسکن ،‌خلیل اباد ،‌کاشمر ، گناباد،‌نیشابور و کلات شهرستانهای این استان هستند راه‌های زمینی و هوایی استان به شرح زیر است.

راه‌های زمینی در خراسان رضوی به راه‌های جاده‌ای و راه‌های آهن بخش می‌شوند راه‌های جاده‌ای خراسان رضوی شامل محورهای زیر هستند


محور شمالی

این راه از طریق مازندران به محورهای شمال باختری خراسان می‌پیوندد. مسیر اصلی آن شهرستان‌های بجنورد ، شیروان ، قوچان ،‌ چناران و مشهد است دنباله این راه از طریق فریمان ، تربت جام ، تایباد به دوغارون در مرز افغانستان رفته به راه‌های آن کشور می‌پیوندد در ازای این مسیر از مرز افغانستان تا شهر بجنورد در خراسان شمای حدود 550 کیلومتر است.

محور باختری

این راه بهترین مسیر مشهد – تهران است که پس از گذشتن از سمنان دامغان و شاهرود به راه‌های استان خراسان رضوی پیوسته و از شهرهای سبزوار و نیشابور گذشته در مشهد پایان می‌پذیرد در ازای این مسیر 892 کیلومتر است.

محور جنوبی

این راه سبب پیوستن استان خراسان رضوی با خراسان جنوبی و شهرهای یزد ، کرمان زاهدان و زابل می‌شود این راه پس از گذشتن از تربت حیدریه، گناباد ‌، فردوس و طبس از طریق رباط پشت بادام به یزد می‌رسد که در ازای آن 939 کیلومتر است شاخه دیگر این راه از مسیر دیهوک و راور به کرمان می‌رسد که در ازای مسیر آن 894 کیلومتر است در حال حاضر این مسیر برای گذشتن اتومبیل های سواری و مسافرت‌های خانوادگی مناسب نیست.

راه سوم راه مشهد – زاهدان است که پس از گذشتن از شهرهای گناباد ، قائن و بیرجند در خراان جنوبی به زاهدان می‌رسد در ازای این مسیر از مشهد تا زاهدان 975 کیلومتر است.

مکان‌های دیدنی و تاریخی

استان خراسان رضوی یکی از مهم‌ترین قطب‌های گردشگری ایران است و از جاذبه‌های طبیعی و مکان‌های دیدنی مذهبی و تاریخی بسیار ارزشمندی برخورد ار است مهم‌ترین اماکن دیدنی استان خراسان رضوی عبارت‌اند از حرم مطهر حضرت امام رضا (ع) و مجموعه‌ی استان قدس رضوی مسجد گوهرشاد مدرسه‌ی پریزاد مدرسه دودر بقعه‌ی خواجه ربیع بقعه‌ی گناباد سبز ، آرامگاه نادرشاه افشار ، مصلای مشهد، طرقبه،‌ شاندیز، پارک وکیل‌آباد،‌کوه سنگی ، بندگلستان ،‌ خواجه اباصلت ، خواجه مراد و مقبره‌ی گوهرتاج (در مشهد) مسجد پامنار،‌آرامگاه ملا هادی سبزواری ،‌مناره‌ی خسروگرد،‌رباط مهر ، آرامگاه سید حسن غزنوی و مسجد جامع (در سبزوار) گنبد هارونیه و آرامگاه فردوسی (در توس) ، کتیبه‌ی نادری ، عمارت خورشید ، ارغون شاه و مسجد کبود گنبد) در کلات نادری ، شهر عتیق تپه بام و مدرسه عرضیه (در قوچان )‌آرامگاه شاه قاسم انوار و مقبره‌ی شیخ احمد جامی (در تربت جام)‌برج کرات (در تایباد) باغ گلشن (در طبس) ، ارگ کلاه فرنگی ، دریاچه‌ی گل بی بی و آرامگاه بابا لقمان (در سرخس)، قدمگاه رباط عباسی و آرامگاه‌های عطار، کمال الملک و خیام (در نیشابور)‌، برج علی آباد ، مناره‌ی فیروز آباد ، باغ مزار، و آرامگاه مدرس (در کاشمر) و مقبره‌ی شیخ حیدر و مسجد ملک (در تربت حیدریه) سنگ فیروزه ، زعفران ادویه و مهر و تسبیح از سوغاتی‌های استان خراسان رضوی است.

موقعیت جغرافیایی و طبیعی:

شهرستان مشهد با وسعت 10450 کیلومتر مربع از سطح دریا 980 متر ارتفاع دارد و مرکز آن شهر مشهد است.

این شهرستان که در شمال شرق ایران واقع است. از تهران 934 کیلومتر فاصله دارد . مشهد از شمال به کلات، از شرق به شهرستانهای سرخس و تربت جام از جنوب به ترتیب حیدریه و از غرب به شهرستان‌های نیشابور، چناران و از شمال غربی به شهرستان درگز مربوط است مهم‌ترین رشته کوه مشهد:

-                هزار مسجد است که شمال شرق و شرق این شهر قرارداد و مهمترین قله آن به نام اژدرکوه در 30 کیلومتری مشهد واقع است.

-                رشته کوه بینالود نیز که در غرب و جنوب غربی این شهر سربرآورده است.

آب و هوای مشهد معتدل و متغیر است و وزش بادها بیشتر در جهت جنوب شرقی و شمال غربی . بیشترین درجه حرارت در تابستان‌ها 35 درجه بالای صفر و کمترین آن در زمستان‌ها 15 درجه زیر صفر می‌باشد.

ویژگیهای اقتصادی:

فعالیت‌های اقتصادی مشهد متکی به خدمات ، صنعت و کشاورزی است مهمترین محصولات کشاورزی مشهد غلات، چغندر قند و محصولات جالیزی و معادن مهم آن نیز سنگ گچ، نمک فلدسپات ، کرومیت و سنگ مرمر می‌باشد.

مهمترین صنایع موجود در مشهد، غذایی پوشاکی، چرم تولید مصالح ساختمانی صنایع فلزی و صنایع دستی است. تقریبا 40 درصد کل صنایع مشهد را صنایع غذایی به خاستگاه اندیشه‌های سترگ و مردان بزرگ بوده‌اند از میان بی‌شمار مفاخر شهر مشهد و شهر توس می‌توان به افرادی همچون حکیم ابوالقاسم فردوسی، محمد کاظم آخوند خراسانی ، احمد دقیقی ، شیخ طبرسی ، محمد تقی ملک الشعرای بهار ، ثنایی مشهدی ، حر عاملی ، خدیوجم ، رستم ساعاتی ، سلطان علی مشهد ، امام محمد غزالی، خواجه نصیرالدین توسی، خواجه نظام الملک و مهدی اخوان ثالث اشاره کرد.


تاریخچه‌ی مشهد:

مشهد یکی از شهرهای بزرگ ایران و مرکز استان پهناور خراسان رضوی است. خراسان در زبان پهلوی «خوراسان» تلفظ می‌شود که به معنای سرزمین خورشید یا خاورزمین یا محل طلوع آفتاب است. سابقه تاریخی مشهد با شهر طوس کاملا مرتبط است. مشهد امروز جزء کوچکی از شهر نوغان است که بنا به اعتقاد باستان شناسان و بر اساس آثار یافت شده در اطراف کشف رود دارای پیشینه‌ای هشتصد هزار ساله می‌باشد در افسانه‌ها آمده است که جمشید ، از سلسله کیانیان ، طوس را بنا کرد و به جانشین خود کیخسرو سپرد

در سال 193 هجری قمری هارون الرشید خلیفه بزرگ عباسی از خراسان به ماوراء النهر لشکر کشی کرد. لین در بین راه بیمار شد و درگذشت و در قریه‌ای بنام سناباد از مضافات نوغان بخاک سپرده شد. دو سال مامون خلیفه عباسی پسر او رهسپار زیارت قبر پدر شد و در این سفر علی بن موسی (ع) هشتمین امام شیعیان با او همراه بود مامونس عباسی امام رضا را توطئه‌ای به قتل رساند. و برای سرپوش گذاردن به عمل خویش او را نیز کنار قبر پدر به خاک سپرد و بقعه‌ای بر روی هر دو قبر ساخت . چندسال بعد دهکده‌ای در اطراف بعقه پدید آمد و چون عقیده عموم مردم شیعه بر آن بود که هشتمین پیشوای آنها با توطئه‌ای شهید شده برای مناسبت آن دهکده را مشهد که به معنای محل شهادت نامیدند.

بعدها در طول تاریخ به دلیل مهاجرت‌های پی در پی به این منطقه این شهر روز به روز وسعت یافت و آباد گردید.

در قرن دهم میلادی قسمت اصلی بقعه و ساختمانهای اطراف آن ویران شد لیک سلطان محمود غزنوی در قرن چهارم هجری ساختمان جدید بر روی هر دو قبر بنا کرد پس از درگذشت تیمور لنگ فرزند او شاهرخ در آبادانی و زیبایی مرقد امام رضا (ع) سعی فراوانی کرد.

مشهد از قرن شانزدهم میلادی که سلسله مذهب صفویان بر ایران تسلط یافتند و دارای تعصبات شدید ملی و مذهبی بودند رو به آبادانی و توسعه گذاشت زیارت قبر امام رضا (ع) از این زمان متداول گشت و در زمان شاه عباس اول بناهای دیگری مرد افزوده شد.

در زمان نادر شاه افشار، مشهد به عنوان پایتخت وی به حد اعلای رونق و وسعت و آبادانی رسید.

حصار و برج بارو و ساختمانهای مشهد

مشهد نیز مانند دیگر شهرها و آبادیهای خراسان در گذشته دارای حصار و برج و بارو و استحکامات بوده است که عمارات و ذخایر آستانه مقدس و مجاورین و ساکنان آن را از حملات و تهاجم دشمنان و یاغیان محفوظ می‌داشته است. تاریخ پیدایش قدیمیترین حصار مشهد به دوران حکومت غزنویان برمی‌گردد. که به قولی:‌ توسط سوری بن معتز و به دستور سلطان محمود یا مسعود غزنوی ایجاد گردیده و در سال 511 هـ.ق حصار دیگری توسط امیر علاء الدین ملقب به عضدالدین به دور مشهد احداث شده است.

در عهد شاهر تیموری و توسط امیر سید خواجه حصار بزرگتری به دور مشهد احداث گردید که استحکامات و برج و باروهای قبلی در داخل این حصار واقع شده بود و در سال 808 هـ.ق ساختمان آن پایان پذیرفت.

آخرین حصار مشهد در 950 هـ.ق  به دستور شاه طهماسب ساخته شد 1800 متر وسعت داشت و دارای 141 برج و شش دروازه بوده است.

دیوار شهر مشهد ده متر عرض و بین 6 تا 7.5 متر ارتفاع داشت و در سمتی که از بالای دیوار به جانب بیرون بود یک دیوار نازک به عرض یک متر و به بلندی دو متر ساخته شده بود و در سینه کش آن دیوار دومتری سوراخها روزنه‌هایی ردیف قرار داده بودند که برخی برای دهانه توپ و بسیاری برای دهانه تفنگ فراخی داشت. و مدافعین شهر وقتی از بیرون دچار هجوم دشمن می‌شدند توپها را از سربالاییهای مخصوص که به فاصله‌های معین ساخته شده بود به راحتی به بالای باره می‌کشیدند و جلو روزنه‌ها قرار می‌دادند و هر سرباز با تفنگ خود پشت یکی از روزنه‌های کوچکتر جا می‌گرفت و به دفاع می‌پرداخت و در فاصله‌های معین از این باره برجهای دو و سه طبقه ساخته شده بود و از طبقه دوم برج دری به روی باره گشوده می‌شد.

هنگام ناامنی علاوه بر آن که دروازه‌ها بسته می‌شد در داخل برجها نیز نگهبانانی کشیک می‌دادند و در هر پاس نفراتی معین از برج تا برج دیگر روی باره قدم می‌زدند بیرون باره کوچه‌ای بود که یک طرفش دیوار و طرف دیگرش به خندق منتهی می‌شد . آن طرف خندق نیز جان پناهی مانند تپه‌های خاک قرار داده بودند که مدافعین شهر از نزدیک شدن دشمن به خندق و برج و باره ممانعت می‌کردند البته هنگام جنگ در خندق آب می‌انداختند تا دشمن به سادگی نتواند به دیوار و برجها برسد.

در موقع امنیت هم هنگام شب دوازه‌ها بسته و صبح باز می‌شد و دروازه بانان با حقوق و مسئولیت معین شب و روز زیر دالانی که پشت دروازه بود در اتاقهی خود اقامت داشتند.

مشهد دارای چند دروازه بود که نام بعضی از آنها عبارت بودند از:

دروازه میر علی آمویه دروازه عیدگاه دروازه سراب دروازه پایین خیابان و بعدها دروازه ارگ درهای خانه‌ها بسیار کوتاه ساخته می‌شد و از در تا صحن حیاط چند پهل باید سرازیر پیموده می‌شد این درها و پله‌ها برای آن ساخته می‌شد تا سواران دولتی یا دشمن نتوانند به راحتی با اسبهای خود وارد خانه شوند نوع ساختار دالانها به گونه‌ای بود که مردم در هنگام هجوم سواران غارتگر و دسته‌جات سپاهی که به خانه‌ها می‌ریختند بتوانند مقابله کنند چون سپاهیان نمی‌توانستند به صورت جمعی در دالانها تردد نموده و می‌بایست یک یک حرکت می‌کردند و بنابراین برای اهل کوچه آسان بود که بر آنها غلبه نمایند.

مردم شهر اشیای خود را در سردابها و چاههای مخفی می‌کردند تا در تهاجم دشمن به دست آنها نیفتد.

مشهد دارای باغهایی بود و بهترین نمونه ساختمانهای مشهد عمارتی در وسط باغ بود که دور ان با دیواری بلند محصور شده بود و در درون این دیوار ضخیم روزنه‌هایی تعبیه شده بود که برای تیر اندازی از آنها استفاده می‌گردید.

عمارت که در وسط باغ قرار داشت عبارت از برجی بود که یک در بسیار کوتاه داشت که شخص باید نشسته وارد آن می‌شد و سپس از پله‌های مارپیچ داخل آن که به دیوار چسبیده بود تا طبقات دوم و سوم بالا برود و روی پشت بام آخرین طبقه بازجان پناه و محلهای تیراندازی وجود داشت.

مدارس مذهبی

مشهد شهری مذهبی است و علت پدایش و توسعه آن وجود مرقد مطهر امام رضا (ع)‌ می‌باشد که در طول چندین قرن شیعیان را به سوی خود خوانده است اما این شهر شیعه نشین تا قبل از ظهور صفویان که شیعیان از آزادی چندانی برخوردار نبودند.

آنچنان که باید و شاید مورد توجه نبوده است ولی با رسمیت یافتن مذهب تشیع در دوران صفوی آزادی قطعی برای شیعیان ایجاد گردد و اماکن مختلف مذهبی از جمله مدارس متعدد احداث گردید و با حضور بیشتر علمای برجسته تشیع حوزه علمی مشهد بیش از پیش فعال شده و مشهد به عنوان یکی از بزرگترین مراکز علمی مطرح گردید.

این مدارس از نظر اهمیت و اعتباری که داشته‌اند و هم اکنون نیز دارند قابل مطالعه هستند و لذا به اجمال تاریخچه مدارس مذهبی عهده صفویه معرفی می‌شوند اما قابل ذکر است که اگرچه تعداد مدارس عهد صفویه نیز همچون مساجد احداث شده از جمله اقدامات عمرانی است و بناهای قبل از آن با مدارس عهد صفویه مقایسه نیست اما مدارسی نیز در قبل از عهد صفویه وجود داشته است که مدرسه پریزاد و مدرسه دو در از آن جمله هستند.

مدرسه پریزاد به نظر برخی توسط پریزاد خانم،‌گوهرشاد همسر شاهرخ میرزای تیموری و تقریبا مقارن با احداث مسجد گوهرشاد بنا گردیده و در سال 1091 که هدف سازنده مدرسه آن بوده است که محی برای بیتوته علما و فضلای زائر در مشهد فراهم آید تا در هنگام زیارت در آنجا اقامت کنند. و بنای مدرسه دو در نیز به عهده شاهرخ میرزا برمی‌گردد و بانی آن شخصی به نام غیاث الدین یوسف خواجه بهادر از امرای خراسان بوده که در سال 1088 هـ.ق به احمدشاه سلیمان صفوی مرمت گردیده است.


وجه تسمیه مشهد:

کلمه مشهد اسم مکان از ریشه شهادت است و به معنی شهود حضور محل شهاد و مدفن شهید نیز آمده است و با این معانی به کلمه مشاهد جمع بسته می‌شود.

درباره نامیده شدن مرقد امام علی بن موسی الرضا (ع) به مشهد اگرچه در متون تاریخی مطلب خاصی وجود ندارد اما به طور یقین می‌توان گفت که مسلم بودن واقعه شهادت امام رضا (ع) به ویژه از نظر شیعیان دلیل نامگذاری این مکان (مشهد الرضا) بوده این که چرا در قرن سوم این نام در کتابها نیامده شاید علت آن سلطه خلفای عباسی و حکام وقت خراسان بوده است که به آرامگاه هارون الرشید توجه خاصی نشان می‌داده‌اند از طرفی چون به قرون اولیه اسلامی کلمه مشهد بر قبور اولیاء و ائمه اولیاء الله اطلاق می‌شده است. مقبره امام رضا (ع) نیز مشهد الرضا نامیده شده و سپس با گذشت چند قرن به اختصار به این نام شهرت یافته است چون در کتابهای مورخین و جغرافی نویسان قبل از اصطخری به ویژه دانشمندان قرن سوم همچون ابن خردادبه و یعقوبی و دیگران نام مشهد به کار نرفته است و بعضی تنها به تاریخ و چگونگی وفات امام رضا (ع) در سناباد توس اشاره دارند بنابراین به احتمال زیاد اصطرخری اولین کسی است که در قرن چهارم مدفن امام رضا (ع) را مشهد نامیده است.

او در کتاب مسالک و ممالک در توصیف توس به مشهد امام رضا (ع) اشاره دارد و می‌نویسد: «و اگر طوس را در شمار نیشابور گیریم شهرهای طوری این است : رادکان ، طابران ، بزدغور ، نوغان ، کی مشهد علی بین موسی الرضا رضوان الله علیهما و گور هارون الرشید آنجاست به چهارفرسنگی شهر....

از دیگر جغرافی نویسان متقدم که نام مشهد را در نوشته‌هایش آورده است ابن حقول می‌باشد که در توصیفی جامع از مشهد نام برده و می‌نویسد مقبره علی بن موسی الرضا (ع) در خارج شهر نوغان در مشهدی نیکو بنیاد شده و در دهکده‌ای به نام سناباد واقع شده است.

مولف کتاب حدود العالم از دیگر نویسندگان قرن چهارم هـ.ق است که از مرقد امام رضا (ع) در توس یاد کرده اما کلمه مشهد را در نوشته‌هایش به کار نبرده است . لیکن برخی دیگر از نویسندگان قرن چهارم همچون ابن بابویه قمی و مقدسی در توصیف مرقد امام، واژه مشهد الرضا را مورد استفاده قرار داده‌اند.

از نویسندگانی قرن پنجم هـ.ق بعضی چون مولف زین الاخبار تنها به ذکر تاریخ و چگونگی وفات علی بن موسی الرضا (ع) اکتفا نموده‌اند و برخی چون بیهقی نام مشهد را در کتاب خویش آورده و به توصیف پرداخته‌اند.

ابوالفضل بیهقی در شرح حال سوری صاحب دیوان به این مطلب اشاره دارد و می‌نویسد.

«.... و آثارهای خوش وی را به طوس هست از آن جمله آن که مشهد علی بن موسی الرضا (ع) را که بوبکر شهمرد که خداری فائق الخادم خاصه آبادان کرده بود. ....»

به نظر می‌رسد که در قرن ششم استفاده از این کلمه در متون تاریخی و جغرافیایی عمومیت بیشتری یافته است. چنان که مولف ناشناخته کتاب مجمل التواریخ و القصص کلمه مشهد را در کتاب خویش ذکر نموده و دباره محل به خاک سپاری پیکر مطهر امام (ع) می‌نویسد : «... رضا (ع) جان تسلیم کرد و او را هم در پهلوی هارون الرشید دفن کردند و آنجا مشهد است .....»

مولف یاد شده از مشهد نام می‌برد و از واقعه شهادت امام (ع) در قرن سوم می‌نویسد در حالی که نویسندگان قرن سوم کلمه مشهد را به کار نبرده‌اند و این می‌رساند که در زمان تالیف کتاب یاد شده (قرن ششم) اطلاق کلمه مشهد بر تربت امام (ع) رایج بوده است.

استعمال کلمه مشهد توسط نویسندگان در قرنها بعد نیز مرسوم بوده است و مورخین و جغرافی نویسان قرن ششم و بعد نیز این کلمه را در نوشته‌های خویش آورده‌اند در عین حال در برخی از کتابها از جمله معجم البلدان نوشته یاقوت و اخبار البلاد و وفیات الاعیان تنها به ذکر تاریخ شهادت و معرفی مرقد امام (ع) اکتفا شده است.

ابن اثیر ضمن درج حوادث سال 617 هـ.ق و ذکر حمله مغول به شهرهای خراسان و شرح ویرانیهایی این تهاجم و تخریب مشهد علی بن موسی الرضا (ع) نام مشهد را در نوشته‌هایش آورده است.

از بررسی متون تاریخی چنین بر می‌آید که تا پایان قرن هفتم ، اصطلاح مشهد الرضا (ع) و گاه به اختصار کلمه مشهد در نوشته‌های تاریخ نویسان و جغرافی نویسان رایج بوده است.

پس از آن که مشهد گسترش بیشتری یافته است و به قول حمد الله مستوفی به صورت شهرچه درآمده کلمه مشهد با مضاف الیه جدید و به صورتی جدید یعنی مشهد طوس مصطلح گردیده است.

از آن زمان به بعد برای مدتی این اصطلاح جدید بر تعداد نامهای این شهر نوخاسته اضافه گردیده و به صورت مترادف در نوشته‌های نویسندگان به کار رفته و گاه به اختصار مشهد نیز نوشته شده است.

ابن بطوطه جهانگرد مشهور که در نیمه دوم قرن هشتم مشهد را دیده و توصیف نموده کلمه مشهد را در سفرنامه‌اش ذکر نموده است.

مولفه ناشناخته کتاب صورالاقالیم نیز تنها به ذکرکلمه مشهد در معرفی این مکان اکتفا نموده است اما معین الدین  محمد الزمچی الاسفزاری در کتاب روضات الجنات فی اوصاف مدینه هرات که در همان قرن به تحریر درآمده است به جای مشهد اصطلاح مشهد مقدس و گاه مشهد طوس و مشهد الرض را در کتابش آورده است با گسترش بیشتر مشهد در طول قرنهای هشتم و نهم اصطلاح طوس و مشهد مقدس رایج بوده است که می‌توان این مطلب را در آثار نویسندگان این قرن همچون جغرافیای تاریخی حافظ ابو و دیگران به وضوح مشاهده نمود.

حافظ ابرو در نوشته‌هایش که در سالهای 820 تا 830 هـ.ق به تحریر در‌آمده است نام مشهد را ذکر کرده دیگر نویسندگان همچون شیخ عبدالرزاق سمرقندی و محمد عوفی و امیر دولتشاه سمرقندی نیز در معرفی مشهد اصطلاح مشهد طوس را به کار برده‌اند.

در نوشته‌های نویسندگان قرن هفتم به بعد دیگر از نام سناباد اثری به چشم نمی‌خورد و کلمه مشهد جانشین نام سناباد گردیده و در کنار نام دیگر شهرهای خراسان ذکر شده است.

نبودن نام سناباد در متون این دوران و کثرت استفاده از کلمه مشهد رضوی نشان دهندة شهرت این مکان به نام جدید می‌باشد.

در آثار نویسندگان قرون هفتم تا دهم هـ.ق کلمه مشهد اغلب با مضاف الیه‌های سه گانه رضوی ، توس و مقدس به کار رفته است.

قاضی نورالله شوشتری در وصف شهر مشهد از دو مضاف الیه استفاده کرده و می‌نویسد: «مشهد مقدس رضوی در اصل دهی بود سناباد نام داشت از توابع طوس و ...»

بدین ترتیب کلمه مشهد که در طول چند قرن با مضاف الیه‌ها مختلف به کار می‌رفته است در قرنهای دهم و بعد به صورت مشهد مقدس و سپس به تدریج به اختصار مشهد نامیده شده است نویسندگان قرن چهاردهم هـ.ق از قبیل اعتماد السلطنه و دیگر نویسندگان پس از او همچون  ملا نوروز علی بسطامی مولف فردوس التواریخ و شیخ عباس قمی مولف تحفه الطوسیه و محمد ادیب هروی صاحب حدیقه الرضویه و حتی مستشرقین از قبیل بارتولد و مینورسکی و لسترنج نیز نام مشهد را بدون مضاف الیه در آثار خویش ذکر نموده‌اند.

بنابراین مشخص می‌گردد. که نام مشهد الرضا (ع) از هنگام به خاک سپاری امام (ع)‌ در حوالی دهکده سناباد مصطلح بوده است اما اختصاص کلمه مشهد به شهری جدید که آرامگاه امام رضا (ع) در مرکز آن قرار داشته مدتها بعد از این واقعه و تقریبا بعد از تهاجم مغول صورت گرفته است . و در قبل از آن زمان مشهد به عنوان شهر بلکه آرامگاهی در باغ بزرگ سناباد از توابع نوغان توس مطرح بوده است.

سناباد مدتی نام خود را حفظ کرد ولی آرام ارام تحت الشعاع و وسعت مشهد قرار گرفت و سپس به تدریج نام مشهد رضوی و سپس مشهد طوس و آنگاه مشهد مقدس بر این شهر نوخاسته اطلاق گردید و پس از مدتی مشهد به تنهایی و بدن مضاف الیه و به اختصار مورد استفاده قرار گرفت و نام سناباد از یادها فراموش شد.

بدین ترتیب دهکده سناباد که به تدریج گسترش یافته و به صورت شهری بزرگ درآمده بود پس از گسترش به شهر نوغان اتصال یافت و با الحاق نوغان سناباد بزرگ ایجاد گردید و این سناباد بزرگ مشهد نامیده شد بنابراین مشهد در حقیقت از گسترش سناباد و اتصال آن با نوغان تشکیل یافته و مشهور گردیده است.


پیشینه تاریخی نوغان

در مورد نوغان همچون دیگر مناطق توس به ویژه در دوران قبل از اسلام اطلاع چندانی در دست نیست و مطالب پراکنده موجود در کتابها نیز روشن نمی‌سازد که نوغان در قرون اول و دوم هـ.ق از نوغان به عنوان بزرگترین شهر ولایت توس یاد می‌کنند به احتمال زیاد نه تنها این شهر در قرنهای اول و دوم هـ.ق وجود داشته و از اعتبار زیاد برخوردار بوده است بلکه قدمت آن قبل از اسلام نیز بر می‌گردد.

پیدایش و تکامل شهری بزرگ چون نوغان که در قرون دوم و سوم هـ.ق کرسی نشین ولایت توس بوده است نمی‌تواند در فاصله زمانی نسبتا محدود (فتح خراسان تا گزارش اولین نویسندگان قرن سوم هجری قمری ) صورت گرفته باشد.

بی‌گمان وجود کاخ مرزدار توس در نوغان که بعد دارالحکومه فرمانداری خراسان اسلامی می‌گردد نیز دلیلی بر اهمیت نوغان به عنوان مهمترین شهری مرزی بوده است.

اگرچه محل دقیق نوغان به درستی مشخص نمی‌باشد اما به استناد شواهد تاریخی می‌توان احتمال داد که نوغان در جهت شرقی شهر طابران توس و بر سر راه توس نیشابور و در فاصله چهارفرسخی طابران قرار داشته است که دهکده سناباد در فاصله یک میلی (1609.3 متر) جنوب این شهر واقع بوده و کاخ حمید بن قحطبه و الی خراسان در وسط باغی بزرگ در کنار این دهکده وجود داشته است.

نوغان در قرن سوم یکی از دو شهر ولایت توس به شمار می‌آمده است و توس دومین ولایت ربع نیشابور بوده است که مهمترین ربع از چهاربخش بزرگ خراسان قدیم محسوب می‌شده و اهمیت بسزایی داشته است.

نوغان در قرن سوم بر طابران برتری داشته است ولی در قرن چهارم طابران به دلایلی چون فراوانی آب بر نوغان پیش می‌گیرد و این برتری را طابران تا قرن هفتم حفظ می‌کند در این دوران طابران کرسی نشین ولایت توس می‌گردد و نوغان به عنوان دومین شهر بزرگ ولایت توس به شمار می آید اما پس از حمل مغول به ویرانی طابران نوغان به خاطر وجود مرقد مطهر امام رضا (ع) به تدریج رونق از دست رفته را باز می‌یابد و بر طابران پیش می‌گیرد و سپس با مهاجرتهای پی در پی بر جمعیت سناباد و نوغان افزوده می‌گردد و با خرابی توس در واقعه تهاجم امیر تیموری ، طابران به کلی ویران شده و متروک می‌گردد و باقی مانده ساکنان آن به نوغان مهاجرت می‌کنند و سناباد که از قرن سوم به تدریج گسترش یافته است از قرن نهم به بعد به نوغان متصل می‌شود و نام مشهد به این آبادی جدید اطلاق می‌گردد.


وجه تسمیه نوغان

نام نوغان در منابع قدیمی آمده است و در اکثر کتباهای لغت از آن به عنوان شهر شهرک و گاه قصبه‌ای در ولایت توس نام برده شده است صاحب مشترک نوغان (با فتح نون و سکون واو) یکی از دو شهر توس است که گروه بسیاری از دانشمندان از آن جا برخاسته‌اند.

کلمه نوغان بسیار قدیمی است مینورسکی صورتهای مختلف آن را ضبط کرده است تلفظ اصلی آن به صورت نوکانی (بروزن روبان) یا نوکان (به فتح نون و سکون واو) ضبط شده است.

کلمه نوغان را گاه با «غ» نوشته‌اند که اگر آن را با کلمات مشابهش در زبان اوستا مثل نوه (که در زبان پهلوی نوی به کسر نون و سکون واو تلفظ می‌شود و به معنی دلیر و نیرومند و زیبا و شجاع است و هنوز در زبان کردی به کار می‌رود) مقایسه کنیم به این نتیجه می‌رسیم که به احتمال زیاد به مناسبت دلیری و مردانگی مردم آن و یا نوسازی و زیبایی به این اسم خوانده شده باشد مینورسکی می‌نویسد: مشدیها نوغان را نوغون می‌‌گویند و در لهجه مشهدی (ان) به (اون) تبدیل می‌شود مثل بیابان و دالان که می‌گویند بیابون و دالون.

بعضی نوشته‌اند که در منابع قدیمی نوغان را بر ذعه و المثقب نیز نامیده‌اند.

در صورتی که این احتمال را بپذیریم به خاطر معنی کلمه مثقب وجه تسمیه دیگری نیز مطرح می‌گردد در حالی که این احتمال صحت ندارد و المثقب نام دیگر نوغان نبوده است و این نام در منابع قدیمی چون مسالک و ممالک ابن خردادبه مستقل و جدای از نوغان ذکر شده ست و ابن خردادبه نوغان و المثقب را دو شهر از ناحیه توس می‌داند که میان آن دو پنج فرسخ فاصله است.

لسترنج صورت دیگری از املای نوغان را ضبط کرده است و می‌نویسد نوگان تلفظ می‌شود و هنوز نام محله شمال خاوری و دروازه آن در مشهد جدید است که از طریق آن دروازه به نوغان توس می‌روند به جز موارد یاد شده مطلب دیگری که دال بر علت نامیده شدن نوغان باشد در کتابهای تاریخ نویسان و جغرافی‌نویسان متقدم و متاخر وجود ندارد.

نظری به جغرافیای تاریخی نوغان

پیشینه تاریخی نوغان به قرن سوم هـ.ق بر می‌گردد و در منابع تاریخی و جغرافیایی قرن دوم هـ.ق و قبل از آن نامی از نوغان به میان نیامده است در کتابهای فتوح نیز فقط از شهر و ولایت توس یاد شده است. و اشاره گردیده که حکمران توس که در آن زمانی کنارنگ نام داشته است و در حمله عبدالله بن عامر تسلیم گردیده و در قبال پرداخت خراج صلح نموده است.

ابن خردادبه که قدیمیترین جغرافی نویس اسلامی می‌باشد که نام نوغان را در کتاب المسالک و الممالک خویش آورده و فاصله این شهر را تا مثقب 5 فرسخ و تا مزدوران 6 فرسخ ذکر کرده است.

ابن قدامه نیز همین مطلب را در کتاب خود نوشته و به نظر می‌رسد که منبع مورد استفاده قدامه کتاب ابن خرداد بوده است. به نوشته یعقوبی نوغان یکی از شهرهای بزرگ توس بوده است وجود دارالحکومه در دهکده سناباد از توابع نوغان توس نیز مطلب یعقوبی را که نوغان را بزرگترین شهر ولایت توس می‌داند تایید می‌کند و بیانگر این مطلب می‌بیاشد که نوغان در قرن سوم هـ.ق بر دیگر شهرها و آبادیهای توس از جمله طابران برتری داشته است ما یک قرن بعد طابران به دلیل مختلف از جمله داشتن آب بیشتری بر نوغان پیشی گرفته است.

اصطخری در قرن چهارم در توصیف نوغان اشاره‌ای به بزرگی و اهمیت آن نمی‌کند و ابن حوقل نیز که بیشتر مطالب کتاب خود را از مسالک و ممالک اصطخری اقتباس نموده است همان مطلب را با شرح بیشتری نقل می‌کند و مولف حدود العالم نوغان در شهر محسوب نمی‌کند و آن را جزء شهرکهای ولایت توس به شمار می‌آود.

مقدسی که از مهمترین جغرافی نویسان اواخر قرن چهارم هـ.ق به شمار می‌رود در احسن التقاسیم نوغان در دیهی در توس دانسته و می‌نویسد: از طابران کمتر است ابن بابویه قمی نیز به نقل از مجمع البحرین می‌نویسد سناباد از دهات نوغان است اما از بزرگی و اهمیت در مقایسه با طابران سخنی به میان نیاورده است.

نوغان از قرن چهارم به بعد از زمان یاقوت (قرن هفتم قمری) به همین وضع باقی می‌ماند و طابران در این دوران کرسی نشین توس بوده است .

نوغان در این قرنها به تهیه و ساختن ظرفهای سنگی که به نواحی دیگر می‌برده‌اند شهرت داشته و از کوههای آن طلا و نقره و آهن استخراج می‌گردید و در حوالی توس فیروزه و سنگی که به آن خماهن می‌گفتند و همچنین سنگ مرمر سبز به دست می‌آمد که برای فروش به نوغان می‌بردند بازارهای این نیمه از شهر توس آباد و پر از کالا بوده است و بنای مسجد جامع زیبا و به انواع تزیینات آراسته بوده است.

گردیزدی در زین الاخبار به نقل از مراصد الطلاع نوغان را یکی از دو قصبه توس ذکر می‌کند و دیگر منابع تاریخی قبل از قرن هفتم نیز همان مطالب نویسندگان قبلی را تکرار نموده اند.

در این دوران سناباد که پس از به خاک سپاری پیکر مطهری و مقدس امام رضا (ع) مورد توجه شیعیان قرار گرفته و بتدریج روبه گسترش گذاشته است.

در قرن چهارم هـ.ق در سناباد به دور قبر هارون و امام رضا (ع) بارویی استوار ساخته شده است مقدسی می‌نویسد که امیر عمید الدوله فائق بر مقبره امام رضا (ع) مسجدی بنا کرد که در خراسان مسجد بهتر از آن نمی‌باشد و این واقعه مهمی برای نوغان در قرن چهارم هـ.ق بوده است.

یاقوت در توصیف نوغان همان مطلب مقدسی را تکرار می‌کند و می‌گوید که نوغان شهری قدیمی است و اضافه نمی‌نماید که دهی در نیشابور نیز به همین نام وجود دارد.

در این زمان توس بسیار وسعت داشته و به قول یاقوت دارای بیش از یک هزار دهکده آباد بوده که با تهاجم مغولان در سال 617 هـ.ق غارت شده و ویران گردیده است.

بعد از حمله ویرانگر مغولان شهرهای توس از جمله نوغان به شدت اسیب دیده و از این زمان به بعد رو به ویرانی نهاده است در حالیکه در این زمان سناباد با توجه به شیعیان همچنان رو به گسترش داشته است.

قزوینی دباره نوغان پس از حمله مغول می‌نویسید «طوس شهری است مشهور به خراسان نزدیک به نیشابور مشتمل بر قری و آبهای روان و اشجار بسیار و آن مدینه مشتمل بر دو محله است یکی را طابرن و دیگری را نوقان می‌نامند و در کوهستان آن کانها فیروزه است و تراشیده می‌شود از آن دیگهای برام و جز آن از آلات و ظروف تا که بعضی گفته‌اند که خدای تعالی نرم گردانیده برای اهل طوس.....) البته شاید قزوینی از لفظ محله در مورد نوغان معنی دیگری را اعتبار کرده و آن را مترادف شهر یا ولایت دانسته است.

خرابیهای نوغان و طابران پس از حمله مغول جبران گردید و تا حدی رونق از دست رفته را بازیافت به طوری که ابن بطوطه سیاح مشهور که در اواخر قرن هشتم از توس دیدن نموده است موقعیت اقتصادی نوغان را مناسب توصیف نموده و از بازارهای پررونق نوغان یاد می‌کند که در آن انواع پارچه‌های دست باف و شال و فرشهای نفسی و ظروف سنگی و فیروزه در آن عرضه می‌شده است.

حمدالله مستوفی نیز نوغان را در قرن هشتم هـ.ق شهری بزرگ و آباد معرفی می‌نماید و این خبر موید است که نوغان پس از حمله مغول دوباره تا حدی رونق یافته است.

در سال 719 هـ.ق پس از آن که طابران و توس در حمله میرانشاه تیموری (پسر ارشد تیمور) محاصره و خراب شد نوغان بیشتر گسترش یافت که البته سناباد در این پیشرفت و گسترش نقش موثری داشت و در حقیقت مرقد امام هشتم در این دهکده محور گسترش و پیشرفت شهری بوده است.

پس از ویرانی توس بقیه ساکنان آن به شهر نوغان مهاجرت کردند و سناباد به تدریج به صورت شهرک و سپس شهری بزرگ درآمد و به مشهد طوس و سپس مشهد مقدس معروف گردید. در دورانهای بعدی این گسترش ادامه یافت و با اتصال سناباد به نوغان آبادی جدید به نام مشهد رضوی یا مشهد مقدس به وجود آمد که بعدها به اختصار مشهد  نامیده شد و نوغان و سناباد جزء توابع مشهد درآمد.

در دورانی که نوغان به عنوان شهری مستقل در ولایت توس حیات داشته است رجال بزرگی چون ابوعلی حسن بن نصربن منصور (عالم حدیث) و خواجه نظام الملک (وزیر معروف سلجوقی) را در خود پرورانده است.

بعضی از نویسندگان که محله نوغانی کنونی را باقی مانده شهر نوغان را محسوب می‌دارند به معرفی سیمای نوغان در قرون اخیر پرداخته و بخشهایی از مشهد قدیمی را تحت عنوان نوغان تشریح نموده‌اند.

یکی از نویسندگان درباره اوضاع اجتماعی و ساختار مشهد می‌نویسید

«نوقان برج و بارویی کهن و دروازه قدیمی میر علمون داشته که به قول امین احمد رازی مولف اقلیم در مجاور آن مزار میر علی آمو قرار داشته و با مرور زمان منهدم گردیده است نوقان دارای رجال بزرگی نیز بوده است ... در نوقان مساجد قدیمی متعددی هم اکنون وجود دارد از آن جمله است مسجد سنگی و مسجد خونی و مسجد ارگ و مسجد عربها و مسجد کشمیریها و هفت در و گنبد خشتی و مسجد محراب‌خان ....»

در مقاله یاد شده نوغان در قرون اخیر شهری مستقل به شمار آمده و از قری و آبادیهای آن از جمله نخودک و سیس‌اباد و خواجه ربیع و .... سخن به میان آمده است در حالی که مشخصات یاد شده مربوط به مشهد قدیمی است و در قرون اخیر شهر نوغان وجود نداشته است و در هیچ یک از متون تاریخی هم در این باره مطلبی وجود ندارد و مستندات اکثر نویسندگان درباره نوغان مربوط به دوران قبل از نهم هـ.ق است.

از بررسی متون تاریخی چین برمی اید که وضعیت نوغان به ویژه در قرون اخیر نامشخص بوده و درباره آن اطلاع چندانی در دست نیست بنابراین چون دلایل متقن که دال بر تاریخ دقیق پایان حیات شهری نوغان باشد وجود ندارد و از طرفی چون تاریخ حیات شهری نوغان با تاریخ شهر مشهد پیوند خورده است لذا نمی‌توان در این باره نظر قطعی اظهار نمود بنابراین باید ادامه حیات شهری رو به زوال نوغان را در رشد و توسعه حیات شهری مشد در طول چند قرن اخیر جستجو نمود.

وجه تسمیمه سناباد :

در بره وجه تسمه سناباد نظرات مختلفی وجود دارد بعضی احتمال داده‌اند سناباد کلمه‌ای مرکب از دو جزء‌(سناء) و (آباد) باشد و لسترنج معتقد است که سناباد همان برذعه مثقب (به معنی سوارخ شده) می‌باشد که ابن خرداد به در شرح ولایات خراسان از آن نام برده و فاصله آن را تا توس 5 فرسخ ذکر کرده است.

لسترنج احتمال داده است که علت نامیده شدن مشهد به سناباد روزنه‌های موجود در ضریح مطهر چوبی مشبک به نقره کوب بوده باشد و می‌نویسد که شاید این نام وجه تسمیه‌های دیگر نیز داشته باشد.

قراین تاریخی، نظر لسترنج را تایید نمی‌کند جز برذعه که لسترنج آن را با المثقب تطبیق داده است و در منابع دیگر بردغور بردع و در برخی از منابع دیگر به شکلهای دیگر نوشته شده یکی از شهرهای توس بوده است و با المثقب تطبیق نمی‌کند و خود شهری مستقل بوده که به نظر اکثر جغرافی نویسان متاخر در محل تقریبی طرقبه کنونی قرار داشته و طرقبه به احتمال زیاد شکل تغییر یافته نامهای قدیمی برذعه است.

و اما المثقب که لسترنج آن را با سناباد تطبیق داده است اگرچه در کتابهای جغرافی نویسان قرن هـ.ق ذکر شده و در قرنهای بعد نامی از آن به میان نیامده (حدود جغرافیایی آن نیز به تقریب با سناباد قدیمی تطبیق می‌کند) اما با قاطعیت نمی‌توان نظر داد که مثقب همان سناباد بوده است مضاف بر این که در این باره به منابع قدیمی و تالیفات قبل و بعد از لسترنج نیز مطلبی نیامده است. از طرفی وجود محله نوغان که به نظر برخی باقی مانده شهر قدیمی نوغان می‌باشد و در فاصله یک کیلومتری حرم مطهر قرارداد این احتمال را ضعیفتر می‌سازد چون به گفته ابن خرداد بن فاصله المثقب تا نوغان پنج فرسخ بوده است به جز مطالب یاد شد ه درباره نام سناباد وجه تسمیه و نام قدیمی آن مطلب دیگری در کتابهای قدیمی و جدید به چشم نمی‌خورد. و به درستی معلوم نیست که این نام از چه زمانی در متون تاریخی و جغرافیایی به کار رفته و علت نامگذاری آن چه بوده است.

قبول نظر گروهی که این کلمه را از ترکیب دو جز (سناء) و (آباد)‌احتمال داده‌اند مبین آن است که این نام پس از واقعه شهادت امام رضا (ع) در توس به این محل اطلاق گردیده و قبل از آن نام دیگری داشته است در حالی که نام سناباد در متون تاریخی قرن سوم هـ.ق آمده و یعقوبی در ذکر وقایع به هارون الرشید به آن اشاره کرده است. 

یعقوبی می‌نویسید : «.... هارون به طور آمد و در دهی به نام سناباد منزل کرد و سخت بیمار شد و در غره جمادی الاولی سال 193 در چهل و شش سالگی در گذشت.....»

مگر این که احتمال بدهیم یعقوبی در هنگام تحریر کتابش نام جدید آبادی مزبور را به کار برده است که این نیز به واسطه فاصله زمانی محدود بعید به نظر می‌رسد و از طرفی یعقوبی به نام قبلی اشاره نمی‌کند و با صراحت از دهکده‌ای به نام سناباد نام می‌برد.


پیدایش مشهد الرضا

با نگرشی به زندگانی سیاسی امام رضا (ع)

خراسان در اواخر عهد هارون الرشید آغاز می‌شود و چون وجود مشهد الرضا (ع) در سناباد نوغان محور و عاملی اصلی شکل‌گیری شهر مشهد بوده است بنابراین رخداد شهادت آن حضرت سرآغاز رویدادهای تاریخی این شهر ضرورت دارد که مورد تامل و بررسی قرار گیرد اما قبل از پرداختن به چگونگی مهاجرت و شهادت آن حضرت ابتدا باید علل و حوادثی که منجر به مهاجرت امام رضا (ع) به خراسان گردیده اشاره نمود.

چون مهاجرت امام رضا (ع)‌ به مرو در پی رویدادهای سیاسی خراسان و در شروع خلافت مامون صورت پذیرفت بنابراین باید در آغاز نظری داشته باشیم به اوضاع خراسان در دهه آخر قرن دوم هـ.ق که سالهای پایانی خلافت هارون و سالهای جنگ قدرت میان فرزندان اوست.

هارون الرشید در سال 182 هـ.ق برای ولایت عهدی امین و سپس مامون از مردم بیعت گرفت و خراسان و نواحی آن را تا همدان به مامون سپرد و جعفربن یحیی برمکی را به عنوان پشتکار او معین نمود و در سال 187 هـ.ق به نوشعه مسعودی و ابن اثیر پسر دیگر خود ابوالقاسم را با لقب موتمن به عنوان ولی عهد سوم بعد از مامون معین ساخت و برای او نیز بیعت گرفت و سپس در سفر حج سال 185 هـ.ق در حضور فرزندان و دانشمندان و قضات و بزرگان قوم خود دو عهدنامه مبنی بر ولایت عهدی امین و مامون مکتوب ساخت و حاضرین را به گواهی گرفت و آنگاه دو عهدنامه را در کعبه آویخت.

اوضاع خراسان در این زمان به ویژه سالهای پس از عزل فضل بن یحیی بسیار آشفته بود و سیاستهای غلط علی بن عیسی والی خراسان که در سال 180 هـ.ق از طرف هارون به حکم رانی آنجا منصوب شده بود شورشها و قیامهای متعددی را در نواحی مختلف خراسان ایجاد نموده بود.

حمزه آذرک در پوشنگ هرات ، استرآباد ، و بادغیس و ابوالخصیب در حوالی نساء آشوب بر پا نمودند و مردم خراسان که از این آشوبها و ستم علی بن عیسی به تنگ آمده بودند طی نامه‌ای به هارون الرشید خواستا تعویض حکمران خراسان شدند.

طبری می‌نویسید چون فتنه و آشوب در خراسان بالا گرفت هارون الرشید در سال 189 هـ.ق‌ برای سروسامان دادن به اوضاع خراسان عازم ری شد تا علی بن عیسی را از حکم رانی خراسان خلع نماید.

طبری به نقش فضل بن سهل در رساندن مامون به خراسان اشاره دارد و می‌نویسید فضل بن سهل به مامون پیشنهاد نمود که از هارون بخواهد تا او را همراه خود به خراسان ببرد.

قبل از ورود هارون به خراسان علی بن عیسی در ری به نزد هارون الرشید شتافت و با تحف و هدایای فراوان این بار نیز هارون را تحت تاثیر قرار داده و هارون از او خشنود گردیده و او را در حکم رانی خراسان ابقا نمود.

در سال 190 هـ.ق ناآرامیهای خراسان با شورش رافع بن لیث بن نص بالا گرفت و عدم موفقیت علی بن عیسی در دفع رافع بن لیث بیش از پیش هارون را متوجه اوضاع خراسان کرد لذا چون علی بن عیسی را در سرکوبی رافع ناتوان دید هر ثمه بن اعین را به جای وی به حکمرانی خراسان منصوب و به آن سوی اعزام کرد و هر ثمه در 192 هـ.ق پس از رسیدن به خراسان اموال علی بن عیسی را ضبط کرده و او را برای محاکمه نزد هارون  اعزام داشت.

چون فته و آشوب در خراسان روز به روز شدت می‌یافت هارون الرشید که استقرار امنیت در خراسان را به جز با حضور خویش غیر ممکن یافت علی رغم کسالت مزاج در شعبان 192 هـ.ق رهسپار خراسان گردید و در سرای حمید بن قحطبه واقع در دهکده سناباد نوغان مستقر گردید.

یعقوبی می‌نویسید که هارون در این زمان سخت بیمار شد و در غره جمادی الاولی سال 193 هـ.ق در چهل و شش سالگی درگذشت و در تالار بزرگ کاخ حمید بن قحطبه به خاک سپرده شد با فوت هارون خلافت به امین رسید و مرد با او بیعت نمودن و به نوشته یعقوبی در همان روزی که رشید درگذشت در توس فضل بن ربیع از هاشمیان و فرماندهان حاضر برای امین بیعت گرفت.

همانگونه که از مطالعات تاریخی شهر استنتاج می‌گردد شهر مشهد تا سال 1253 که اولین نقشه آن در دست است . دارای ساختن سنتی و توسعه‌ای تدریجی در حول حرم حضرت رضا (ع) بوده است این شهر در کلیه دوره‌ای تحول خود تا قرن حاضر دارای ساخت و عناصر شهری شاخصی بوده‌ است که کلیه شهرهای سنتی ایران نیز از آن برخوردار بوده‌اند.

توسعه شهر از سال 1345 به بعد

از سال 1340 به بعد توسعه شهر عملا توسط خطوط طرح جامع شهر مشهد تعیین و هدایت شده است این طرح توسط و مترمتی همکاری مهندسین مشاور تهیه و تا سال 1350 مراحل اول و دوم آن تصویب شد محور اصلی توسعه که در این سال احداث گردید جاده سنتو بود که محدوده غربی شهر را تا سال 1355 تعیین نمود. ایجاد دانشگاه فردوسی و پارک ملت در محدوده غربی جاده سنتو از عواملی بودند که توسعه شهر را به سمت غرب تشدید نمودند. در سمت شمال شرق شهر توسعه 4 به صورت حاشیه‌ای انجام گرفته و روستاهای زیادی با بافت شهری ادغام گردیدند.

شروع به احداث کمربندی صد متری بر اساس طرح طبع نیز او سال 1355 به بعد در سمت شمال و شمال شرق شهر رشد توسعه‌های حاشیه‌ای را در اطراف خود تشدید نمود . نقشه‌های توسعه فیزیکی شهر را در فاصله سال‌های 65-1335 نشان می‌دهد.


معنای لغوی مصلا:

مصلا از نظر لغوی کلمه‌ای است عربی به معنای محل نماز، نمازگاه و جایی که مردم در عید فطر و قربان در آن نماز می‌گذارند.

عملکرد مصلا

مساجد جمعه مخصوص مساجدی که برای شهرهای بزرگ ساخته می‌شد کمتر اتفاق می‌افتاد که گنجایش تمام مومنین یعنی مردان مسلمان بالغ آزاد را که مقید به نماز جماعت بودند را داشته باشند و به طریق اولی ممکن نبود که تمام افراد مسلمان در ایام عید فطر و عید قربان یا به هنگام دعاهای دستجمعی که در موقع وبا و طاعون و خشکسالی‌های بسیار طولانی خوانده می‌شد. در آن جمع شوند در این گونه مواقع مراسم نماز و دعا در زمینهای وسیع و ازادی به نام مصلی که عموما در کنار شهر بود برگزار می‌شد به قول ژرژمارسه مصلی نمازخانه‌ای در هوای‌ ازاد بود.

بنابراین مصلی یعنی محل اجتماع خاص و عام قطعه زمین وسیع و آزادی بوده است محصور یا غیر محصور که بر حسب افزایش و نقصان وسعت و عدد سکنه شهر گاهی مورد استفاده قرار می‌گرفته و گاهی متروک می‌شده است.

قدمت مصلی در ایران :‌ با توجه به متون تاریخی به سده‌های نخستن اسلامی برمی‌گردد بیشتر مصلی‌ها فاقد بنای خاصی بودند اما در تعداد نیز بنای منفردی تدارک دیده می‌شد.

قدیمی‌ترین مصلی‌های موجود در ایران: از جمله قدیمی‌ترین مصلی‌های به جای مانده مصلای یزد است که قدمت آن حداقل به دوره ایلخانی – تیموری برمی‌گردد و از نظر معماری مورد منحصر به فردی است از دیگر مصلی‌های مهم تاریخی می‌توان به مصلای مشهد طریق و سبزوار اشاره کرد که از نظر مکانی زمانی و معماری قرابت نزدیکی با یکدیگر دارند مصلای مشهد و سبزوار از آثار دوره صفویه و مصلای طرق از آثار منسوب به دوره تیموری است.

مصلی مشهد زمین مشجری است تقریبا در یک کیلومتری دروازه پایین خیابان مصلای طرق و جزیی از یک دشت است در چند کیلومتری جنوب غربی مشهد مصلای یزد که اول در مرکز شهر بوده امروزه میدان وسیعی است که دور تا دور آن ساختمان مدرسه است.

مصلای همدان تپه‌ای است عریان در جنوب شهر کنونی مصلای اصفهان در خارج از برج و با روی شهر نزدیک دروازه طوقچی بوده است.


مصلا در دیگر کشورها

دیز می‌نویسید که در شهر بخارا در آغاز از ریگستان ارگ و میدان جلو باروی شهر به عنوان مصلی استفاده می‌کرده‌اند چنانکه در دوران سلطنت منصور بن نوح سامانی (350-366 هـ.ق – 961-967 م) چون منطقه ریگستان ارگ در اعیاد و مراسم مذهبی برا یگنجانیدن تمام مومنین کفایت نمی‌کرد  و بسیار کوچک شده بود به سال 971 م محل جدید خارج از دیوارها و حصار شهر بنا کردند به نظر می‌رسد که در شهر هرات نیز نبودن جا علت اصلی انتخاب محلی در شمال غربی این شهر بوده که از آن هنگام به بعد به نام مصلی خوانده شده است.

مصلای منصوره نزدیک تلمسان یک چهار دیواری است که در هر یک از دو دیوار شمال شرقی و جنوب غربی آن دری نصب و محرابی در وسط دیوار جنوب شرقی آن بنا کرده‌آند در تمام شهرهای مراکش مصلی محوطه‌ای است وسیع و محصور که محرابی در دیوار آن ساخته شده است در این محوطه مکانی مرتفع نیز برای خطیب وجود دارد در منامه پایتخت جزیر بحرین مصلی‌ها و مساجد عبارتند از ایوان هایی دارای چند رواق که هر رواق مرکب است از چند ردیف ستون با طاق رومی که همه آنها به موازات دیوار قبله است و دیوار قبله هم محراب ندارد در هرات بنایی که به نام مصلی خوانده می‌شود شکل یک مدرسه عادی را داشت که دور تا دور به طرق هفتاد متر بنا شده بود در اصفهان نیز مصلی نوعی شبستان بود در جای دیگر از آثار و ابنیه ترکستان و مسجد کالیان و مسجد لب حوض که هر دو ایوانهای ورودی معظمی دارند ولیکن فاقد صحن هستند سخن می‌گویند و چنین اظهار می‌دارد که به هنگام نماز جماعات بزرگی از مردم در مقابل این مساجد صف در صف می‌ایستند و این امر خصوصا در ترکستان معمول و متداول است. از طرف دیگر بنای مصلای بخار کن ونیر آنرا مسجد نمازگاه خوانده است و بروی قطعه زمین نسبتا بلندی بنا شده و در جلوی ان فضای وسیع و آزادی وجود دارد که محل اجتماع مردم بوده است این بنا مرکب است از یک ایوان مرتفع که در انتهای آن دری است که به یک تالار چهارگوش باز می‌شود و در طرفین این تالار دو رواق وجود دارد که وسعت و ارتفاعشان از تالار اصلی کمتر است این دو رواق هر دو سقف هستند و چهار طرف آنها کاملا باز و آزاد است یعنی در ندارد و شبیه به تالارهای دو طرف مصلای مشهد می‌باشد.

چرا مصلی‌ها بعد از مدتی متروک می‌شده است. این قبیل امکنه که به ندرت مورد استفاده واقع می‌شده و ممکن بوده است که پس از اندک زمان متروک شود و از انتفاع اصلی بیفتند هرگز در ردیف بناهای مهم و معظم تاریخی قرار نگرفته اند . همین امر خود توجیه می‌کند که چرا علیرغم تعداد زیادی از مصلی‌های که مصنفین و مولفین مسلمان در کتب خود به آنها اشاره کرده‌اند تعداد بناهایی که به نام مصلی تا به امروز باقی مانده‌اند تا به این حد کم و انگشت شمار است و علاوه بر آن بیان می‌کند که چرا مصلی‌ها یک نوع سبک خاص از فن معماری ندارند و مصلا‌هایی که ما می‌شناسیم به اشکال بسیار گوناگونی جلوه می‌کند.


موقعیت مکانی مصلی مشهد

مصلی پایین خیابان در کنار بلورا مصلا و جاده مشهد – سرخس واقع است. در خارج شهر مشهد تنها بنایی که دیده می‌شود مصلی است که در هزار و هشتاد و هفت در عهده شاه سلیمان ساخته شده و شبیه است به مصلای طرق که در هشتصد و سی و هفت بنا کرده‌اند. .

دلیل ساخت مصلای مشهد: شهر مشهد از اوایل سدة نهم هجری (دوره تیموری) مصلایی که فاصله یک فرسنگی جنوب شرقی شهر در محل روستای طرق داشته که اکنون خرابه‌های آن برجاست اما ظاهرا از پایان عهد تیموری و اوایل صفوی که حملات مکرر ازبکها به خراسان و شهر مشهد شروع شده استفادة اهالی مصلای طرق همیشه ممکن نبوده است بدین سبب مصلای جدیدی برای شهر مشهد در فاصله چند صد متری کیلومتری بیرون دروازة پایین خیابان احداث کرده که تا قرن حاضر به عنوان تنها مصلای شهر مشهد مورد استفاده بوده است.

خصوصیات بنا: مصلای مشهدت عبارت است از ایوانی بلند که در طرفین آن دو رواق وجود دارد و بر بالای هر رواق گنبدی بنا شده است.

علت ایجاد دو رواق در طرفین ایران : این دو رواق بی‌شک در نظر سازندة بنا که د رآن هنگام مامور تعمیر جامع گوهرشاد بوده جهت تقویت و استحکام بنای اصلی تکیه گاهی لازم و ضروری تشخیص داده شده و لیکن بعدها به محل نماز برای زنان گردیده است.

طرح کلی بنا به صورت مستطیل شکل است که چهار غرفه یا طاقنمای عمیق قرار رگرفته است در غرفه‌های جنوب شرقی و غربی راه پله‌هایی برای دسترسی به پشت بام بنا تعبیه شده است اتاق‌های گنبد‌دار مجاور ایوان هر یک در گاههای بزرگی در جهت شمالی ،‌شرقی و غربی دارند بدین ترتیب نمای اصلی بنا متشکل از ایوانی بزرگ به دو ایوان یا درگاه کوچک در طرفین آن است.

تزئینات :‌نمای اصلی آن مزین به تزئیناتی از کاشی‌های معرق دوران شاه سلیمان صفوی است و دو نوار کتیبه دارد که بر روی هر دو تاریخ 1087 هـ.ق نقش شده است نام کاتب نیز در انتهای کتیبه مستطیل شکل به این شرح نقش شده است. کتیبه راجیاء الی الله محمد حسین بن عنایت الله

علاوه بر کاشیکاری معرق نمای ایوان بدنه داخلی آن با گچبری‌ها و مقرنس‌ها مزین شده است بدنه داخلی بنا گچ مالی و در بعضی نقاط گچ‌بری و مقرنس کاری شده است رنگ آمیزی جز بر روی محراب و کتیبه بزرگی که دور تا دور لبة ایوان نقش شده است دیده نمی‌شود این کتیبه نیز با کاشیهای معرق ساخته شده عمل محمد حسین فرزند عنایت الله است در داخل محراب کتیبه‌ای به تاریخ 1086 هـ.ق (‌6-1675 م) نام نویسنده را به این شرح بیان می‌کند محمدرضا الا ما... در این عبارت گفت (الا ما .....) ناقص و ناتمام است یعنی قسمت آخر آن ریخته و از بین رفته ولیکن مسلم است که مقصود «محمدرضا الامامی اصفهانی» است که کتیبه‌های فراوانی برای بناهای اصفهان و قم نوشته و در آخرین سالهای حیات خود نیز برای بناهای مشهد چند کتیبه تحریر کرده است.

کتیبه ایوان مصلی یکطرف دوران ایوان سورة مبارکه تبارد الذی بیده الملک و طرف دیگر در ایوان سوره یسبح لله ما فی السموات و الارض » میان ایوان دو طرف طاقنما آیه الکرسی و در طاقنمای وسط سورة (سبح اسم ربک الاعلی) در وسط طاقنما آیه (قد نری تقلب وجهت فی السما) و در میان ایوان حدیثی از حضرت امام صادق علیه السلام دیده می‌شود.

در قسمت تحتانی تزئیناتی لبه طاق ایوان در هر طرف نه بیت شعر فارسی به خط نستعلیق به رنگ زرد بر زمینه آبی نقش بسته است.

معمار بنا: برکتیبه کاشی بنام نام معمار «حاجی شجاع اصفهانی» که در تعمیرات بنای جامع گوهرشاد نیز دست داشته ماده تاریخی ازن کتیبه 1087 هـ.ق است بنابراین «استادکار» این بنا حاجی ملک نیست بلکه مردمی بوده است مورد اعتماد و اعتقاد بانی بنام ابوصالح صدر الدین که از طرف وی در این کار مباشرت داشته است.

مقایسه‌ مصلی مشهد و طرق : مصلای طرق مرکب است از یک تالار چهارگوش که برفراز آن گنبدی بنا کرده‌اند و جلوی آن ایوانی است مرتفع به سبک و صورتی که مردم مشرق ایران دوست دارند و در انتهای ایوان نیز محرابی دیده می‌شود.

دیز ضمن بحث از مصلای اخیر می‌گوید که گروهی از مردم به حالت صف رو به قبله این بنا تاریخی ایستاده و از حیث منظرة خارجی با مساجد ترکستان تفاوتی ندارد و هر دو آنها مانند مسجد بخارا بر روی مصلی‌هایی ساخته شده‌اند و ما باید به طور قطع و یقین مصلی‌ها را به سان امکنه وسیعی در نظر آوریم که اکثر اوقات عاری از هرگونه ساختمان است ولیکن گاهی مزین به بناهای معظمی به اشکال گوناگون می‌باشد که مشخصات مخصوصی ندارد یعنی ممکن است از یک فضای محصور و ساده و حتی فقط از یک دیوار قبله یا از یک مدرسه و مسجد تشکیل شده باشد.

مصلای طرق بنای معظم و زیبایی است که در کمال دقت ساخته شده است. ولیکن آجرچینی‌های قسمت بالای آن که مجاور با لبة ایوان است و نیز دیوار‌های زوایای پشت بام بسیار بی‌استحکام و سست است در نتیجه طاق ایوان و چند قسمت از بدنة دیوار در عقب بنا فرور ریخته است به عکس گنبد بنا که با استحکام تمام بر روی دو پایة هشت ضلعی تکیه کرده کاملا سالم و بی‌عیب مانده است در حال حاضر هیچ گونه علامت و نوشته‌ای که دلیل بر اثبات و تعیین این مطلب داشته باشد بر دیوارهای بنا دیده نمی‌شود ولیکن ممکن است در زمان صنیع الدوله تاریخ بنا در پایان کتیبه مفصلی که بر ایوان مصلی نقش بوده و امروز فقط بخش کوچک زیرین از آن باقی مانده است وجود د اشته و اشخاصی که این مطلب را به او اطلاع دادند تاریخ بنا را در کتیبه دیده باشند.

باهتمام اخیه الاعز افتخار الفقراء و قدوه الصلحاء السا....

خصوصیات این خط و کتیبه با آنچه صنیع الدوله برای بنای مصلی ذکر کرده است کاملا مطابقت دارد.


 




نوشته شده در تاريخ دوشنبه دوم آبان 1390 توسط هواسی ف

اقلیم در معماری

 

 

 

 

 

تاثير اقليم در معماري

اهمیت تاثیر اقلیم بر معماری،انجام مطالعات و پژوهش های جامعی را در این زمینه ایجاب می کند.بویژه در کشور ما که تنوع شرایط اقلیمی در آن کاملا مشهود است.انجام تحقیقات گسترده در این زمینه امری اجتناب ناپذیر است.
بطورکلی،این پژوهش ها به دو صورت نظری وعملی انجام می گیرد.دروجه اول،مباحث نظری مربوط به اقلیم و ساختمان،مورد بررسی قرارمی گیرد و در وجه دوم،با بهره جستن از آمار آب و هوایی مناطق مختلف و انجام تقسیم بندی های اقلیمی،همچنین با استفاده از نمونه های ساختمانی مناطق مختلف اقلیمی،آزمایش ها و محاسبات دقیق صورت می گیرد.از آنجا که ازمایش ها عملی در چار چوب وظایف موسسات تحقیاقات ساختمانی انجام می گیرد واین امر تنها با تخصیص بودجه وزمان کافی از سوی سازمانهای مربوطه اماکان پذیر است، همچنین به دلیل نبود امکانات عملی جهت انجام این برنامه ها ودر دست نبودن امار واطلاعات آب وهوایی مناطق مختلف، پژوهش حاضر بیشتردر وجه اول استوار است.
معماری واقلیم، پیوندشان بیشتر به رابطه نوزاد وآغوش می ماند، یا نسبت هر رستنی با خاک ، حریم امن وبستر بالیدن. با بستگی ای تکامل آفرین؛ الهام بخش والبته ، نه محیط زا. در این معنا، آغوش، خاک واقلیم ، رابط حیات وسرزندگی ونبودشان نمود میرایی است . تجربیات معماری بومی در پهنه جهان وآروین های آن در معماری ایران زمین نیز ، خود گواه تاکیدی بر اندیشه ی فرم زایی ملاحظات اقلیمی در معماری است تا عاملی بر محدودیت آن یا اسارت معمار.
میزان متفاوت وترکیب گوناگون عوامل اقلیمی که خود ناشی از تفاوت موقعیت جغرافیای مناطق مختلف است، حوزه های اقلیمی متفاوتی در جان پدید آورده که هریک ویژگی های خاصی دارد. محیط زیست ، شهرها وحتی بناهای مربوط به این حوزه های اقلیمی، ویژگیهای خاصی متناسب با شرایط اقلیمی خود به دست آوردند. هدف این گزارش ، تعیین حوزه های مختلف اقلیمی ایران در ارتباط با معماری وارائه اطلاعاتی است که برای دست یابی به طرحهای منطقی معماری وهماهنگ با اقلیم مورد نظر است .
در این گزارش تاثیر هریک از عناصر اقلیمی(تابش آفتاب، رطوبت وباد) برساختمان مورد بررسی قرار می گیرد. در بین این عناصر، تابش آفتاب- که نور وحرارت طبیعی را به وجودمی آورد- مهمترین عنصر محسوب می شود.
حوزه های اقلیمی ایران
تقسیمات اقلیمی در جهان
در مورد تقسیم بندی اقلیمی نقاط مختلف جهان، روشهای گوناگونی پیشنهاد شده که از میان روش کوپن – دانشمند اتریشی- مورد قبول قرارگرفته است. کوپن براساس رشد ونمو انواع نباتات، پنج نوع اقلیم در مقیاس جهانی معرفی کرده است که عبارتند از:
1. اقلیم بارانی استوایی : در این اقلیم فصل سرد وجود ندارد و معدل دمای هوا در سردترین ماه سال بیش از18 درجه سانتی گراد است.
2. اقلیم گرم وخشک: در این مناطق، به دلیل آنکه میزان بارندگی سالانه بخار آب مورد نیاز جهت رطوبت هوا را تامین نمی کند، هوا به طور کلی خشک است.
3. اقلیم گرم-معتدل: معدل دمای هوای سردترین ماه سال در این مناطق بین 18 و3- درجه سانتی گراد ومعدل دمای هوا در گرمترین ماه سال بیش از 10 در جه سانتی گراد است. در این مناطق زمستان کوتاه است ولی ممکن است حدود یک ماه یا بیشتر زمین یخ بسته یا پوشیده از برف باشد.
4. اقلیم سرد و برفی: در این افلیم معدل دمای هوا در گرمترین ماه سال بیش از 10 درجه ودر سردترین ماه سال کمتر از3- درجه سانتی گراد است. بارندگی در این مناطق معمولا" به صورت برف است ودر طول چند ماه ازسال زمین پوشیده از برف ویخ است.
5. اقلیم قطبی: در این اقلیم معدل دمای هوا در گرمترین ماه سال کمتر از 10 درجه سانتی گراد است. در این جا برخلاف اقلیم بارانی واستوایی فصل گرم وجود ندارد.
تقسیمات اقلیمی در ایران
اصولا در بسیاری در مناطق جهان ،اقلیم بوسیله عرض جغرافیایی و اتفاع از سطح دریا مشخص می شود.ایران با قرار گرفتن بین 25 و 40 درجه عرض جغرافیایی شمالی،در منطقه گرم قرار دارد و از نظر ارتفاع نیز، فلات مرتفعی است که مجموع سطوحی از آن که ارتفاعشان از سطح دریا کمتر از 475متر است، درصد بسیار کمی از سطح کل کشور را تشکیل می دهند.
با وجود اینک ایران دارای دو حوزه بزرگ آب(دریای خزر و خلیج فارس) است، بدلیل وجود رشته کوه های البرز و زاگرس و نحوه قرارگیری آنها، اثرات این دو حوزه محدود به نواحی بسیار نزدیک به آنها است و این حوزه ها، به ندرت اثری در تعدیل درجه حرارت قسمت های داخلی دارند.
بی تردید در کشوری کوهستانی مانند ایران ،هیچ گاه دو نقطه از نظر اقلیمی مانند یکدیگر نیستند.با این حال، بهترین روش برای دستیابی به پایه ای به منظور تعیین مناطق اقلیمی کشور، همان اصول کوپن است که ناگزیر باید از آن پیروی کرد.
بنابراین، تقسیمات چهار گانه ایران را که توسط دکتر حسن کنجی پیشنهاد شده نمی توان مورد استفاده قرار داد. وی تقسیم بندی کوپن را با کمی تغییر و با توجه به عوارض جغرافیایی کشور به شرح زیر پذیرفته است.
1. اقلیم معتدل و مرطوب(سواحل جنوبی دریای خزر)
2. اقلیم سرد (کوهستان های غربی)
3. اقلیم گرم خشک(فلات مرکزی)
4. اقلیم گرم و مرطوب(سواحل جنوبی)
اقلیم معتدل و مرطوب (سواحل جنوبی دریای خزر)
سواحل دریای خزر با آب و هوای معتدل و بارندگی فراوان، از جمله مناطق معتدل محسوب می شود. این منطقه که به صورت نواری بین رشته کوه های البرز و دریای خزر محصور شده، از جلگه های پستی تشکیل شده است که هر چه به طرف شرق پیشروی می کند، رطوبت و اعتدال هوا کاهش می یابد. در حقیقت ، رشته کوه های البرز که حد فاصل دو آب و هوای متضاد هستند، جلگه های پست خزر را از فلات مرکزی جدا می کنند. از جمله ویژگی های این اقلیم، رطوبت زیاد هوا و اعتدال درجه حرارت آن است. دمای هوا در روزهای تابستان معمولا بین 25تا30 درجه سانتی گراد و شبها بین 20تا23 درجه سانتی گراد و در زمستان معمولا بالای صفر است. در این منطقه، بارندگی بسیار زیاد و در تابستان به صورت رگبار است. شهرهای رشت، بندر انزلی، بابلسر و گرگان در این منطقه قرار دارند.
بارندگی درتابستان کم ودر زمستان زیاد است وبیشتر به صورت برف می بارد. به طور کلی در این منطقه ،فصل بهار کوتاه است وتابستان و زمستان را از هم جدا می کند.
تقسیمات اقلیمی و تیپولوژی معماری
با توجه به شکل گیری و ترکیب معماری بومی مناطق مختلف ایران در می یابیم که ویژگی های متفاوت هر یک از این اقلیم ها،تاثیر فراوانی در شکل گیری شهر ها و ترکیب معماری این مناطق داشته اند.بنابراین،تعیین دقیق حوزه های اقلیمی در سطح کشور و دستیابی به مشخصات اقلیمی مناطق مختلف،در ارائه طرح های مناسب و هماهنگ با اقلیم هر منطقه اهمیت فراوانی دارد.
ویژگی های معماری بومی مناطق معتدل و مرطوب
معماری بومی این مناطق که بیشتر کرانه های دریا ی خزر و دامنه های شمالی کوه های البرزرا شامل می شود،به طور کلی دارای ویژگی های زیر است:
1. در نواحی بسیار مرطوب کرا نه های نزدیک دریا برای حفاظت ساختمان از رطوبت بیش از حد زمین،خانه ها بر روی پایه های چوبی ساخته شده اند. ولی در دامنه کوه ها که رطوبت کمتر است،معمولا خانه ها بر روی پایه هایی از سنگ و گل و در پاره ای موارد بر روی گربه رو ها بنا شده اند
2. برای حفاظت اتاق ها از باران،ایوانک های عریض و سرپوشیده ای در اطراف اتاق ها ساخته اند.این فضاها،در بسیاری از ماه های سال برای کار و استراحت و در پاره ای موارد برای نگهداری محصولات کشاورزی مورد استفاده قرار می گیرد.
3. بیشتر ساختمان ها با مصالحی با حداقل ظرفیت حرارتی بنا شده اند و در صورت استفاده از مصالح ساختمانی سنگین،ضخامت آنها در حداقل میزان ممکن حفظ شده است(در این مناطق بهتر است از مصالح ساختمانی سبک استفاده شود.چون در زمانی که نوسان دمای روزانه هوا کم است،ذخیره حرارت هیچ اهمیتی ندارد و علاوه براین ،مصالح ساختمانی سنگین تا حدود زیادی تأثیر تهویه و کوران را که یکی از ضروریات در این منطقه است کاهش می دهد).
4. در تمام ساختمان های این مناطق،بدون استثناء از کوران و تهویه طبیعی استفاده می شود.بطور کلی،پلان ها گسترده و باز و فرم کالبدی آنها بیشتر شکل های هندسی،طویل و باریک است. به منظور حداکثر استفاده از وزش باد در ایجاد تهویه طبیعی در داخل اتاق ها ،جهت قرارگیری ساختمان ها با توجه به جهت وزش نسیم های دریا تعیین شده است.در نقاطی که بادهای شدید و طولانی می وزد،قسمت های رو به باد ساختمان ها کاملا بسته است.
5. به منظور استفاده هر چه بیشتر از جریان هوا،همچنین بدلیل فراوانی آب و امکان دسترسی به آن در هر نقطه،ساختمان ها به صورت غیر متمرکز و پراکنده در مجموعه سازمان دهی شده است.
6. بدلیل بارندگی زیاد در این مناطق،بام ها شیبدار است و شیب بیشتر آنها تند است.
اقلیم و ساختمان
نکته قابل توجه اینکه،اگر چه عناصر اقلیمی تمام ساختمان ها را تحت تأثیر قرار می دهد و اصول مطرح شده در این قسمت در مورد تمام آنها صدق می کند،ولی در بکار گیری این اصول باید توجه داشت که در برخی ساختمان های خاص ممکن است تأثیر عناصر اقلیمی نسبت به تأثیر عوامل داخلی آن ساختمان ها (مانند حرارت ناشی از وجود افراد،چراغ های روشنایی و دستگاه های حرارت زا )بسیار اندک بوده،نقش تعیین کننده ای نداشته باشد. بنابراین،نتایج به دست آمده در این فصل،در مورد ساختمان هایی صدق می کند که عوامل داخلی عمده ای در آنها دخالت ندارد.
تابش آفتاب و تأثیرآن بر ساختمان و محیط اطراف
نور خورشید،همیشه برای ایجاد روشنایی طبیعی در ساختمان لازم است. ولی از آنجا که این نور در نهایت به حرارت تبدیل می شودفمیزان تابش مورد نیاز برای هر ساختمان باید با توجه به نوع آن و شرایط اقلیمی محل آن تعیین شود.
بنابراین،شدت تابش آفتاب و حرارت حاصل از آن در یک نقطه از سطح زمین،به فاصله ای که پرتوی خورشید باید طی کند،ضخامت ابرو وضعیت آلودگی هوا بستگی دارد.به همین دلیل،شدت تابش آفتاب در یک محل با ارتفاع آن محل از سطح دریا متناسب است و در مناطق مرتفع،چون پرتوی خورشید فاصله ی کمتری از اتمسفر را طی می کند،حرارت بیشتری تولید می نماید.همچنین در ظهر محلی هر منطقه که خورشید در قائم ترین حالت خود نسبت به زمین آن محل قرار دارد و فاصله آن کمتر است،شدت تابش آفتاب بیشتر از صبح و عصر است که خورشید در مایل ترین حالت نسبت به زمین محل مورد نظر قرار دارد.
با توجه به مطالب فوق در می یابیم که شدت تابش آفتاب در هر نقطه از سطح زمین،به موقعیت خورشید نسبت به آن منطقه بستگی دارد.از آنجا که موقعیت خورشید به دلیل حرکت وضعی و دورانی زمین در ساعت ها ،روزها وفصل های مختلف متفاوت است،برای بررسی شدت تابش آفتاب بر سطوح مختلف و حرارت حاصل از آن باید موقعیت خورشید نسبت به محل مورد نظر در زمان های مختلف مشخص باشد. بدین منظور،در این قسمت موقعیت خورشید مورد بررسی قرارمی گیرد.
موقعیت خورشید
در هر نقطه از سطح زمین،مسیر حرکت خورشید در آسمان در روزهای مختلف سال متفاوت است.برای مثال ،حرکت خورشید نسبت به ساختمانی که در نیم کره شمالی و رو به جنوب قرارگرفته،بدین طریق است که در تابستان خورشید از شمال شرقی محوطه ی این ساختمان طلوع و در شمال غربی آن غروب می کند.در زمستان، طلوع خورشید از جنوب شرقی و غروب آن در جنوب غربی محوطه ساختمان مزبور صورت می گیرد و فقط در اول فروردین و اول مهر ماه،خورشید کاملاًًًًًًًًً از شرق طلوع کرده،در غرب غروب می کند.
موقعیت خورشید را در هر منطقه ودر هر زمان می توان به و سیله ی دو زاویه یکی ((زاویه تابش )) و دیگری ((جهت تابش )) مشخص کرد.زاویه تابش زاویه ای است که بین امتداد پرتوی خورشید و سطح افق تشکیل می شود و جهت تابش زاویه ای است که بین تصویر امتداد پرتو خورشید بر صفحه افق و شمال واقعی پدید می آید.(3-3)تغییرات روزانه و سالانه ی این دو زاویه به عرض جغرافیایی محل بستگی دارد. در بسیاری از کشورها،مقاذیر این دو زایه برای نقاط گوناگون و در زمان های مختلف محاسبه شده و به صورت جدول ها و منحنی هایی ارائه شده است. ولی چنانچه موقعیت خورشید براتی نقاط خاصی مورئ نظر باشد، آنها را می توان از طریق محاسبات ریاضی به دست آورد.
اولین عامل موثر در محاسبه ی موقعیت خورشید ، زاویه ی چرخش خورشید است. این زاویه، زاویه ی است که بین دو صفحه ای که از خط استوا می گذرد و خطی که مرکز زمین و خورشید را به هم متصل می کند، ایجاد می شود و در طول سال از 23.5 درجه به طرف بالای صفحه ی استوا تا 23.5 درجه به طرف پایین صفحه ی استوا یعنی 47 درجه تغییر می یابد. دیگر عوامل موثر در تعیین زاویه ی تابش و جهت تابش، عرض جغرافیایی و زمان مورد نظر است.
تابش آفتاب
به طور کلی، تابش آفتاب با ساطع شدن پنج نوع پرتو یک ساختمان را تحت تأثیر قرار می دهد. این پنج نوع پرتو به ترتیب اهمیت عبارتند از:
• پرتو مستقیم با طول موج کوتاه
• پرتو پراکنده از آسمان با طول موج کوتاه

 

شرایط اقلیمی و خصوصیات آب و هوایی

شرایط اقلیمی و خصوصیات آب و هوایی

• شرایط اقلیمی و خصوصیات آب و هوایی
• سلسله جبال البرز و زاگرس نواحی مرکزی ایران را از دریای خزر در شمال و جلگه بین النهرین در غرب جدا می کنند .

• نیز به صورت منفرد در مرکز و شرق ایران وجود دارند از جمله کوه تفتان ، شیر کوه و ...
کوهستان های غربی که دامنه های غربی رشته کوههای فلات مرکزی ایران و سراسر کوههای زاگرس را در بر می گیرد از مناطق سردسیر کشور به شمار می آیند .
• کلیات آب و هوایی این منطقه به شرح زیر می باشد :
• • سرمای شدید در زمستان و هوای معتدل در تابستان
• • اختلاف بسیار زیاد درجه حرارت هوا بین دمای شب
• و روز
• • بارش برف سنگین
• • رطوبت کم هوا
• میانگین دمای هوا در گرم ترین ماه سال در این اقلیم بیش از 10 درجه سانتی گراد و متوسط دمای هوا در سردترین ماه سال کمتر از 3- درجه سانتی گراد می باشد .
• نوسانات دمایی در طی شبانه روز نیز در نواحی کوهستانی بیشتر است . در این اقلیم دره ها در فصل تابستان بسیار گرم و در زمستان معتدل اند . مقدار تابش آفتاب در فصل تابستان در این منطقه زیاد و در زمستان بسیار کم است . زمستان ها طولانی ، سرد و سخت بوده و تا چند ماه از سال ، زمین پوشیده از یخ ، و بهار کوتاه مدت است و زمستان و تابستان را از هم جدا می کند. سرما از اوایل آذر ماه شروع می شود و کم و بیش تا اواخر فروردین ادامه می یابد . در سراسر این منطقه از آذربایجان گرفته تا استان فارس ، زمستان ها به شدت سرد می باشد .
• در این نواحی ، میزان بارندگی در تابستان کم و در زمستان زیاد است و بیشتر به صورت ریزش برف می باشد . برف های پیاپی بیشتر قله ها را می پوشاند . در ارتفاعات بالای 3000 متر همواره برف وجود دارد و این کوهستان ها سرچشمه رودخانه ها و قنات ها در کشور محسوب می شوند .
• بارش برف در نواحی شمال و شمال غربی منطقه بیش از نواحی جنوب غربی آن است . علی رغم بارندگی فراوان ، رطوبت در این اقلیم کم می باشد . همچنین سلسله جبال غربی همانند سدی مانع از نفوذ هوای مرطوب مدیترانه به داخل فلات ایران می شوند و رطوبت هوا را تنها در دامنه های خود نگاه می دارند . برخلاف نواحی شمال ایران و سواحل دریای خزر که غلظت هوا به دلیل پستی زمین و بارش زیاد است در اقلیم سرد ، این غلظت کمتر بوده و همین امر میزان استفاده از تهویه طبیعی هوا را کاهش می دهد .
• فرم بنا
• برودت بسیار میانگین دمای هوا در گرم ترین ماه سال در این اقلیم بیش از 10 درجه سانتی گراد و متوسط دمای هوا در سردترین ماه سال کمتر از 3- درجه سانتی گراد می باشد .
• نوسانات دمایی در طی شبانه روز نیز در نواحی کوهستانی بیشتر است . در این اقلیم دره ها در فصل تابستان بسیار گرم و در زمستان معتدل اند . مقدار تابش آفتاب در فصل تابستان در این منطقه زیاد و در زمستان بسیار کم است . زمستان ها طولانی ، سرد و سخت بوده و تا چند ماه از سال ، زمین پوشیده از یخ ، و بهار کوتاه مدت است و زمستان و تابستان را از هم جدا می کند. سرما از اوایل آذر ماه شروع می شود و کم و بیش تا اواخر فروردین ادامه می یابد . در سراسر این منطقه از آذربایجان گرفته تا استان فارس ، زمستان ها به شدت سرد می باشد .
• در این نواحی ، میزان بارندگی در تابستان کم و در زمستان زیاد است و بیشتر به صورت ریزش برف می باشد . برف های پیاپی بیشتر قله ها را می پوشاند . در ارتفاعات بالای 3000 متر همواره برف وجود دارد و این کوهستان ها سرچشمه رودخانه ها و قنات ها در کشور محسوب می شوند .
• بارش برف در نواحی شمال و شمال غربی منطقه بیش از نواحی جنوب غربی آن است . علی رغم بارندگی فراوان ، رطوبت در این اقلیم کم می باشد . همچنین سلسله جبال غربی همانند سدی مانع از نفوذ هوای مرطوب مدیترانه به داخل فلات ایران می شوند و رطوبت هوا را تنها در دامنه های خود نگاه می دارند . برخلاف نواحی شمال ایران و سواحل دریای خزر که غلظت هوا به دلیل پستی زمین و بارش زیاد است در اقلیم سرد ، این غلظت کمتر بوده و همین امر میزان استفاده از تهویه طبیعی هوا را کاهش می دهد
• فرم بنا
• برودت بسیار زیاد هوا در بخش عمده ای از سال ، در نواحی سرد و کو هستانی باعث شده است تا حداکثر استفاده از تابش آفتاب ، بهره گیری از نوسان روزانه دما ، حفظ حرارتی و جلو گیری از باد سرد زمستانی در فضاهای مسکونی امری ضروری گردد . لذا فرم بنا در جهت مقابله با سرمای شدید طراحی و اجرا می شود . در ادامه ، به توضیح خصوصیات کلی فرم بنا در این اقلیم خواهیم پرداخت .
• هوا در بخش عمده ای از سال ، در نواحی سرد و کو هستانی باعث شده است تا حداکثر استفاده از تابش آفتاب ، بهره گیری از نوسان روزانه دما ، حفظ حرارتی و جلو گیری از باد سرد زمستانی در فضاهای مسکونی امری ضروری گردد . لذا فرم بنا در جهت مقابله با سرمای شدید طراحی و اجرا می شود . در ادامه ، به توضیح خصوصیات کلی فرم بنا در این اقلیم خواهیم پرداخت
• 1. ساختمان های درون گرا با حیاط مرکزی
• بناهای سنتی در اقلیم سرد مانند نواحی مرکزی فلات ایران دارای حیاط مرکزی بوده و سایر قسمت ها دورتادور این حیاط چیده می شوند . اتاق های واقع در سمت شمال حیاط بزرگتر از سایر قسمت ها و تالار یا اتاق اصلی نشیمن خانه نیز در این سمت حیاط واقع شده است تا از تابش مستقیم و حرارت آفتاب در فصل سرد زمستان استفاده کنند . جبهه جنوبی ساختمان به دلیل کوتاه و معتدل بودن فصل تابستان کمتر به کار گرفته می شود . لذا اتاق های جنوبی و اتاق های شرقی و غربی – در صورت وجود – به عنوان انباری یا فضاهای خدماتی همچون اتاق خدمه یا سرویس های بهداشتی کاربرد دارند .
• برخلاف مناطق معتدل و مرطوب سواحل جنوبی دریای خزر ، خانه های این مناطق ، اغلب دارای زیر زمینی با سقف کوتاه در پائین زمستان نشین هستند که به علت خنکی هوای آن ، در تابستان برای سکونت و آسایش ساکنان خانه به کار می رود .
• 2. استفاده از ایوان و حیاط کوچک در بنا
• از آنجایی که در بیشتر روزهای سال در مناطق کوهستانی سرد و یا بسیار سرد است اکثر فعالیت های روزمره در اتاق ها انجام می پذیرد . لذا ابعاد حیاط ها در این مناطق قدری کوچکتر از نواحی فلات مرکزی ایران است .
• ساختمان ها در این اقلیم دارای ایوان اند ولی عمق آنها نسبت به ایوان های مناطق جنوبی کشور به مراتب کمتر می باشد و همانند ایوان های منطقه خزر ، کاربرد نشیمن ندارند و صرفا جهت حفظ ورودی ها ی بنا از برف و باران استفاده می شوند .
• نکته دیگر پائین بودن کف حیاط بناهای اقلیم سرد به اندازه 1 تا 1.5 متر از سطح پیاده روها است تا بتوان آب جاری در نهر ها و جوی ها را بر باغچه حیاط یا آب انبار واقع در زیر زمین سوار نمود و از سوی دیگر ، زمین مانند عایق حرارتی اطراف بنا را احاطه کرده ، مانع از تبادل حرارتی بین بنا و محیط پیرامون آن و باعث حفظ حرارت درون ساختمان می شود .
• 3. پلان ، فرم بنا و نحوه قرار گیری آن
• در حوزه اقلیمی سرد و کوهستانی ، بناها دارای پلان و بافت متراکم می باشند . فرم بنا باید به گونه ای باشد که سطح تماس آن را با سرمای خارج کمتر نماید تا حرارت کمتری از درون به بیرون انتقال یابد . لذا از احجامی نظیر مکعب یا مکعب مستطیل استفاده می نمایند تا نسبت سطح خارجی بنا به حجم داخلی آن کاهش یابد و آن را در حداقل ممکن نگه دارد .
• ساختمان ها بین 20 درجه به طرف غرب و 45 درجه به سمت شرق و در سایه باد یکدیگر و خارج از سایه آفتاب هم ، در محور شمالی – جنوبی مستقر می شوند .
• 4. اتاق های کوچک با ارتفاع کم
• در نواحی سرد و برفی ، باید از ایجاد اتاق ها و فضاهای بزرگ داخل بنا اجتناب نمود چرا که با افزایش سطح تماس آنها با فضای سرد بیرونی ، گرم کردن این فضای وسیع مشکل خواهد بود .
• بنابراین در این مناطق سقف اتاق ها را پائین تر از اتاق های مشابه در سایر حوزه های اقلیمی در نظر می گیرند تا حجم اتاق کاهش یابد و سطح خارجی نسبت به حجم بنا حداقل گردد . ارتفاع کم سقف در تالار ها و اتاق های مهم و طاق راسته ها و حجره های بازارهای این مناطق نیز مشهور است .
• 5. بازشوهای کوچک
• در این مناطق برای جلو گیری از تبادل حرارتی بین داخل و خارج بنا از بازشوهای کوچک و به تعداد کم استفاده می کنند . در صورت بزرگ بودن پنجره ها ، استفاده از سایبان الزامی است . بازشوها در ضلع جنوبی برای استفاده هر چه بیشتر از تابش آفتاب ، بزرگتر و کشیده تر انتخاب می شوند . همچنین از استقرار بازشوها در جهت بادهای سرد باید اجتناب نمود . پنجره های دو جداره نیز برای رساندن تبادل حرارتی به حداقل ممکن مناسب ترند . در ضمن به منظور جلوگیری از ایجاد سوز در داخل و خروج حرارت داخلی به خارج ساختمان ، میزان تعویض هوای هوای داخل وتهویه طبیعی را باید به حداقل ممکن رساند .
• در مقایسه با اقلیم گرم و خشک ابعاد بازشوها در این حوزه اقلیمی برای استفاده از انرژی حرارتی حاصل از تابش آفتاب افزایش یافته است .
• بنابراین در این مناطق سقف اتاق ها را پائین تر از اتاق های مشابه در سایر حوزه های اقلیمی در نظر می گیرند تا حجم اتاق کاهش یابد و سطح خارجی نسبت به حجم بنا حداقل گردد . ارتفاع کم سقف در تالار ها و اتاق های مهم و طاق راسته ها و حجره های بازارهای این مناطق نیز مشهور است .
• 5. بازشوهای کوچک
• در این مناطق برای جلو گیری از تبادل حرارتی بین داخل و خارج بنا از بازشوهای کوچک و به تعداد کم استفاده می کنند . در صورت بزرگ بودن پنجره ها ، استفاده از سایبان الزامی است . بازشوها در ضلع جنوبی برای استفاده هر چه بیشتر از تابش آفتاب ، بزرگتر و کشیده تر انتخاب می شوند . همچنین از استقرار بازشوها در جهت بادهای سرد باید اجتناب نمود . پنجره های دو جداره نیز برای رساندن تبادل حرارتی به حداقل ممکن مناسب ترند . در ضمن به منظور جلوگیری از ایجاد سوز در داخل و خروج حرارت داخلی به خارج ساختمان ، میزان تعویض هوای هوای داخل وتهویه طبیعی را باید به حداقل ممکن رساند .
• در مقایسه با اقلیم گرم و خشک ابعاد بازشوها در این حوزه اقلیمی برای استفاده از انرژی حرارتی حاصل از تابش آفتاب افزایش یافته است .
• 6. دیوارهای نسبتا قطور
• قطر زیاد دیوارها نیز به نوبه خود از تبادل حرارتی بین فضای داخلی بنا و محیط بیرونی ساختمان جلوگیری می کند . معیارهای معماری اقلیم سرد و کوهستانی و گرم و خشک تقریبا مشابه است و تنها تفاوت آنها در منابع حرارت دهنده می باشد که در اقلیم گرم و خشک این منبع از سمت بیرونی بنا و در اقلیم سرد از سمت داخل فضا می باشد . لذا باید در این اقلیم به کمک مصالح بنایی قطر دیوارها را زیاد نمود تا این جداره بتواند به عنوان منبع ذخیره حرارت داخل بنا عمل نماید .
• دیوارهای قطور ، گرما و حرارت تابش آفتاب روزانه را در طول شب حفظ و به تعدیل دمای داخل ساختمان کمک می نماید . در معماری بومی این مناطق تا حد ممکن تلاش می شود تا به شکل طبیعی یا یا با استفاده از بخاری و گرمای ناشی از حضور افراد ، پخت وپز یا حضور حیوانات ، بنا را گرم نمود .
• 7. بام های مسطح
• ابن یه سنتی در کوهپایه های شمالی سلسله کوههای البرز دارای بام های شیب دار و در مناطق کوهستانی غالبا مسطح هستند .
• بام های شیب دار در صورت مناسب بودن پوشش آن به مراتب از بام های مسطح بهترند چرا که آب باران را به سهولت از روی بام دور می کنند . ولی در صورت کاهگلی بودن پوشش بام ، قدرت آن در برابر رطوبت و باران و به ویژه برف بسیار تضعیف خواهد شد . چرا که آب ناشی از ذوب تدریجی برف وارد سقف کاهگل می گردد و بنا مرطوب و نم دار می گردد . به همین دلیل به محض بارش برف ، آن را از روی چنین
• بامی پارو می کنند و با غلتکی سنگی و کوچک ، بام را دوباره غلتک می کشند تا پوشش کاهگلی آن مجددا متراکم و سوراخ های ایجاد شده در اثر نفوذ آب مسدود گردند .
• انتخاب بام های مسطح در اقلیم سرد مشکلی ایجاد
نمی نماید چرا که با نگهداری برف بر روی بام ازآن به عنوان عایق حرارتی در مقابل سرمای زیاد هوای خارج که چندین درجه کمتر از درجه حرارت برف است استفاده می شود و همچنین فضای زیر اسکلت خرپا که کاربرد انباری دارد ، عایق مناسبی بین فضای داخل و خارج بنا خواهد بود . لذا دو جداره بودن سقف بنا در این اقلیم برای حفظ گرمای بنا حائز اهمیت است .
• نوع مصالح
• مصالح مورد استفاده در ابنیه سنتی در مناطق سرد و کوهستانی مانند سایر حوزه های اقلیمی از مصالح موجود در آن اقلیم است. این مصالح باید از ظرفیت و مقاومت حرارتی خوبی برخوردار باشند تا گرمای بنا را در فضای داخلی آن حفظ نماید .
• لذا بدنه این ابنیه از سنگ ( یا چوب ، ملات کاهگل ، خشت و آجر ) و پوشش سقف و بام از تیر های چوبی و کاهگل می باشد . از سنگ و مصالح مقاوم و سنگین برای برای پی سازی بنا استفاده می کنند و در برخی نقاط ، کرسی چینی با مصالح سنگین جهت جلو گیری از رطوبت به کار می رود ، هر چند ابنیه این مناطق ، به طور کلی ، بر روی زمین بنا می شوند .
در این رابطه می توان از شهر جوانرود و روستاهای اطراف آن واقع در منطقه غربی رشته کوه زاگرس و در 95 کیلو متری شمال غرب کرمانشاه نام برد . در این منطقه ساختمانهای سنگی ، سیمایی موزون و هماهنگ به کل بافت شهر و همچنین به بافت روستاها داده است . سنگ که به وفور در این منطقه کوهستانی وجود دارد و به صورت لاشه و یا قواره در دیوارهای قطور ساختمان ها به کار می رود . در این منطقه اقلیمی سرد و نسبتا پر باران ، بام ساختمان ها مسطح و با تیر چوبی و کاهگلی پوشیده شده است . هر چند که بام اغلب ساختمان ها های جدید در جوانرود دارای خرپای چوبی و پوشش شیروانی است .
• کالبد شهری و روستایی
• بافت شهری و روستایی حوزه اقلیمی سرد و کوهستانی در جهت مقابله با سرمای شدید شکل گرفته است . ویژگی های بافت شهری و روستایی در این اقلیم عبارتند از :
• 1. بافت متراکم و فشرده
• 2. فضاهای کوچک و محصور
• 3. بهره گیری از جهات آفتاب و زمین ( به عنوان عوامل تعیین کننده ی جهت استقرار و گسترش شهر و روستا و سیمای آنها )
• 4. معابر باریک به موازات خط تراز زمین
• با توجه به شرایط اقلیمی منطقه سرد و کوهستانی در ایران به منظور جلوگیری از اتلاف حرارتی و کوران هوا ، بنا ها به صورت متراکم و فشرده و متصل و در کنار هم ساخته می شوند تا سطح تماس فضاهای گرم مسکونی با محیط سرد خارج کاهش یابد . همچنین بنا ها طوری کنار هم قرار می گیرند که یکدیگر را
• محصور نمایند و فضاهای شهری تا حد امکان کوچک شوند تا نفوذ جریان باد سرد به داخل فضاهای شهری کم گردد و تابش حرارت از سطح خارجی دیوارهای گرم ابنیه به فضاهای کوچک و محصور شهری ، هوای سرد آنها را تعدیل نماید .
• نکته قابل مشاهده دیگر در این نوع شهرها ، طراحی معابر کم عرض و باریک برای استفاده بهتر از حرارت و جلوگیری از تبادل گرما و سرما است . معمولا در این نوع اقلیم ، مجتمع های زیستی در وسط دامنه بلندی ها و رو به جنوب و در داخل زمین یا روی آن به منظور بالا بردن ظرفیت حرارتی دیواره های بدنه شمالی و
• افزایش حجم داخلی نسبت به سطح بیرونی ، استقرار می یابند . در واقع در صورت استقرار روستا در پائین دره اولا خطر سیل خیزی و نابودی روستا وجود خواهد داشت . ثانیا نفوذ هوای سرد سنگین به دره ها باعث افزایش شدت سرما به هنگام شب خواهد شد . ثالثا جبهه شمالی کوه همواره در سایه قرار گرفته و سرد می باشد در حالیکه روستاها و شهر ها باید جهت حداکثر استفاده از تابش خورشید ، رو به دره و در آفتاب بنا گردند . رابعا به علت فزونی ناهمواری های زمین و شدت باد در بالای کوه و دسترسی به منابع آبی و رود خانه ها که در قسمت پائین ارتفاعات جاری هستند ، استقرار بافت روستایی و شهری بر بالای کوه صحیح نمی باشد
• اقليم گرم و خشك (ساختمان در اين اقليم
اما شرايط تابستاني حكم بر فشردگي ساختمان نموده و داشتن فرمي مكعب شكل را ضروري مي‌نمايد در هر صورت با بريدن قسمتي از اين مكعب و پر نمودن حفره ايجاد شده با سايه (سايه ديوار، درخت، پيچك، چفته مو) و هواي خنك شده بوسيله تبخير آب سطح چمن برگ درختان، حوض و فواره مي‌توان اقليم نسبتاً مطلوبي در ساختمان ايجاد نمود در اطراف اين باغچه داخلي پلان ساختمان مي‌تواند آزاد باشد بدين ترتيب پلان كلي ساختمان در اين مناطق بطرف داخل معطوف مي‌گردد. آنچه بدين ترتيب براي مناطق گرم و خشك
• پيشنهاد مي‌گردد همان فرم زيبا و مشهور خانه‌هاي سنتي ايران است كه از دوران ماقبل تاريخ تاكنون نه تنها در مناطق داخلي ايران بلكه در نواحي خشك خاورميانه نيز تكرار شده است. ساختمانهاي حياط دار قديمي بهترين فرم و تركيب ممكن اجزاء يك ساختمان براي تعديل اقليم بشمار مي‌روند. اطاقهاي اينگونه منازل كه فقط به داخل حياط باز مي‌شوند در برابر سرماي زمستان باد و طوفان شن كه معمولاً در مناطق كويري در جريان است حفاظت مي‌شوند. در زمستان اطاقهاي رو به جنوب و در تابستان اطاقهاي رو به شمال اين مجموعه مورد استفاده قرار گرفته و بدين ترتيب محل زندگي نيز با اقليم هماهنگ مي‌گردد حياطهاي داخلي كه شامل درخت، حوض و سطوح سبز گياهان هستند يكي از مؤثرترين عوامل ايجاد رطوبت در هواي خشك اينگونه مناطق به شمار
• مي‌روند. در شب هواي سرد مجاور پشت بام بطرف پائين حركت كرده و در داخل حياط و جسم ديوارها مي‌ماند و به این ترتيب باعث افت حداكثر دماي هواي داخل حياط در روز مي‌شود در نتيجه در روز هنگاميكه دماي هواي خارجي و شدت تابش آفتاب به حداكثر مي‌رسند هواي داخل ساختمان نسبتاً معتدل خواهد ماند.
• تهويه موردنياز اقليم گرم و خشك
• در مناطق گرم و خشك بايد ميزان تهويه طبيعي در روز را به حداقل ممكن رساند، چون در اثر ورود هواي گرم خارج بداخل، دماي هوا و سطوح داخلي نيز افزايش مي‌يابد. به
• خصوص در طول روز كه سرعت باد زياد و در نتيجه ميزان تهويه طبيعي نيز زياد است، تغييرات دماي هواي داخلي در سطحي نزديك به دماي هواي خارج تغيير مي‌نمايد. از طرف ديگر ، چون رطوبت هواي اينگونه مناطق كم است. حتي با جريان هوايي با سرعت كم امكان سرد شدن بدن از طريق تبخير عرق بدن وجود داشته و در نتيجه احتياج به سرعت زياد هوا براي خنك سازي از راه تبخير لازم نمي‌باشد. سرعت هوا براي ايجاد چنين وضعيتي مي‌تواند cm 15 در ثانيه باشد و اين سرعتي است كه در نتيجه اختلاف دماي سطوح و
• همچنين در نتيجه نفوذ هواي خارج بداخل از طريق درز پنجره‌ها ، در هواي اطاق بوجود مي‌آيد و بدين ترتيب نيازي به باز بودن پنجره‌ها نخواهد بود. در عصر و شب ، بدليل پايين بودن دماي هواي خارج نسبت به دماي هوا و سطوح داخلي تهويه طبيعي امكان سريع خنك شدن هواي داخلي را بوجود مي‌آورد. نياز به كوران در عصر و شب وجود دارد. وجود پنجره‌هاي باز شو را ضروري مي‌سازد اما بايد به اين نكته توجه داشت كه راندمان تهويه به اندازه پنجره‌ها متناسب نيست. با هماهنگ ساختن محل ، شكل و نحوه باز شدن پنجره‌ها، مي‌توان اندازه آنها را بقدري كوچك
• انتخاب نمود كه حرارت كسب شده از طريق آنها را به حداقل رسانده و در عين حال امكان تهويه بطور مفيد را بوجود آورد. ضمناً بايد به مشكل ورود گرد و غبار بداخل ساختمان نيز توجه داشت. در مناطقي كه هميشه طوفان شن و گرد و غبار وجود دارد ساختمانهايي كه بر روي پيلوتي قرار گرفته‌اند مقدار بسيار كمي از گرد و غبار و شن موجود در هوا را دريافت مي‌نمايند ، چون معمولاً در ارتفاع بيش از m 10ميزان شن وجود در هوا بشدت افت مي‌نمايد.
• چندي پيرامون اقليم گرم و خشك
• دومين گروه بزرگ اقليمي كشور است. محدوده جغرافيايي اين پهنه اقليمي عمدتاً در
• بخشهاي مركزي كشور و به صورت نوار باريكي در جنوب غربي كشور (دامنه‌هاي جنوب غربي رشته‌ كوههاي زاگرس) گسترش يافته است. تنوع عرض جغرافيايي و ارتفاع نقاط مختلف واقع در اين پهنه اقليمي بسيار زياد است در اين اقليم در شمالي‌ترين و جنوبي‌ترين نقطه كشور شرايط آب و هوايي مشابهي ايجاد شده، به طور مثال (در گز) كه در شمالي‌ترين نقطه اين پهنه اقليمي قرار گرفته است (در عرض جغرافيايي º37 شمالي) با ارتفاع 500 متر از سطح دريا، پايين‌ترين (ني‌ريز) كه در جنوبي‌ترين محدوده اين پهنه قرار گرفته (در عرض جغرافيايي º29 شمالي) با ارتفاع 2100 متر از سطح دريا، مرتفع ترين
• نقطه اين گروه را تشكيل مي‌دهند. شرايط آب و هوايي كليه زيرگروههاي اقليمي اين گروه در زمستان نسبتاً سرد و در تابستان نيمه گرم و خشك است. شرايط حرارتي هوا در فصل زمستان امكان بسيار زيادي را جهت استفاده از انرژي خورشيدي در گرمايش ساختمان بوجود مي‌آورد و به همين دليل تقريباً در كليه زيرگروههاي واقع در اين پهنه اقليمي درصد سالانه امكان بهره‌گيري از انرژي خورشيدي بالاتر از درصد نيازهاي ديگر است. در اين گروه بدليل پايين بودن رطوبت نسبي هوا بخصوص
• در فصل گرم در كليه زيرگروههاي اقليمي مي‌توان با بهره‌گيري از عملكرد مصالح ساختماني سنگين در بخشی از فصل گرم سال شرايط حرارتي فضاهاي داخلي را كنترل نمود. اما شدت گرماي هوا در گرمترين ماههاي سال درحدي است كه سرمايش مكانيكي را ضروري ‌مي‌سازد. نوع سيستم مكانيكي مورد نياز بدليل بالا بودن رطوبت هوا و بدليل گرماي شديد و هوا كولر گازي يا سيستم تهويه مطبوع و در ساير زير گروههاي اين پهنه اقليمي كولر آبي است.در هر صورت بهره‌گيري از انرژي خورشيدي ، كاهش اتلاف حرارت ساختمان و جلوگيري از تاثير هواي گرم خارج و تابش شديد آفتاب بر ساختمان از اهداف عمده طراحي اقليمي در اين پهنه اقليمي است.

 

 

 




نوشته شده در تاريخ دوشنبه دوم آبان 1390 توسط هواسی ف

 

 

 

 

 

تأثیر گزارش حسابرسی بر بازده سهام

هنگامی که حسابرس مستقل نیست به اطلاعات مندرج در صورتهای مالی اظهار نظر مقبول بیان کند اظهار نظر وی به صورتهای مالی اعتبار می دهد و اطلاعات مندرج در صورتهای مالی ،‌ بدون تغییر باقی می ماند یا به عبارت دقیقتر اطلاعات مندرج مورد تأیید قرارا می گیرد .

در صورت اظهار نظر مشروط ، مردود یا عدم اظهار نظر حسابرس مستقل بدون یک متخصص مالی بی طرف تمام یا بخشی از اطلاعات مندرج در صورتهای مالی مورد تردید قرار می دهد . در این پژوهش اثرات انواع گزارش حسابرسی در بازده سهام شرکتها ی پذیرفته شده در بورس مورد بررسی قرار می گیرد . در واقع بررسی تأثیر فعالیت حرفه حسابرسی در ایران و نقش آن در بازده سهام شرکتهای پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران و روند سرمایه گذاریها متکی به اطلاعاتی است که توسط مدیران شرکتها تهیه و توسط حسابرس به عنوان مرجع ارزیابی کننده مورد قضاوت قرارا می گیرد . از این صریق نتیجه این ارزیابی به سهامداران بالقوه و بالفعل منعکس می شود .

رفتارهای اقتصادی جامعه سرمایه گذار با استقبال یا روی گرداندن از برخی اوراق بهادار پر قیمت و بازده آن اوراق تأثیر میگذارد و این تحقیق با انگیزه بررسی رابطه معنی دار بین اظهار نظر حسابرسی و بازده اوراق بهادار مسأله را مورد پژوهش قرار می دهد .

نقش حرفه حسابرسی در جامعه

تمامی حرفه های شناخته شده چندین ویژگی مشترک دارند ، مهمترین این ویژگی ها عبارتند از :

1-        مسئولیت خدمت به جامعه

2-        مجموعه پیچیده از دانش

3-        استانداردهای ورود به حرفه

4-        نیاز به اعتماد جامعه

حرفه حسابرسی نیز در جامعه مانند حرفه های دیگر بتدریج تکامل یافته است و بدلیل تغییرات مستمر در روشهای حسابداری پیوسته در حا ل تغییر است . علاوه بر این تغییرات اخیر در گزارشگری حسابرسی در جوامع پیشرفته صنعتی تا حد زیادی مربوط به عوامل تعیین کننده وظیفه و نقش حسابرسی است . بدون بررسی  و ملاحظه این عوامل علت تغییرات در گزارشگری حسابرسی ، در پرده ابهام خواهد ماند .

در کشور ما نیز بعلت اینکه در تعیین شکل و محتوای گگزارش ، اغلب از الگوهای کشورهای پیشرفته صنعتی استفاده می شود در جهت رفع نارسائیها ، اولین گام تعیین استانداردهای ملی در کشور می باشد که این مهم ( تدوین رهنمودهای حسابداری و استانداردهای حسابرسی ) توسط سازمان حسابرسی عملی گردید و از اول سال 1378 لازم الاجرا گردیده است .

اغلب تحلیلگران مدلهای نقش حسابرسی را در موارد زیر تقسیم بندی می کنند :

1-        مدل شبه قضائی

2-        مدل مسئولیت اجماعی

3-        مباشرت و نظارت

 

1-مدل شبه قضایی

بر طبق این مدل ، نقش حسابرسان را قانون تعین می کند و قانون از طریق اعطای اختیارات به حسابرس ، نقشی شبیه قاضی برای وی قائل است . مثلاً قانون شرکتها مصوبه سال 1985 انگلستان ، وظیفه و نقش حسابرس را بررسی  دقیق و انعکاس عادلانه شرکت از طریق صورتهای مالی تعیین می کند . بر طبق ماده 148 اصلاحیه قانون تجارت ایران مصوب  1347«  بازرسان مکلفند درباره صحت و درستی صورت دارایی و صورتحسب دوره عملکرد و حساب سوذ و زیان و ترازنامه ای که مدیران برای تسلیم به مجمع عمومی تهیه می کنند و همچنین درباره صحت مطالب و اطلاعاتی که مدیران در اختیار مجامع عمومی گذاشته اند اظهار نظر کنند » .

2- مدل مسئولیت اجتماعی

برخی استدلال میکنند که نقش حسابرس را نمی توان در چارچوب مسئویت های صرفاً قانونی محدود کرد . انتظارات جامعه ، مسئولیت های دیگری را در مقابل حسابرس قرار می دهد که بعضاً به طورداوطلبانه مورد پذیرش حرفه حسابرسی قرار می گیرد .

بر طبق پژوهشهای بعمل آمده انتظارات جامعه از حسابرس بر اساس این مدل به ویژه در کشورهای پیشرفته صنعتی به شرح زیر است :

-          کشف تقلب و کارهای غیر قانونی مدیران

-          گزارش در مورد کارایی و شایستگی مدیران

-          گزارش در مورد کنترلهای داخلی شرکتها

-     حفظ منافع سایر استفده کنندگان از صورتهای مالی ( به جز سهامداران ) از قبیل سرمایه گذاران بالقوه ،‌کارکنان شرکت ، دولت و غیره در گزارشگری حسابرسی .

 

 

 

 

3- نظریه مباشرت و نظارت

علاوه بر دو نظریه فوق ، نظریه سومی وجود دارد که بر اساس آن مدیران ، مباشران سهامداران تلقی می شوند و در جهت اطمینان بخشی برای سرمایه گذاران و نأید عملکرد برای مدیران از حسابرس یک نقش نظارتی مورد انتظار است .

از مجموع تئوری های فوق چنین می توان نتیجه گرفت که:

الف)در چار چوب مسئولیت های قانونی ، نقش حسابرس مشابه نقش قاضی است . به عبارت دیگر قانون گذار به عنوان نماینده جامعه از خسابرس انتظار دارد که در ارتباط با صورتهای مالی ،نقش مشابه نقش قاضی در ارتباط با دعاوی قانونی بعهده بگیرد و لذا جهت تسهیل اجرای این نقش اختیاراتی که در قوانین کشورهای مختلف میزان آن فرق می کند به وی اعطاء می نماید.

ب)در یک چهار چوب وسیعتر از مسئولیتهای صرفاً قانونی ، جامعه از حسابرس انتظاراتی دارد که این انتظارات با وظیفه ای که حسابرس به موجب قانون یا سایر معیارها برای خود قائل است فاصله دارد که آن فاصله را ‍‍‍» فاصله انتظارات » می نامند.

پ)مدیران به عنوان مباشران سهامداران به اهمیت صورتهای مالی حسابرسی شده واقفند و خواهان انجام حسابرسی با کیفیتی مطلوب توسط حسابرسان مستقل می باشند .

بررسی تحولات اخیر در گزارشگری حسابرسی محافل حرفه ای جوامع پیشرفته نشان می دهد که نمی توان تحولات اخیر را صرفاً از زاویه یکی از این نظریه ها توجیه نمود بلکه این مدلها همزمان و با تاثیرات متقابل بر یکدیگر در تعیین نقش کنونی حسابرس و نحوه گزارشگری وی دخالت داشته اند . در عین حال از میان تئوریهای فوق ، مدل مسئولیت اجتماعی حسابرسان بیش از مدلهای دیگر پاسخگوی تحولات اخیر گزارشگری است.

هدف حسابرسی و انواع اظهار نظر حسابرسی

هدف از حسابرسی صورتهای مالی این ایت که حسابرس در باره درستی تهیه و ارائه صورتهای مالی از کلیه جنبه های با اهمیت در انطباق با اصول متدال حسابداری ، اظهار نظر کند .

اظهار نظر حسابرس با این نوع تامین اطمینان در شکل غیر مطلق ، اعتبار صورتهای مالی را افزایش می دهد . اما عواملی چون قضاوت ، استفاده از نمونه گیری در رسیدگیها،محدودیتهای ذاتی سیستمهای حسابذاری و کنترل های داخلی موجب این است که دستیابی به اطمینان مطلق در حسابرسی ممکن نشود.

اظهار نظر گزارش حسابرس : بند اظهار نظر گزارش حسابرس حاوی نظر صریح حسابرس در این باره می باشد که آیا صورتهای مالی ، از تمام جنبه های با اهمیت طبق استاندارهای حسابداری به نحوه مطلوب ارائه شده است یا خیر.

انواع اظهار نظر حسابرسی شامل چهار گانه زیر می باشد:

1- مقبول      2- مشروط          3- مردود          4- عدم اظهار نظر

 

با توجه به دلایل زیر اظهار نظر مناسب ارائه و اعلام می شود.

-     نظر مقبول باید در مواردی اظهار شود که حسابرس به این نتیجه برسد که صورتهای مالی ، از تمام جنبه های با اهمیت طبق استانداردهای حسابداری به نحو مطلوب ارائه شده است . نظر مقبول به طور ضمنی بیانگر آن است که هر گونه تغییر در اصول حسابداری یا در روشهای کاربرد این اصول و آثار آنها به نحوی مناسب تعیین و در صورتهای مالی درج و یا افشا شده است.

-     اظهار نظر مشروط: نظر مشروط در مواردی اظهار می شود که موارد با اهمیت ولی غیر اساسی در عدم رعایت استاندارد های حسابداری توسط واحد رسیدگی و یا محدودیت در رسیدگی وجود داشته باشد.

-     عدم اظهار نظر:در صورت وجود محدودیت اساسی در دامنه رسیدگی و یا ابهام اساسی نسبت به صورتهای مالی عدم اظهار نظر ارائه می شود.

-     اظهار نظر مردود: در صورت عدم رعایت موارد اساسی در رعایت استانداردهای حسابداری توسط واحد رسیدگی ، حسابرس نظر مردود اظهار می نماید.

تاثیر اظهار نظرحسابرس بر فعالیت شرکتها

ماده 10 آیین نامه انضباطی بورس مقرر می دارد:

«حسابها و صورتهای شرکت باید به گونه ای تنظیم گردد که حسابرس و بازرس قانونی نسبت به آنها اظهار نظر مردود و یا عدم اظهار نظرارائه نکرده باشد . در آن صورت بلافاصله معاملات سهام شرکت متوقف و تا رفع مواردی که موجب ارائه اظهار نظر مردود و یا عدم اظهار نظر گردیده است، به تشخیص هیئت مدیره سازمان  کارگزاران بورس اوراق بهادار توقف ادامه خواهد داشت ».

 

 

بعنوان يك مصداق عملي بورس اوراق بهادار در تاريخ 24/5/1378 معاملات سهام 5 شركت پذيرفته شده در بورس را متوقف كرد.گزارش حسابرسي چهار شركت از نوع عدم اظهار نظر و گزارش حسابرسي يك شركت از نوع مردود بوده است.از نظر سازمان كار گزاران بورس اوراق بهادار، گزارش مردود يا عدم اظهار نظر، نمايانگر اعتبار پايين صورتهاي مالي است و به همين دليل داد و ستد سهام شركتهاي ياد شده متوقف گرديد . اين كار اصولي و منطقي است ، زيرا داد و ستد بر مبناي سود هر سهم  ( EPS )   و ديگر اطلاعات نا معتبر صورتهاي مالي به سهامداران به ويژه سهامداران جزء صدمات مالي جدي وارد مي كند.

اين اقدام در بلند مدت به تقويت سيستمهاي اطلاعاتي شركتها و در نتيجه استحكام پايه هاي اطلاعاتي بورس كمك مي كند و تامين كننده شفافيت اطلاعات مورد لزوم خواهد بود.

اطلاعات حسابداري و قيمت سهام

در مفهوم حسابداري تعهدي، سود به عنوان يك معيار اساسي براي ارزيابي ، مطرح مي باشد و از جنبه اطلاعاتي سود در بر گيرنده كليه اطلاعات حسابداري است.بر پايه مفروضات بازار كارآ، تحقيقات كاربردي از اين ديدگاه كه سود حسابداري داراي محتواي اطلاعاتي زيادي است ، پشتيباني مي كنند.

آيا محتواي اطلاعاتي صرفاًدر همين «عدد سود» نهفته است،يا آنكه اين محتوا در فرايند محاسبه سود وجود دارد ، هيئت تدوين استانداردهاي حسابداري مالي           (  FASB )پاسخ اين سوال را به اين صورت بيان مي دارد كه «تمركز اصلي گزارشگري مالي بايد ارائه اطلاعات در خصوص عملكرد شركت باشد كه اين عملكرد از طريق محاسبه سود و اجزاي آن اندازه گيري مي شود».

از نظر سرمايه گذاران و تحليل گران مالي بهترين اقدام اطلاعاتي را سود هر سهم و فروش تشكيل مي دهند همچنين مطالعه كنندگان گزارش مالي شركت با مشاهده چگونگي محاسبه سود مي توانند مفهوم آن را درك كنند و بعبارت ديگر بررسي كنندگان بايد عملياتي را كه توسط حسابداران براي محاسبه سود شركت صورت

مي پذيرد ، بفهمند.

با توجه به اينكه سود حسابداري محصول فرايند حسابداري تعهدي مي باشد و هيچ يك از اعداد و ارقام صورتهاي مالي به اندازه سود توجه جامعه سرمايه گذار را به خود جلب نمي كند .

در اين بخش ارتباط بين سود حسابداري و قيمت سهام در دو حالت (1) شرايط اطمينان و بازار كامل و (2) شرايط عدم اطمينان و بازار ناقص مورد بررسي قرار خواهد گرفت .

ارتباط بين سود و ارزش سهم در شرايط اطمينان و بازار كامل

بازار كارآ بازاري است كه در آن هزينه معامله اوراق بهادار صفر باشد ، هيچ شخص و گروهي قادر به كسب بازده غير عادي نمي باشد ، قيمت در مقابل اقدامات يك فرد و يا يك گروه حساسيت بخرج نمي دهد و بالاخره آنكه فرد هر زمان كه اراده كند مي تواند سهام مورد نظر خود را بخرد يا بفروشد .فرض شرايط اطمينانبدين معني است كه كل انتظارات سرمايه گذاران برآورده مي شود و خود آنها نيز اين موضوع را مي دانند ، لذا ارزش اوراق بهادار در هر زمان بر اساس انتظارات افراد به راحتي قابل تعيين است.

با فرض بازار كامل و شرايط اطمينان مفهوم سود اقتصادي كاملاً روشن بوده و از طريق مدل ارزشگذاري ، براحتي قابل تعيين است . در شرايط فوق مي توان از طريق تنزيل جريانات نقدي آينده كه در دوره هاي مختلف حاصل مي شوند ، ارزش اوراق بهادار را تعيين نمود . در شرايط اطمينان و بازار كامل مي توان گفت كه فرايند تعهدي براي تعيين سود حسابداري زائد است زيرا در اين شرايط ارزشيابي شركت مي تواند ازطريق تعيين ارزش بازار بدهي ها و ارزش ويژه منعكس در تراز نامه صورت پذيرد . پس در فرض بازار كامل و شرايط اطمينان ، سود حسابداري    يكي از روشهاي تعيين ارزش سهام عادي مي باشد و نه تنها روش.

ارتباط بين سود و ارزش سهام در شرايط عدم اطمينان و بازار ناقص

فرضيات بازار كامل كه ذكر شد در شرايط عدم اطمينان و بازار ناقص وجود ندارد.

در اين شرايط ارزشگذاري اوراق بهادار بسيار مشكل است ، زيرا هميشه براي اوراق بهادار بازار وجود ندارد تا بتوان بر اساس واكنش ها و انتظارات بازار ، اوراق بهادارشركت را ارزشگذاري نمود . همچنين به علت شرايط عدم اطمينان ، پيش بيني دقيق جريانات نقدي آتي غير ممكن بوده و اين پيش بيني ها در شرايط مختلف با احتمالات فراوان صورت مي پذيرد .

در شرايط بازار ناقص و عدم اطمينان ، ديگر ارزش گذاري فرآيند روشني نيست زيرا بازار به طور كامل ترجيحات(اولويتهاي)افراد را نشان نمي دهد .

در برخي موارد ممكن است اصلاًارزش بازاري وجود نداشته باشد و ممكن است كه ارزش بازار مشاهده شده ، به طور كامل ارزش ادعاها بر روي داراييهاي شركت را (به علت ناقص بودن بازار) نشان ندهد.در اين حالت به احتمال زياد توافقي عمومي در بين سهامداران وجود ندارد و حتي اگر اين توافق وجود داشته باشد ، ممكن است باعث حداكثر شدن ارزش بازار نشود كه نتيجه آن «ناشناخته ماندن قيمت سهام و محتواي اطلاعاتي كم آن » مي باشد .

بنابراين در اين حالت ارزشگذاري شركت بر اساس ارزش بازار بدهيها و ادعاهاي صاحبان سهام ، مانند بازار كامل صحيح به نظر نمي رسد . در اين شرايط به سود حسابداري به عنوان ديدگاه اطلاعاتي نگريسته مي شود . سود يك منبع اطلاعاتي است كه در ارزشگذاري اوراق بهادار شركت ، توسط سرمايه گذاران مورد استفاده قرار مي گيرد . با اين وجود سود همانند بازار كامل ، داراي ارتباطي مستقيم و ساده با ارزشگذاري نمي باشد . فرايند قيمت و سود در اين حالت شامل سه عنصر زير است كه ار طريق آنها مي توان ارزش بازار سهام عادي و سود حسابداري را به هم مرتبط ساخت:

  1-  ارتباط بين قيمتهاي جاري و سود تقسيمي آتي 

   2- ارتباط بين سود تقسيمي آتي و سود هاي آتي

  3-  ارتباط بين سودهاي آتي و سوهاي فعلي

 

با توجه با حقايق فوق ، نقش حسابداري تعهدي «ايجاد يك سيستم اطلاعاتي مناسب براي سرمايه گذاران » مشخص مي گردد . در اين حالت سرمايه گذاران به منظور تعيين دقيق ارزش سهام ، حاضر به پرداخت هزينه كسب اطلاعات مورد نياز خود مي باشند.

 

تاثير اظهار نظر حسابرسان بر قيمت سهام

 

تاثير اظهار نظر حسابرسان بر قيمت سهام به هم راستايي نظريه حسابرس با نظر سهامداران و سرمايه گذاران بستگي دارد .

در صورتي كه نظر حسابرس با نظر سهامداران و سرمايه گذاران متفاوت باشد با توجه به دسترسي رسمي حسابرس به اطلاعات درون سازماني                 ( Inside Information )     نظريه وي مورد واكنش سهامداران قرار مي گيرد .

تحقيقات تجربي انجام شده درباره شروط حسابرسي به دو گروه تقسيم مي گردنديك گروه فرايند تصميم گيري حسابرس را براي رسيدن به گزارش مشروط (به خصوص شروط مهم و اساسي ) مورد مطالعه قرار مي دهد و گروه ديگر تاثير گزارشهاي مشروط به گروههاي استفاده كننده را بررسي مي نمايد .

در تحقيقات فرايند تصميم گيري مي توان تاثير اطلاعات منتشر شده صورتهاي نالي در گزارش مشروط ملاحظه نمود . يعني اطلاعات مالي منتشر شده ، زمينه ساز پيش بيني و صدور گزارش مشروط توسط حسابرسان مي باشد.

در تحقيقات گروه دوم ، ميزان مفيد بودن شروط حسابرسي مورد پژوهش قرار گرفته است.

نتايج اين تحقيقات ، تاثير انتشار شروط حسابرسي بر اشخاص مختلف را نشان مي دهند در حاليكه در مورد تاثير آنها روي قيمت بازار و سهام ، نتايج يكنواخت حاصل نشده است . نظرات حسابرس ممكن استبا ارزيابي هاي قبلي بازار همسو باشد و اطلاعاتي را منعكس كند كه بازار سهام از آنها مطلع است ، در آن صورت نمي توان شروط حسابرسي را بر رفتار اقتصادي چندان موثر دانست.

در حالت عكس ، در صورتي كه اظهار نظر حسابرس حاوي اطلاعاتي باشد كه بازار از آنها آگاهي نداشته باشد ، نظير پيش بيني نقدينگي يا وضعيت عملكرد آتي يا ساير برنامه هاي مديران ، در آن صورت بازار با توجه به جهت مثبت يا منفي اطلاعات    واكنش مثبت يا منفي نشان خواهد داد .

تحقيق خانم دكتر ساندراكريزل فليك  (Sandra Kreisel Fleak )   در سال 1988 نشان مي دهد كه اظهار نظرمبني بر عدم تداوم فعاليت توسط حسابرس در حالي كه بازار انتظار آن را نداشته باعث واكنش قيمت سهام شده است . همين نوع اظهار نظر در صورتي كه بازار انتظار آن را داشته باشد واكنش قيمت سهام نگرديده است.به طور كلي اظهار نظر درباره نبود تداوم فعاليت يك نوع پيشگويي است كه بر تصميمات استفاده كنندگان از اطلاعات تاثير مي گذاردبعبارت ساده تر وقتي گزارش حسابرس احتمال فقدان تداوم فعاليت شركتي را بيان نمايد . اين اظهار نظر به گونه اي در ارزيابي بازار و تلقي سرمايه گذاران اثر مي گذارد  و باعث تسريع مراحل توقف عمليات شركت مي شود . در اين زمينه پيش بيني حسابرس مزيد بر علت مي شود و به واقعيت مي پيوندد . بطور خلاصه وظيفه حسابرس در افشاي حقايق ازيك سو و احتمال تاثير نامطلوب اين اقشار از سوي ديگر در برابر بوده كه در تحقيقات گروه اول (فرايند تصميم گيري) جنبه هاي مختلف مورد مطالعه قرار گرفته است .

 

مواردي از تحقيقات انجام شده در رابطه با گزارشهاي حسابرسي

قيمت و بازده سهام

نتايج تحقيق

موضوع تحقيقات انجام شده

وضعيت گزارشهاي حسابرسي هر سال نسبت به سال قبل بهتر شده و بهبود در روند زمان معلوم بهبود در نحوه ارائه صورتهاي مالي مي باشد

تاثير گزارشهاي حسابرس بر نحئه ارائه صورتهاي مالي واحدهاي اقتصادي تحت پوشش دستگاههاي دولتي

عدم تاثير گذاري گزارشات حسابرس بر تصميمات مديران

عدم تاثير گذاري سرمايه بر بازده سهام شركتها (دوره1376-1370)

بورس تهران در سطح ضعيف كارائي،كارا نمي باشد

غير عملي بودن قيمت گذاري اوليه جهت ورود به بورس تهران   

بررسي اثر موارد مطروحه در گزارشات حسابرسان مستقل و بازرسان قانوني بر تصميمات مديران واحدهاي تجاري

تاثير افزايش سرمايه بر بازده سهام شركتهاي پذيرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران

بررسي كارايي بورس اوراق بهادار تهران

بررسي مشكلات قيمت گذاري شركتهاي مشمول خصوصي سازي

 

صدور اظهار نامه مشروط حسابرس پايه اي براي تجديد نظر در انتظارات بازار و تغيير در پايداري سود مي باشد

اثر گزارش مشروط بر ضريب حساسيت سود

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

بررسي هاي آماري

جامعه آماري اين پژوهش شركتهاي پذيرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران تا پايان سال 1377 مي باشند كه جهت يررسي ارتباط بين بازده و انواع اظهار نظرهاي حسابرسي مورد تحقيق قرار گرفته اند .

در بخش دوم پژوهش نيز از جامعه آماري شامل افراد آشنا با گزارش حسابرس با اطلاعات مالي و سهام استفاده به عمل آمده است .

طبق گزارشات ساليانه سازمان بورس و اوراق بهادار تعداد شركتهاي پذيرفته شده در بورس در زمان مورد تحقيق به شرح زير مي باشد .

 

تعداد شركت

سال

198

246

263

281

1374

1375

1376

1377

 

 

 

 

 

   

 

 

همچنين در گزارشات ساليانه بورس اوراق بهادار ، ميزان بازده هر يك از شركتها طبق تعريف بازده شامل سود نقدي ، سود سهمي ، حق تقدم و افزايش(كاهش) قيمت سهام محاسبه و اعلام گرديده است.

با دسترسي به مجموعه نرم افزارهاي اطلاعاتي شركتهاي بورس (آرشيو تصويرهاي مفيد)مشخص گرديد كه از 820  گزارش ارائه شده از طرف موسسات حسابرسي تعداد 599  گزارش (5/68٪)   توسط  سازمان حسابرس صادر گرديده است.

بر اين اساس با توجه به حجم بالاي گزارشات صادره توسط سازمان حسابرسي و همچنين وجود يكنواختي در نحوه گزارش دهي و ارائه اظهار نظر ، كليه گزارشات   صادره توسط سازمان حسابرسي جهت شركتهاي پذيرفته شده در بورس اوراق بهادار در سنوات 1373  الي  1376  بعنوان نمونه انتخاب گرديد.

با توجه به اينكه گزارش حسابرسي معمولاً چهار ماه بعد از سال مالي ارائه مي گردد لذا تاثير اظهار نظر حسابرسي بر بازده سال انتشار گزارش (سنوات 1374  الي      1377 ) بعنوان نمونه انتخاب گرديد .

در بررسي پرسشنامه اي آزمون رابطه بين گزارش حسابرسي و بازده سهام با توجه به كيفي بودن اطلاعات مورد استفاده در تحقيق و بعلت نا مشخص بودن واريانس جامعه از حداكثر ميزان پراكندگي كميت تصادفي استفاده گرديد و واريانس برابر    D(x) = 25%    در گرفته شد كه بر اساس آن حداقل حجم نمونه لازم محاسبه گرديد.

 

 

با در نظر گرفتن  a به عنوان مقدار سطح عدم اعتماد ، 1-a    برابر سطح اعتماد مورد نظر تلقي مي گردد. با توجه به دو طرفه بودن توزيع و ضرورت لحاظ    a/2    در فرمول ، با قرار دادن   z    مقدار عددي كميت موجود در جدول اعداد داراي توزيع استاندارد نرمال براي سطح اعتماد    1-a/2 ، n   محاسبه مي گردد. مقدارE    يا خطاي برآورد بر اساس دامنه قابل قبول تعيين شده است با محاسبه حجم مورد نياز بدست آوريد:

بمنظور پوشش مناسب آماري يكصد و ده عدد پرسشنامه بين مديران مالي شركتهاي پذيرفته شده در بورس ، مديران و سر پرستان حسابرسي شركتها ،كارگزاران و كارشناسان بورس اوراق بهادار تهران و اساتيد حسابداري دانشگاهها توزيع گرديده كه از اين تعداد 101  عدد آن جمع آوري گرديده كه پنج پرسشنامه به علت عدم پاسخ در ارزيابي مورد استفاده قرار نگرفت . از آنجايي كه تعداد نمونه انتخاب شده بيشتر از 30 باشد توزيع جامعه نرمال تشخيص داده شد. بنابراين نتايج ناشي از نمونه گيري قابليت تعميم به كل جامعه را دارا مي باشد.

ابزار اندازه گيري اين پژوهش در بخش اول را داده هاي ثبت شده موجود در رابطه به بهزده و اظهار نظرهاي گزارش حسابرسي و در بخش دوم پاسخهاي پرسشنامه مبتني بر روش ليكرت تشكيل مي رهد.

در پژوهش سعي شده با افزايش دقت ، نتيجه انداره گيري واقع بينانه تر و دسترسي به اعتماد و پاياني از طريق كاهش خطاي اندازه گيري متغيرهاي مورد استفاده امكان پذير گردد. بعبارت دقيق تر چنانچه پژوهش تحت همين شرايط مجدداً بعمل آيد نتايج فني حاصل مي گردد. محاسبات به وسيله نرم افزار كامپيوتري سيستم تحليل آماري                                                  SAS( Statistical Analysis System )  جهت داده هاي ثبت شده آماري و نرم افزار آماري علوم اجتماعي

   SPSS(Statistical Package Social Sciences ) براي ارزيابي پرسشنامه انجام شده است.

در اولين بخش بررسي آماري پژوهش بر اساس داده هاي ثبت آماري از تست و همچنين آمار دقيق فيشر         (Fisher's Exact )    و ضريب توافق چوپروفاستفاده شده است.و در بخش دوم بررسي از پرسشنامه ليكرت با دادن ضريب به پاسخها و محاسبه و ميانگين و انحراف معيار پاسخ ها استفاده بعمل آمد. 

در آزمون فرضيه جهت اثبات يا رد فرضيه ها از طريق پرسشنامه با توجه به نامشخص بودن انحراف معيار و ميانگينكل جامعه از توزيع [استيودنت]جهت آزمون فرضيه ها استفاده گرديده و به علت اينكه تعداد حجم نمونه بزرگتر از 30 است توزيع حجم نمونه از [استيودنت] به نرمال تبديل مي شود.

تحليل يافته ها:

اطلاعات خلاصه شده جهت بررسي ارتباط بين بازه و انواع گزارش حسابرسي شركتهاي پذيرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران در طي سنوات 1374  بشرح جدول زير مي باشد:

جدول شماره يك

جمع

988

545

%55

1377

281

147

%52

1376

263

155

%59

 

1375

246

138

%56

1374

198

105

%53

 

سال بررسي

      تعداد شركتهاي پذيرفته شده در بورس

تعداد شركتهاي مورد بررسي

درصد بررسي

 

جدول شماره دو:

 

نوع بازده 75

                           نوع اظهار نظر 74

بازده منفي

بازده كم

(صفر تا ميانگين)

بازده زياد

(بالاتر از ميانگين)

جمع

سال 1374

 

جمع كل بازده:

99/16599

تعداد شركت:105

ميانگين:1/158

مقبول

0

6

1

7

مشروط

4

63

30

97

رد و عدم اظهار نظر

0

1

0

1

جمع سال 74

4

70

31

105

 

 

جدول شماره سه:

 

نوع بازده 75

 

نوع اظهار نظر (74)

بازده منفي

بازده كم ( صفر يا ميانگين )

بازده زياد ( بالاتر از ميانگين )

جمع

سال 1375

 

جمع كل بازده

42/6290

تعدادشركت:138

ميانگين : 85/45

 

 

مقبول

2

2

0

4

مشروط

27

60

47

134

رد و عدم اظهار نظر

0

0

0

0

جمع سال 75

29

62

47

138

 

 

جدول شماره 4

 

نوع بازده 76

 

نوع اظهار نظر (75)

بازده منفي

بازده كم ( صفر يا ميانگين )

بازده زياد ( بالاتر از ميانگين )

جمع

سال 1376

 

جمع كل بازده

49/1862

تعداد   شركت:155

ميانگين : 02/12

 

مقبول

1

1

2

4

مشروط

47

36

68

151

رد و عدم اظهار نظر

0

0

0

0

جمع سال 76

48

37

70

155

جدول شماره پنج

نوع بازده 77

 

نوع اظهار نظر (76)

بازده منفي

بازده كم ( صفر يا ميانگين )

بازده زياد ( بالاتر از ميانگين )

جمع

سال 1377

 

جمع كل بازده

60/1059

تعداد شركت:147

ميانگين :

21/7

 

مقبول

1

1

1

3

مشروط

55

17

70

142

رد و عدم اظهار نظر

0

0

1

2

جمع سال 77

57

18

72

147

 

 

جدول شماره شش

 

بازده سالهاي 84 الي 77

تعداد شركت : 545

نوع بازده مجموع چهار سال

 

نوع اظهار نظر  مجموع چهار سال

بازده منفي

بازده كم ( صفر يا ميانگين )

بازده زياد ( بالاتر از ميانگين )

 

                       

جمع

مقبول

4

10

4

18

مشروط

133

176

215

524

رد و عدم اظهار نظر

1

1

1

3

جمع سال كل

138

187

220

545

 

آزمون فرضيه:

جهت اثبات فرضيه تحقيق «بررسي معني دار بودن ارتباط بين اظهار نظر گزارش حسابرسي و بازده سهام» از طريق آزمون پيرسون         و فيشر        Fisher's Exact    بعمل آمد.  

دو كميت بازده و اظهار نظر حسابرس از هم مستقل مي باشند .                                              H0=

دو كميت بازده و اظهار نظر حسابرس از هم مستقل نمي باشد.                                              H1=

سطح معني دار بودن                                                                                              a=%5   

تابع نمونه اي آزمون بر اساس اصل واگراي فراواني هاي تجربي و فراواني هاي نظري بنا شده و تقريباً بر طبق قانون         ،توزيع مي گردد كه ملاك توافق پيرسون ناميده مي شود.

4-        توضيح ناحيه بحراني بر طبق قانون ، به شكل زير تعيين مي شود :   

  جهت سالهای 74 و 77 و کل مجموعه )      

                                                                                     

       جهت سالهای( 75 و 76 )                                                                                  

 

قضاوت و تصميم گيري  :

مقدار عددي ملاك آزمون كننده با توجه به نمونه هاي انتخاب شده طبق جداول فوق 

براي سنوات 74 الي 77 و كل آن به شرح ذيل مي باشد(نتيجه محاسبات نرم افزاري).

                  74                      75                          76                           77                 کل

   831/1               0735/3                0707/0                   5843/1           1555/4             

 

چون مقدار عددي ملاك آزمون  كننده در هيچ يك از سالها در ناحيه بحراني قرارا نمي گيرد لذا فرضيه     پذيرفته مي شود . در نتيجه بين متغيرها استقلال وجود دارد .

در ارزيابي ديگر ضريب توافق چوپروف مورد محاسبه قرار گرفت .

 

 

: ضريب چوپروف : P

ضریب چوپروف

کل

77

76

75

74

P=

06/0

07/0

02/0

12/0

09/0

 

با توجه به اينكه ضريب0

نكته قابل ذكر اين است كه در صورتيكه تعداد فراواني مشاهده شده هر خانه كمتر از 5 باشد از آمار دقيق فيشر جهت محاسبه دقيقتر استفاده مي شود . در اين ارتباط نيز آزمون فيشر انجام و در هر 5 حالت سطح احتمال بدست آمده از سطح احتمال آزمون ( %5 ) بيشتر بوده و نتايج  آزمون فوق مورد تأييد قرار گرفته است .

در بررسي ميداني و پيمايشي پرسشنامه به صورت باز و بسته و با اين پرسش كه در صورت عدم استفاده مطلوب از اظهار نظر حسابرس ، چه دلايلي براي اين امر مترتب است مطرح گرديد . پاسخ هاي دريافتي كه در ادامه ارائه مي شود زمينه هاي محدود كننده رابطه معني دار بين اظهار نظر حسابرس و بازده سهام را بيان مي كند .

دلايل عدم استفاده مطلوب اظهار نامه حسابرسان در تصميم گيري هاي مالي و تأثير آن بر بازده سهام ( به ترتيب تعداد پاسخ ها ) .

1- عدم آشنايي كامل سهامداران با اهميت نقش حسابرسان و اظهار نظر حسابرسان

2- نامشخص بودن جايگاه حسابرس از ديدگاه قانوني و حرفه اي و همچنين انتظارات جامعه از خدمات حسابرس .

3- عدم شفافيت كافي گزارش حسابرسي و اطلاعات آن و متكي بودن اين گزارش به بهاي تمام شده تاريخي .

4- فقدان آگاهي هاي مالي و حسابداري در بسیاری از سهامداران و مدیران به منظور انجام تجزیه و تحلیل صورتهای مالی .

5- عدم کارایی بورس اوراق بهادار تهران و وجود برخی نارساییهای اطلاعاتی در سیستم بازار سرمایه ایران .

6- تاریخی بودن اطلاعات تهیه شده و عدم توجه به ارزشهای جاری .

7- ضعف فرهنگ پاسخگوئی در جامعه .

8- عدم پویائی فرایند اظهار نظر حسابرسی ( سالی یکبار ) متقابلاً روند پویا در شاخص قیمت و نرخ سهام .

9- فقدان سیستم اطلاعاتی بهنگام و کاملاً شفاف از سوی شرکتها .

10- تأثیر ضعف اظهار نظر حسابرس در جهت عادلانه شدن قیمت و بازده سهام در بورس .

11- نبود سیستم مکانیزه پیشرفته و مجهز در بورس اوراق بهادار تهران جهت انعکاس سریع اطلاعات شرکتها به سهامداران .

12- تمرکز دولتی حسابرسی مالی در ایران و برخی نارسایی های ساختاری و قانونی در سیستم حسابرسی کشور .

13- تأثیرگذاری شرایط سیاسی و اقتصادی در بازار سهام .

14- توجه ناکافی مجامع عمومی به گزارش حسابرس بهنگام تصمیم گیری در مجمع عمومی .

15- عدم برخورداری از همکاری مناسب کارگزاران بعنوان مشاور سرمایه گذاری .

16- تعلق بیشترین سهم مبادلاتی سهام به سازمانها و نهادها و مؤسسات عمومی ، دولتی و نیمه دولتی و مبتنی بر تحلیل های غیر عملی و کارشناسی نشده .

17 – ضعف سیستم نظارتی در برخورد با انحراف شدید موارد پیش بینی و واقعی EPS  و بودجه شرکتها . 

18 – عدم قانونمندی و نامشخص بودن مسئولیت حسابرسان در مقابل اشخاص ثالث مشخص .

19- عدم اطلاع و آگاهی استفاده کنندگان یا خریداران و فروشندگان سهام در بورس تهران از میزان اعتباردهی گزارش حسابرس بر صورتهای مالی شرکتهای پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران .

20- عدم اطلاع سرمایه گذاران از انواع ابزارهای مهندسی مالی .

21- تأکید بر نقش بازرسان در قانون تجارت و ضعف نقش حسابرسان در قوانین موجود .

 

 

 

 

 

 

نتیجه بررسی :

در بررسی نقش اظهار نظر گزارش حسابرسی بر بازده سهام با توجه به داده های ثبت شده آماری سلهای 1374 و1377 و انجام آزمون فرضیات نتایج ذیل حاصل گردد .

جدول یافته های پژوهش  ( مبتنی بر داده های آماری واقعی )  

 

شرح فرضیه

X2 سطح اطمینان 95٪

X2 محاسبه شده

نتیجه آزمون

درجه همبستگی

P

اظهار نظر گزارش حسابرسی شرکتهای پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران و بازده سهام آنها طی سال 1374 از یک رابطه معنی دار برخوردار می باشد .

49/9

831/1

رد فرضیه

09/0

اظهار نظر گزارش حسابرسی شرکتهای پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران و بازده سهام آنها طی سال 1375 از یک رابطه معنی دار برخوردار می باشد .

99/5

0735/3

رد فرضیه

12/0

اظهار نظر گزارش حسابرسی شرکت های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران و بازده سهام آنها طی سال 1376 از یک رابطه معنی دار برخوردار می باشد .

99/5

0707/0

رد فرضیه

02/0

اظهار نظر گزارش حسابرسی شرکت های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران و بازده سهام آنها طی سال 1377 از یک رابطه معنی دار برخوردار می باشد .

49/9

5843/1

رد فرضیه

07/0

اظهار نظر گزارش حسابرسی شرکت های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران و بازده سهام آنها طی سنوات  74 تا 1377 از یک رابطه معنی دار برخوردار می باشد .

49/9

1555/4

رد فرضیه

06/0

 

به این ترتیب ملاحظه می کنیم که استقلال بین دو متغیر یعنی اظهار نظر گزارش حسابرسی و بازده سهام در آزمون انجام شده با 95٪ اطمینان تأیید گردیده است و ضریب همبستگی محاسبه شده بسیار ناچیز می باشد . نتایج حاصل از آزمون فرضیات مبتنی بر اطلاعات جمع آوری شده از طریق پرسشنامه نیز به شرح ذیل بدست آمد .

 

 

جدول یافته های پژوهش ( مبتنی بر اطلاعات استخراج شده از پرسشنامه )

شرح فرضیه

T  با سطح اطمینان 95٪ و دامنه مربوطه

T محاسبه شده

نتیجه آزمون

اظهار نظر گزارش حسابرسی شرکتهای پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران و بازده سهام آنها طی سال  تا 13771374 از یک رابطه معنی دار برخوردار می باشد .

645/1

285/3-

رد فرضیه

گزارش حسابرسی با اظهار نظر مقبول تأثیر مثبت بر بازده سهام شرکتهای  پذیرفته شده در بورس دارد .

 

229/3-

رد فرضیه

گزارش حسابرسی با اظهار نظر مشروط تأثیر نسبتاً اندک بر بازده سهام شرکتهای پذیرفته شده در بورس دارد .

645/1

456/2-

رد فرضیه

گزارش حسابرسی با اظهار نظر مشروط تأثیر منفی بازده برسهام شرکتهای پذیرفته شده در بورس دارد .

645/1-

526/9-

تأیید فرضیه

 

با توجه به چهار مورد آزمون بعمل آمده ، بخش اعظم مجموعه ، شامل 3 گروه تحت بررسی ، فرضیه HO  را تدیید می کند و با در نظر گرفتن نظرات پاسخ دهندگان که در سؤال باز پرسشنامه جمع آوری گردید ، به دلایل مختلف رابطه معنی دار بین بازده سهام و انواع اظهار نظر گزارش حسابرسی وجود ندارد .

 

چکیده :

حسابرسی یک فرایند بررسی است که توان تولید اطلاعات قضاوتی مفید دارد و عموماً منجر به تولید اطلاعات جدید اقتصادی نمی شود ، بلکه می توان ارزش اطلاعات اقتصادی تهیه شده بوسیله فرایند حسابداری را تأیید نمایند و با عدم تأیید خود باعث کاسته شدن ارزش اطلاعات تهیه شده گردد.

در واقع برای سهامداران آگاه نتیجه ارزیابی شرکتها توسط حسابرسان دارای پیام ویژه ای است . اگر تعداد اینگونه سهامداران از اکثریت قابل توجه برخوردار باشد انتظار این است که موارد مشروط ، مردود یا عدم اظهار نظر تأثیر منفی بر روی بازده قیمت سهام بگذارد .

با توجه به نتیجه پژوهش ، که عدم رابطه معنی دار بین اظهار نظر حسابرس و بازده سهام را نشان می دهد ، گسترش کارایی و بهره برداری لازم از گزارش های حسابرس در گرو توسعه بستر بازار مالی ، مقررات و تحقیقات در زمیه های زیر می باشد :

  1. توسعه فعالیت سازمان بورس اوراق بهادار در جهت بررسی اظهار نظر های حسابرسی و گسترش شفافیت اطلاعاتی بمنظور انعکاس و ارائه هر چه بهتر اظهار نظر گزارشهای حسابرسی به سهامداران .
  2. بهینه سازی قوانین مالی و اقتصادی فعلی بویژه قانون تجارت ، بمنظور تقویت جایگاه قانونی حسابرسی و اظهار نظر آن .
  3. ارائه آموزشهای لازم از طرف سازمانهای ذی ربط خصوصاً سازمان بورس اوراق بهادار برای سهامداران و علاقه مندان در جهت افزایش آگاهی عمومی و استفاده مطلوبتر از گزارش حسابرس و اظهار نظر آن و همچنین زمینه سازی جهت گسترش فرهنگ پاسخگوئی در جامعه و ایجاد جایگاه مناسب برای حسابرسی .
  4. ایجاد الزامات سرمایه یا پشتوانه قانونی جهت اجرای بموقع تکالیف مجامع عمومی ناشی از گزارش حسابرس و ارائه اطلاعات صحیح بهنگام  به بازار سرمایه .
  5.  تقویت بازار سرمایه با وضع قوانین و مقررات مناسب و گسترش آگاهی مردم از طریق رسانه ها در خصوص اهمیت سرمایه گذاری در بورس اوراق بهادار تهران و ارتباط آن با سایر بازارهای سرمایه .
  6. انجام مطالعات گسترده در زمینه های مختلف به ویژه :

-          شناسایی استفاده کنندگان واقعی خدمات حسابرسی در ایران .

-          بررسی و ریشه یابی دلایل عدم اطلاع و استفاده از خدمات حسابرس بویژه در مورد سهامداران جزء .

-          سنجش آماری میزان اثر بخشی استانداردهای حسابداری و حسابرسی کشور در بازار سرمایه ایران .

-          سنجش حساسیت بازار سرمایه نسبت به بندهای شرایط مندرج در گزارش حسابرس و بازده سهام .

 .

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 




نوشته شده در تاريخ دوشنبه دوم آبان 1390 توسط هواسی ف

1              فصل اول

وب سرویس

 

1-1                     مقدمه

یک وب سرویس به معنای ساده نوعی کامپوننت تحت وب است. این کامپوننت به برنامه­هایی که از آن استفاده می­کنند این امکان را می­دهد که بتوانند از متدهای این وب سرویس استفاده کنند.

وب سرویس یک تکنولوژی است که امکان می­دهد نرم­افزارهای کاربردی، مستقل از نوع سیستم عامل و زبان برنامه­نویسی با یکدیگر ارتباط برقرار کنند. یک وب سرویس، واسطه­ای نرم­افزاری است که مجموعه­ای از عملیات را تعریف می­نماید، که می­توانند بر روی یک شبکه و از طریق پیام­رسانی استاندارد شده  XML مورد دسترسی قرار گیرند.

وب سرویس­ها فراخوانی اشیاء و یا نرم­افزارهای کاربردی را در محیط­های گوناگون آسانتر می­سازند و یک تکامل تطبیقی در محاسبات توزیع­شده بحساب می­روند.

دو رویکرد اصلی وب سرویس­ها عبارتند از وب سرویس­های  .NET و وب سرویس­های .Java از آنجایی که وب سرویس­ها مستقل از پلاتفورم هستند، این دو نوع می­توانند بدون اشکال با یکدیگر به تبادل داده­ها بپردازند. چهار سرنام اصلی که در بحث از وب سرویس­ها زیاد به گوش می­خورند عبارتند از: UDDI، WSDL، SOAP و XML.

وب سرویس­ها شامل خانواده­ای از پروتکل­ها هستند که عمل توصیف، تحویل و عمل متقابل با سرویس­ها را انجام می­دهند .این پروتکل­ها می­توانند به دو زیرگروه تقسیم شوند. زیرگروه اول با موضوعاتی چون پیام­رسانی، توصیف واسطه و پاسخگویی به تحویل سرو کار دارند. زیرگروه دوم نیز پروتکل­ها و مشخصاتی هستند که نحوه معرفی و یافتن وب سرویس­ها در سطح وب را تعریف می­کنند. در این بخش می­خواهیم به وب سرویس و پروتکل­های آن بپردازیم و نحوه ارتباط و کارکردهای هر کدام از این پروتکل­ها را بیان کنیم.

 

1-2                     معرفی وب سرویس

1-2-1             تعریف وب سرویس

وب سرویس واسطی برای توصیف مجموعه­ای از عملیات در سطح شبکه است که از طریق پیام­هایی مبتنی بر XML، در دسترس می­باشند. وب سرویس با استفاده از استانداردی (که بر پایه­ی XML است) شرح داده شده است که توصیف سرویس (Service Description) نامیده می­شود. این توصیف، شامل تمام جزییات لازم برای تعامل با سرویس، از جمله فرمت­های پیام، پروتکل­های انتقال و موقعیت آن می­باشد. رابط، جزییات پیاده­سازی سرویس را پنهان می­کند و اجازه می­دهد که سرویس به طور مستقل از سخت­افزار و بستر نرم­افزاری که روی آن پیاده شده است و همچنین مستقل از زبان برنامه­نویسی که در آن نوشته شده است، مورد استفاده قرار گیرد. وب سرویس یک کار خاص و یا مجموعه­ای از وظایف را انجام می­دهد. آن­ها می­توانند به تنهایی مورد استفاده قرار گیرند و یا با وب سرویس­های دیگر برای انجام مجموعه پیچیده از کارها همکاری داشته باشند.[3]

یک برنامه، با استفاده از پیامی که مبتنی بر XML ایجاد شده است، درخواستی را به وب سرویسی که در شبکه وجود دارد ارسال می­کند و پاسخی را در قالب پیام XML دریافت می­کند. این فناوری می­تواند در بسیاری از زمینه­ها مورد استفاده قرار گیرد. وب سرویس می­تواند در یکپارچه­سازی B2B برای اتصال برنامه­هایی که در سازمان­های مختلف اجرا می­شود، استفاده شود. وب سرویس می­تواند مشکل توزیعی بودن EAI (Enterprise Application Integration) را با اتصال چند برنامه کاربردی که در یک سازمان در حال اجراست، به برنامه­های کاربردی متعددی که در داخل یا خارج از دیواره آتش قرار دارد، حل کند. در همه این موارد، فناوری وب سرویس یک چسب استانداردی فراهم می­کند که قطعه­های مختلف نرم­افزار را به هم وصل می­کند.

همانطور که در شکل 1-1 زیر نشان داده شده است، وب سرویس وظیفه دریافت پیامی به صورت XML، تبدیل این پیام به شکل قابل فهم برای سیستم نرم­افزاری خاص موجود در back-end و برگرداندن پیام پاسخ را دارد. [2]

 

شکل 1-1 : رابط وب سرویس با سیستم­های back-end

برنامه­های تحت وب، بسته­های نرم­افزاری هستند که از طریق مرورگر قابل دسترسی می­باشند. نرم­افزار و پایگاه داده­ی آن به جای نصب در سیستم کاربر، در یک سرور مرکزی قرار دارد و از طریق شبکه می­توان به آن دست یافت.

تفاوت بین وب سرویس و نرم­افزارهای تحت وب، در جدول 1-1 زیر آمده است:

 

جدول 1-1: تفاوت وب سرویس با نرم افزارهای تحت وب

مشخصات وب سرویس

مشخصات نرم­افزارهای تحت وب

از XML برای انتقال داده استفاده می­کنند.

از HTML برای انتقال داده استفاده می­کنند.

به هیچ سکو یا سیستم عاملی وابسته نیست.

وابسته به فناوری است (ASP، PHP و ...)

توسط برنامه­های کاربردی فراخوانی می­شوند.

توسط کاربران و با استفاده از مرورگر استفاده می­شوند.

 

 

1-2-2             ساختار وب سرویس

معماری وب سرویس برپایه تعامل بین سه نقش قرار دارد: مهیا­کننده سرویس، ثبت­کننده سرویس (Service Registry) و درخواست­کننده سرویس. عملیات شامل انتشار، یافتن و اتصال می­باشد. این نقش­ها و عملیات بر روی اشیا (Artifact) وب سرویس فعالیت می­کنند (یعنی ماژول­های نرم­افزاری وب سرویس و توصیفات آن­ها). مهیا­کننده سرویس، یک توصیفی از سرویس برای وب سرویس ارائه می­کند و آن را برای درخواست­کننده سرویس یا ثبت­کننده سرویس انتشار می­دهد. درخواست­کننده سرویس، توصیف سرویس را به صورت محلی یا از طریق ثبت­کننده سرویس استخراج می­کند و از آن توصیف برای تعامل با وب سرویس استفاده می­کند.

 

شکل 1-2: ساختار وب سرویس

 

 

ثبت­کننده سرویس (Service Registry)، یک ثبات قابل جستجو برای توصیفات سرویس است و مکانی است که مهیا­کنندگان سرویس، توصیفات خود را در آن منتشر می­کنند. عملیات در معماری وب سرویس عبارتند از:

انتشار (Publish): برای اینکه سرویسی در دسترس باشد، توصیف آن باید طوری انتشار یابد که درخواست­کننده سرویس بتواند آن را پیدا کند.

یافتن (Find): در این عملیات، درخواست­کننده سرویس، توصیف سرویس مورد نظر را به طور مستقیم و یا از طریق درخواست از ثبت­کننده سرویس، استخراج می­کند.

اتصال (Bind): در نهایت، از یک سرویس باید استفاده کرد. در این عملیات، درخواست­کننده سرویس از طریق جزییات لازم الاجرا در توصیف سرویس، شروع به ارتباط با سرویس می­کند.[3]

 

1-2-3             مزایا و معایب

وب سرویس­ها همانند تکنولوژی­های دیگر، دارای مزایا و معایبی هستند. از مزایای وب سرویس می­توان به موارد زیر اشاره کرد:

قابلیت همکاری: قابلیت همکاری بین برنامه­های کاربردی متفاوت که روی سیستم­های عامل غیریکسان در حال اجرا می­باشند.

یکپارچگی خارجی: تجمع آسان برنامه­ها و سرویس­ها از شرکت­هایی با موقعیت جغرافیایی متفاوت برای ارائه یک سرویس یکپارچه.

استفاده مجدد از کد: شکستن منطق و ایجاد توابع ایستا که می­تواند توسط برنامه­های کاربردی زیادی فراخوانی شود.

استقلال: کدها می­تواند توسط برنامه­های کاربردی متفاوتی مورد استفاده قرار گیرد، برای مثال یک وب سرویس که با ASP.NET نوشته شده است، می­تواند توسط یک صفحه JSP استفاده شود.[4]

 

از معایب وب سرویس نیز می­توان موارد زیر را نام برد:

در دسترس نبودن : هر کس که با اینترنت سروکار دارد می­داند که هیچ سایتی 100 درصد در دسترس نیست. وب سرویس­ها نیز زیرساختی مشابه وب­سایت دارند، بنابراین وب سرویس­ها هم این مشکل را خواهند داشت. حتی اگر سرور نیز در حال اجرا باشد، ممکن است ISP در دسترس نباشد. به علت وجود این مشکلات، لازم است مکانیزمی وجود داشته باشد که در صورت وقوع این اتفاق، درخواست را برای بار دوم ارسال نماید. برخی از پروتکل های جدیدی که توسط وب سرویس پشتیبانی می­شوند، به صورت خودکار این عمل را انجام می­دهند (مانند JMS) ولی اکثریت آن­هایی که بر مبنای HTTP می­باشند، از این مکانیزم پشتیبانی نمی­کنند.

تطبیق نیازمندی­ها: زمانی که شما یک سرویس ایجاد می­کنید و آن را در دسترس عموم قرار می­دهید، می­تواند مورد استفاده انواع مشتریان قرار گیرد، ولی این سرویس الزامات خاصی را فراهم می­کند. ممکن است بعضی از مشتریان سرویسی را بخواهند که کمی با سرویس شما متفاوت است و فقط مورد نیاز اندکی از مشتریان باشد. وب سرویس یک تکنولوژی از نوع "اندازه ای متناسب برای استفاده حداکثر مشتریان" است. اگر این سرویس جوابگوی نیاز شما نیست، باید راه­حل دیگری بیابید.

غیرقابل تغییر بودن: اگر شما برای ایجاد یک وب سرویس سرمایه­گذاری کنید، باید از هرگونه تغییر در پارامترها و متدهای آن اجتناب کنید. شما می­توانید تغییرات را در قالب متدهای جدید به سرویس اضافه کنید، اما اگر تغییری در متدهای سرویس خود بدهید، برنامه­های مشتریان را از بین خواهید برد. اگر متوجه شوید که سرویس شما پاسخ اشتباه به کاربران می­دهد، شما بازهم چاره­ای جز ایجاد یک سرویس جدید ندارید. اشتباهاتی از این قبیل در همه سیستم­ها اتفاق می­افتد که وب سرویس نیز مانند بقیه سیستم­ها از این قاعده مستثنی نخواهد بود. ولی در سایر سیستم­ها، یک راه ارتباطی بین ارائه­دهنده خدمات و مصرف­کنندگان آن وجود دارد که در صورت تغییر، به اطلاع کاربر می­رسد.

ضمانت اجرا: کل ایده وب سرویس این است که یک برنامه کامپیوتری به جای وارد کردن دستی کدها، به نیازمان پاسخ دهد که این برنامه بدون مراقبت اجرا می­شود. HTTP یک پروتکل unreliable است و هیچ تضمینی از تحویل صحیح داده­ها ندارد. اگر شما به این ضمانت نیاز دارید، یا خودتان باید این مکانیزم را به صورت دستی بنویسید که تلاش مجدد را انجام دهد، و یا اینکه از طریق یک واسط (که دارای این ویژگی است) درخواست خود را ارسال نمایید.[6]

تا اینجا مفاهیم اولیه وب سرویس را گفتیم. همانطور که اشاره شد، یک برنامه­ی در حال اجرا برای فراخوانی یک روال که در ماشین دیگر قرار دارد، باید پیغامی مبتنی بر آنچه که در توصیفات سرویس مورد نظر آمده است، ارسال کند. در بخش بعدی به پروتکل­های این ارتباط خواهیم پرداخت و اشاره­ای به نحوه­ی برقراری ارتباط با این روال­ها خواهیم کرد.

 

1-3                     RPC (Remote Procedure Call)

1-3-1             تعریف RPC

RPC یک تکنیک قوی برای شکل دادن به برنامه­های مبتنی بر Client/Server و توزیع شده است. RPC یک متد است و مبتنی بر فراخوانی روال محلی (local procedure calling) است که در آن نیازی نیست روال فراخوانی­شده در همان آدرس روال فراخوانی­کننده ، قرار گرفته باشد. دو فرآیند ممکن است روی یک سیستم یکسان ویا روی سیستم­های مختلف همراه با شبکه­ای که آن­ها را به هم وصل می­کند، قرار گرفته باشند. با استفاده از RPC، برنامه­نویسان برنامه­های توزیع­شده از جزییات رابط با شبکه دور خواهند بود.

 

1-3-2                نحوه کار RPC

RPC مانند فراخوانی یک تابع است. وقتی RPC ایجاد می­شود، آرگومان­های  فراخوانی­کننده به روال دوردست ارسال می­شوند و فراخوانی­کننده تا بازگشت نتیجه، منتظر می­ماند. شکل 1-3 جریان فعالیت را که در طول فراخوانی RPC اتفاق می­افتد، نشان می­دهد.

 

شکل 1-3: جریان فعالیت ها در طول فراخوانی RPC

 

 

Client یک فراخوانی روال را ایجاد می­کند و آن را به Server می­فرستد و منتظر پاسخ می­ماند. Thread به حالت بلاک می­رود تا زمانی که یا پاسخ دریافت شود و یا اینکه timeout اتفاق بیافتد.

زمانی که یک درخواست (به سرور) می­رسد، سرور یک روال را برای اجرای سرویس درخواست­شده فراخوانی می­کند و پاسخ را به Client برمی­گرداند. زمانی که فراخوانی RPC کامل شد، برنامه Client به اجرای خود ادامه می­دهد.

در شکل بالا، روال موجود در سرور به طور خاص با این 3 پارامتر شناسایی می­شود : شماره برنامه، شماره نسخه (ورژن)، شماره  روال.

شماره برنامه، گروهی از روال­ها را مشخص می­کند که هرکدام دارای یک شماره­ی روال منحصر به فرد هستند. یک برنامه ممکن است دارای یک یا چند نسخه مختلف باشد. هر نسخه شامل مجموعه­ای از روال­هاست که برای فراخوانی از راه دور در دسترس می­باشند. شماره نسخه، باعث می­شود که چندین نسخه از یک پروتکل RPC به طور همزمان در دسترس باشند. هر روال، یک شماره دارد. [9]

در دنیای XML دو روش برای فراخوانی روال از راه دور (Remote Procedure Call) وجود دارد.

·         XML-RPC

·         SOAP

 

XML-RPC یک پروتکل RPC است که در سرتاسر اینترنت کار می­کند. درخواست XML-RPC یک درخواست HTTP-POST است که بدنه این درخواست از XML می­باشد. روالی که روی Server در حال اجراست، پاسخ درخواست را بر اساس XML می­فرستد. پارامترهای روال می­تواند از نوع عددی، رشته، آرایه و ... باشد.

در شکل 1-4 یک درخواست XML-RPC نشان داده شده است.

 

شکل 1-4: درخواست XML-RPC

 

پاسخ این درخواست در شکل 1-5 آمده است.

 

شکل 1-5: پاسخ مبتنی بر XML-RPC

 

 

1-3-3             انواع داده­ها در XML-RPC

نوع داده­های متداولی که به معادل XML آن تبدیل شده است، همراه با مثالی در جدول 1-2 آمده است:[10]

 

جدول 1-2: نوع داده ها در XML-RPC

Tag Example

Name

NO

 

    1404

    Something here

    1

 

array

1

eW91IGNhbid0IHJlYWQgdGhpcyE=

base64

2

1

boolean

3

19980717T14:08:55

date/time

4

-12.53

double

5

42

or

42

integer

6

Hello world!

string

7

 

    foo

    1

 

 

    bar

    2

 

struct

8

nil

9

 

 

XML-RPC در سال 1998 توسط گروهی از افراد در ماکروسافت توسعه داده شد و پروتکل جدید با نام SOAP معرفی شد. SOAP مانند XML-RPC است ولی شامل ویژگی­های بسیاری است که در XML-RPC ارائه نشده بود. [7]

از تفاوت­های بین SOAP و XML-RPC می­توان به موارد زیر اشاره کرد:

·         XML-RPC ساده­تر است.

·         بسیاری از Web Serviceها بر مبنای XML-RPC هستند.

·         SOAP انتقال اسناد پیچیده­تر را ساده می­کند. پس نیاز به تعریف تگ­های بیشتر و پیچیده­تری دارد.

·         SOAP روی پرتکل­های زیادی اجرا می­شود، از جمله : HTTP,SMTP,FTP و ...

·        SOAP سربار بیشتری دارد.

·         XML-RPC با استفاده از خاصیت methodName خود، متدها را فراخوانی می­کند که " ممکن است شامل حروف کوچک و بزرگ A-Z، اعداد، کالن و Slash باشد" که برای بسیاری از اهداف مناسب است ولی برای زمانی که بخواهیم یک شی را به عنوان آرگمان ارسال کنیم، با مشکل مواجه خواهیم شد.

·         آرایه­ها و structها همیشه بی­نام هستند. [10],[11],[12]

 

1-3-4             سایر روش های RPC

XML-RPC تنها روش ایجاد RPC نیست. پروتکل­های شناخته شده دیگری نیز وجود دارد از جمله CORBA، DCOM و ... . هر کدام از این پروتکل­ها مزایا و معایبی نیز دارند.

 

1-3-4-1      CORBA

CORBA یک پروتکل معروف برای نوشتن برنامه­های شی­گرا به صورت توزیع شده است. این پروتکل به طور معمول در برنامه­های کاربردی چندلایه استفاده می­شود. CORBA توسط بسیاری از سازندگان و برنامه­های کاربردی رایگان پشتیبانی شده است و با جاوا و C++ به خوبی کار می­کند و نیز برای زبان­های برنامه نویسی دیگر در دسترس است.

متاسفانه CORBA بسیار پیچیده است. بنابراین این پروتکل برای شرکت­ها و برنامه­های کاربردی کامپیوتری مناسب­تر از برنامه­های توزیع شده است.[8]

 

1-3-4-2      DCOM

DCOM پاسخ ماکروسافت برای CORBA بود. این پروتکل زمانی که از مولفه­های COM استفاده می­کنید و نیز نیازی به ارتباط با سیستم­های غیرماکروسافتی ندارید، بسیار مناسب خواهد بود، در غیر این صورت کمک چندانی به شما نمی­کند.[8]

لازم به ذکر است که تکنولوژی COM در خانواده سیستم عامل­های ویندوز شرکت ماکروسافت، قابلیت ارتباط را برای مولفه­های نرم­افزاری فراهم می­کند. COM توسط توسعه­دهندگان برای "ایجاد مولفه­های نرم­افزاری با قابلیت استفاده مجدد (Re-usable)"، "پیوند مولفه­های نرم­افزاری برای ایجاد برنامه کاربردی" و نیز برای "بهره­مندی از سرویس­های ویندوز" مورد استفاده قرار می­گیرد. اشیا COM را می­توان با استفاده از زبان­های برنامه­نویسی متعددی ایجاد کرد. زبان­های برنامه­نویسی شی­گرا، از جمله C++، دارای مکانیسم­های برنامه­نویسی هستند که می­توان به سادگی اشیا COM را ایجاد کرد.

COM+، Distributed COM (DCOM)، و کنترل­های Activex از خانواده COM هستند.[13]

 

 

 

 

 

2              فصل دوم

XML

2-1                     XML(eXtensible Markup Language) و کاربردهای آن

2-1-1             تعریف XML

XML سیستم گرامری ایجاد زبان­های علامت­گذاری دلخواه است. یعنی می­توان آن را برای انواع داده­های ریاضی، شیمی، تجاری و غیره به­کار می­رود. این زبان در سال 1996 توسط کنسرسیوم WWW ارائه شد و به سرعت مورد استقبال قرار گرفت. ساختار زبان XML اصول و قوانین قابل فهمی دارد که کارآیی آن را افزایش می­دهد. اگر یک سند را بر اساس این قوانین ایجاد کنیم به آن سند، سند خوش­فرم گفته می­شود.[19]

با گسترده شدن استفاده از وب در دهه ۹۰ کم کم محدودیت­های HTML مشخص شد. ضعف HTML در توسعه­پذیری (قابلیت اضافه و کم­کردن خواص) و ضعف آن در توصیف دیتاهایی که درون خود نگهداری می­کند برنامه­نویسان را از آن ناامید کرد. همچنین مبهم بودن تعاریف آن باعث شد از توسعه­ یافتن باز­بماند.  در پاسخ به این اشکالات W3C یک سری امکانات را در جهت توسعه HTML به آن افزود که امکان تغییر ساختار متن­های HTML مهم­ترین آن است. این امکان را CSS یا Cascade Style Sheet می­نامند. تگ­های تعریف شده در HTML ثابت هستند در حالی که در XML می­توان تگ­های خود تعریف ایجاد کرد.

اعتبار یک سند XML را با سندهای DTD یا shema می­توان سنجید. این نوع سندها مشخص می­کنند در سند XML چه تگ­هایی را می­توان استفاده کرد، این تگ­ها چه صفت­هایی دارند و ساختار تودرتویی آنها چگونه است.[2]

برای نوشتن اسناد XML می­توان از ویرایشگرهای ساده متن استفاده کرد مانند notepad. اگرچه ابزارهای کاملتری نیز مانند Visual studio تولید شرکت مایکروسافت نیز وجود دارد. در اصطلاح به هر زبانی که توسط XML ایجاد می­شود، XML Application می­گویند که به معنی کاربرد XML است نه برنامه کاربردی.

XML نیز مانند HTML از سه جزء اصلی عناصر، ویژگی­ها و مقادیر تشکیل می­شود. عنصر، اصلی­ترین قسمت سند XML است و هر چیزی می­تواند باشد؛ ازجمله، عناصر دیگر و یا متن. هر عنصر یک برچسب شروع دارد و یک برچسب پایان(شکل 2-1).[19]

                                            

                        شکل 2-1: تعریف یک عنصر

   ویژگی­ها در تگ شروع آورده می­شوند و نشان­دهنده یک صفت از آن تگ هستند. مقادیر متناظر با این ویژگی­ها درون علامت کوتیشن در جلوی همان ویژگی نوشته می­شود(شکل 2-2).

                  

                        شکل 2-2: تعریف ویژگی

مقدار هر تگ بعد از اتمام تگ شروع و قبل از شروع تگ پایان قرار می­گیرد و می­تواند شامل تگ­های دیگر یا یک متن ساده باشد که این­ها را بر اساس shema یا DTD متناظر مشخص می­کنیم.[19]

2-1-2              قوانین نگارش در XML

ساختار زبان XML اصول و قوانین قابل فهمی دارد که کارآیی آن را افزایش می­دهد و استفاده از آن را بسیار آسان می­سازد که در ادامه به مهمترین­های آن اشاره می کنیم.

·         عنصر ریشه (Root element)

هر سند یا فایل XML باید یک عنصر ریشه داشته باشد که تمام عناصر سند را شامل می­گردد. تنها توضیحات و دستورات پردازشی می­توانند در خارج از عنصر ریشه قرار بگیرند. هر عنصر باید یک برچسب شروع و یک برچسب پایان داشته باشد.

·         عناصر تودرتو

اگر قرار است عنصر A ابتدا و عنصر  B بعد از آن بیاید، ابتدا عنصر B بسته می­شود و سپس عنصر A.

·         حروف کوچک و بزرگ

XML بین حروف کوچک و بزرگ فرق می­گذارد. یعنی عناصرanimal ،ANIMAL  وAnImaL  با هم متفاوت هستند و می­توانند با هم ارتباطی نداشته باشند.[19]

در شکل2-3 نمونه­ای از یک سند XML آمده است. این سند اطلاعات پزشکی یک فرد را در خود ذخیره کرده است.[16]

 

شکل 2-3: نمونه­ای از یک سند XML

 

 

2-2                     امنیت

داشتن امنیت در قابلیت اعتماد، حریم شخصی و یکپارچگی و امانت یک مساله حیاتی در کسب و کار آنلاین است. با رشد استقبال از تکنولوژی XML در اسناد و پروتکل­ها، منطقی است که باید امنیت نیز باXML  همراه شود.  استاندارد امن XML  لغت نامه و قوانین اجرایی را تعریف کرده است که نیازهای امنیت را برطرف کند. با پدیدار شدن XML، این استاندارد از نتیجه رمزنگاری و تکنولوژی­های امنیت استفاده کرد تا یک راه­حل انعطاف­پذیر، توسعه­پذیر و انجام­پذیر را برای پاسخ دادن به نیازهای امنیتی ارائه دهد.[16]

تکنولوژی­های قدیمی­تر امنیت یک مجموعه از الگوریتم­های پایه­ای امنیت را ارائه می­دهند که می توانند در امنیت XML نیز استفاده شوند اما قالب های پیاده شده در آنها برای ایجاد امنیت برای بسیاری از برنامه­های XML مناسب نیست. یکی از دلایل این عدم سازگاری این است که این استانداردها از شکل دودویی استفاده می کنند که نیاز به نرم افزار خاصی برای تفسیر پیغام ها است. دلیل دیگر این است که این استانداردها برای استفاده در XML طراحی نشده اند و از روش های معمول XML برای انتقال مفاهیم حمایت نمی کنند. مانند معلوم کردن محتوا با  URI ها. علاوه بر این بعضی از تکنلوژی های موجود امنیت نیاز دارند تا با برنامه کامپیوتری یک پارچه شوند تا بتونند امنیت را تامین کنند.[16]

امنیت برای کسب وکار آنلاین بسیار حیاتی است. تکنولوژی هایی که نیازمندیهای امنیت را برطرف کنند ایجاد شده اند. اما نیازها همچنان باقی هستند. این نیازمندی ها شامل احراز هویت ، اختیارت دسترسی، جامعیت ، امضای دجیتالی، محرمانگی، حریم خصوصی و مدیریت حقوق دجیتالی در زیر توضیح داده شده اند

·         احراز هویت: بدین معنی که چه کسی تقاضای دسترسی را دارد. مشخصات و قوانین یک گروهی را که یک فعالیت را انجام می دهد، مشخص میکند. مانند دسترسی به منابع و یا شرکت در یک انتقال.

·         اختیارات دسترسی: مشخص میکند کسی که احراز هویت شده است چقدر حق دسترسی دارد. مانند اینکه اجازه دارد یک صفحه اینترنتی خاص را مشاهده کند یا رمز عبور را تغییر دهد یا  کمپانی را به پرداخت 10 میلیون دلار متعهد کند.

·         جامعیت: بدین معنی که از دست نخوردگی اطلاعات اطمینان حاصل کنیم. مطمئن شویم که اطلاعات تغییر نکرده اند چه تصادفی چه با نیت سوء. این اطلاعات می تواند یک صفحه وب باشد یا اطلاعات ذخیره شده در یک پایگاه داده و ...

·         امضای دیجیتال: ایجاد و تصدیق امضای دیجیتالی بجای امضای دستی. یک چنین امضایی برای مقاصد مختلف استفاده می شود مانند تصدیق، تایید وصول، پذیرش و توافق.

·         محرمانگی: اینکه محتوا را برای افراد غیر مجاز غیر قابل خواندن کنیم. مطمئن شویم که محتوا تنها توسط فرد مجاز قابل رویت است. محرمانگی به طور کلی با تکنولوژی های رمزنگاری همراه است، این درحالی است که دیگر روش ها مانند استگانوگرافی  کمتر مورد استفاده قرار می گیرند.

·         حریم خصوصی: محدود کردن استفاده از اطلاعاتی که هویت یک شخص را معلوم می سازد. اطلاعات شخصی معمولا برای سازمان ها و ارگان ها نیاز است تا بتواند سرویس های مورد نیاز یک فرد را فراهم کنند. مثلا اطلاعات پزشکی فرد نیاز است تا دکتر شخص بتواند نظر درستی را ارائه دهد.[16]

2-3                     XML Security

2-3-1             تعریف

امنیت XML مجموعه ای از استانداردهای تکنیکی را معرفی می کند که نیازهای امنیت را برطرف می سازند. این استانداردها به گونه ای طراحی شده اند که با XML مطابقت داشته باشند. امنیت XML استانداردهای آن را در سطحی بالاتر قرار می دهند و به ترتیب زیر به XML  کمک می کند:

1-  استاندارد های امنیت XML یک مجموعه لغات را برای ارائه امنیت با استفاده از تکنولوژی های XML مانند شِما ،معرفی می کند. مثلا عنصر که در امضای دیجیتالی برای انتقال امضا یا اطلاعات رمزشده کلید استفاده می شود.

2-  استانداردهای امنیت XML از استانداردهای دیگر XML بهر می برند تا کارایی را بالاتر ببرند. مانند XPath برای بازیابی بخشی از یک سند.

3-  استانداردهای امنیت XML به گونه ای طراحی شده اند که انعطاف پذیری و توسعه پذیری XML را در خود داشته باشند. آنها امنیت را وارد اسناد، بخشی از یک سند، یک عنصر یا محتوای یک عنصر میکنند.

4-  تکنولوژی های امنیت تقریبا به دوسر یک ارتباط وارد می شود. که این امر وقتی که پیغام های XML مسیر یابی می شوند بسیار مهم است. در طول انتقال امنیت باید همراه داده بماند. امنیت XML را می توان در ترکیب با امنیت های انتقال استفاده کرد مانند X.509 V3. الگوریتم های موجود مانند SHA1 را می توان با آدرس دادن وارد سند کرد.[16]

جامعیت پایدار به کاربران داده اجازه می­دهد که تغییرات اتفاق افتاده در داده را شناسایی کنند چه این تغییرات ناخواسته باشد چه با نیت سوء. در اینجا  از checksum استفاده نمی­کنیم، بلکه به جای آن، امضای دیجیتالی، یک اطلاعات را با یک خلاصه از آن همراه می کند که در واقع این خلاصه به نوعی اثر انگشت متن می­باشد. این خلاصه یک ارزش با طول ثابت است که برای یک متن به طور یکتا تولید می­شود و غیر ممکن است که بدون داشتن متن به آن دست پیدا کرد. استفاده از الگوریتم­های رمزنگاری باعث شده است که  تغییر کوچکی در متن اصلی این اثر انگشت بدهد. این قابلیت باعث می­شود نه تنها در حین انتقال محتوا از جامعیت آن اطمینان حاصل کنیم بلکه در حین ذخیره و پردازش نیز این اطمینان باشد

2-3-2             ویژگی ها

امضای دیجیتالی یک مکانیزم برای حمایت از تولید و تایید انواع مختلفی از امضا ها را دارد که این قابلیت ها را به ما ارائه می دهد:

·         تصدیق همه سند، بخشی از آن، یک عنصر یا محتوای یک عنصر

·         تصدیق هر نوع سند حتی اسناد باینری

·         تصدیق خواصی که به امضا اضافه میشود

·         تصدیق اسناد مرکب

·         تصدیق امضاهای مرکب( امضاهایی که خود شامل امضاهای دیگری هستند)

به علاوه، پیشنهادات امضای XML ، از  برنامه هایی با چند امضا برای یک سند یا بخش های مختلف آن حمایت می کند.

یک عنصر با توجه به برنامه کاربردی در چندین نقش ظاهر میشود. می تواند در سند قرار داده شود صرف نظر از اینکه چه چیزی امضا شده است. که در این حالت به آن امضای "منفصل"می گویند و این هنگامی که یک سند غیرXML را امضا می کنیم اتفق می افتد.  هنگامی که یک سند XML امضا می شود، این عنصر می تواند به سند اضافه شود. این یک راحتی را ایجاد می کند به این خاطر که می توان عنصر را درون سند هرجا که نیاز است قرار دهیم. ومی توان به راحتی آن را پیدا کرد.در این حال به این عنصر امضای "پوشیده شده" می گوییم.

مفاهیم زیر مفاهیم اصلی برای درک امضای دیجیتالی XML است:

1-  یک امضا تنها وقتی معتبر است که محتوای امضا شده تغییر نکند. برای درک این یک خلاصه کوتاه با طول ثابت از سند ایجاد می کنیم. بنابراین یک سند هنگامی معتبر است که خلاصه تولید شده در مبدا و مقصد برابر باشند.

2-  یک عنصر یک ساختار XML است که شامل یک ارزش رمزشده است. که در عنصر  می آید. محتوای نباید تغییر کند تا سند معتبر باشد.

3-  امضا کنند یک برای هر عنصر اضافه شده ایجاد می کند.  هر شامل یک خلاصه و یک URI برای هر آیتم است. همچنین توضیح می دهد که چگونه خلاصه را ایجاد کنیم ، الگوریتم را مشخص می کند و دیگر اطلاعات مورد نیاز. هر بخشی از ساختار است.

برای اعتبار سنجی امضا، گیرنده باید هر مستقلانه اعتبار سنجی کند با تولید خلاصه مشابه از هر آیتم.باید از URI ها برای رسیدن به مکان آیتم ها استفاده کند. و اطلاعات الگوریتم برای اینکه بداند چطور خلاصه را ایجاد کند. اگر عناصر تغییر نکرده باشند باید دو خلاصه برابر باشند

4-  یک مرجع به هر چیزی توسط URI اشاره می کند که می تواند یک سند غیر XML باشد مانند یک عکس یا یک متن. این لازم نیست که آیتم را توسط URI  بدست بیاوریم اما اغلب مفید فایده است. یک فرم خاصی از URI می تواند به یک عنصر خاص درون سند امضا شده XML اشاره کند.

5-  یک می تواند یک یا چندین بر تغییر کند تا برای یک عنصر مفید شود قبا از خلاصه سازی.یکی از استفاده های آن امضای بخشی از یک سند است که تغییر نمیکند.

هنگامی که یک امضا ایجاد شد می تواند به عنوان بخشی از سند یا جدای از آن قرار بگیرد.فرض کنید که دکتر در مثال قبل بخواهد که سند را امضا کند و امضا بخشی از سند شود(شکل 2-4)[16]

شکل 2-4: نمونه­ای از یک سند امضا شده

 

 

2-4                       محرمانگی : رمزنگاری XML

2-4-1             هدف و فواید

رمزنگاری XML یک مجموعه از عناصر XML و  قواعد پردازش را تعریف میکند که محرمانگی را ایجاد میکند و آن را انواع مختلفی از محتوا ها اضافه میکند. رمزنگاری XML محرمانگی را در انتقال و ذخیره سازی فراهم می کند. تکنولوژی های دیگر محرمانگی نظیر SSL، TLS، یا VPN تنها محرمانگی را  در سطح انتقال ایجاد می کند.

صاحب  اطلاعات می تواند آنها را رمز  کند به طوری که کسی اطلاعات را  متوجه نشود تا وقتی که رمزگشایی شود. رمزنگاری به طور کلی ترجیح می دهد که از کلید متقارن استفاده کند به این خاطر که این روش یک تکنولوژی مقرون به صرفه است حتی برای ایناد بزرگ. در این روش برای رمزنگاری و رمزگشایی از یک کلید استفاده می شود.  برای ارسال یک اطلاعات رمز شده از فرستنده به گیرنده باید کلید را بین این دوطرف به اشتراک گذاشت اما دیگران از کلید اطلاعی نداشته باشند و این کار هنگامی که ملاقات حضوری نباشد، سخت میشود.

برای جلوگیری از این مشکل و اینکه بتوان اطلاعات محرمانه را بین افراد مختلف رد و بدل کرد، کلید متقارن یا کلید عمومی ایجاد شد. در این روش از دو کلید عمومی و خصوصی استفاده میشود که هر کدام اطلاعاتی را که دیگری رمز کرده است میگشاید.  کلید عمومی در اختیار همه قرار میگیرد درحالی که کلید خصوصی فقط در اختیار شخص است. برای ارسال یک پیام، فرستنده پیام را با کلید عمومی گیرنده رمز می کند و گیرنده با کلید خصوصی خود آن را رمزگشایی می کند. به خاطر اینکه کارایی کلید عمومی نسبت به رمزنگاری کلید متقارن کارایی کمتری دارد برای ارسال کلید متقارن از رمزنگاری  کلید عمومی استفاده می کنیم و اطلاعات را با کلید متقارن رمز می کنیم. سپس متن رمز شده و کلید متقارن رمز شده را با هم ارسال می کنیم.[16]

2-4-2              خصوصیات

در رمزنگاری XML یک بستر و قوانین پردازش برای رمزنگاری و رمزگشایی تعریف شده است. یک مجموعه از عناصر XML را تعریف می کند که تمام اطلاعات لازم  برای پردازش داده های رمز شده مانند الگوریتم استفاده شده برای رمز نگاری را در برمی گیرد. تمام خصوصیت های قابل پشتیبانی در زیر آمده است:

·         محتواهای XML و غیر XML را می توان رمز کرد.

·         نتیجه رمز نگاری یک سند خوش تریف XML باز هم یک سند خوش تعریف است. پس می توان بخشی از یک سند XML را رمز کرد و باز هم سند قابل پردازش باشد.

·         رمزنگاری با امضای دیجیتالی در XML سازگار است و می توانند با هم استفاده شوند.

·         از تعداد زیادی از الگوریتم ها پشتیبانی می کند

2-4-3             مفاهیم کلیدی

1-  هنگامی که یک عنصر XML یا محتوای آن رمز میشود، با عنصر جایگذین می شود.

2-  وقتی یک محتوای غیر XML رمز می شود، نتیجه یک سند XML جدید است که حاوی عنصر است.

3-  یک عنصر حاوی صفت هایی است که به گیرنده کمک می کند تا بتواند متن را رمز گشایی کند. این صفت ها می تواند به عنصر یا محتوایی که رمز شده اشاره کند مثلا یک عکس. این فرآیند برای ضمیمه های ایمیل انجام می شود.

4-  الگوریتم رمز نگاری را مشخص می کند، متن رمز شده را درون خود دارد و اطلاعاتی را که لازم است تا بتوان کلید رمزگشایی را بدست آورد.

5-  کلید متقارنی که برای رمزنگاری کتن استفاده شده است در قرار میگیرد.

6-  XML از الگوریتم های انتخابی مناسب حمایت می کند و یک مشخصه برای حالات معمولی تعریف می کند که قابل توسعه برای دیگر حالات هم هست

7-  تعریف اطلاعات کلید شاخص برپایه امضای دیجیتالی است

8-  خصوصیت هایی که کاربر تعریف می کند می تواند با عنصر رمز شده ترکیب شود مانند.

9-  متن واقعی رمز شده، نتیجه رمزنگاری، با استفاده از  مشخص میشود. این عنصر حاوی عنصر دیگری است بنام که مقدار رمز شده در آن است. یا حاوی یک اشاره به جایی که مقدار رمزشده در آنجا ذخیره شده است. که این مرجع درون ذخیره می شود. یک مرجع هنگامی که متن رمز شده زیاد است مفید می باشد.

یکی از مسائل مهم در امنیت XML ارتباط بین امضای دیجیتالی و رمزنگاری است. فرض کنید که یک سند با امضای دیجیتالی و عنصر دریافت کرده اید مانند نمونه زیر:

شکل 2-5: ساختار یک سند امضا شده

در این نمونه، امضا بر روی کل سند اعمال شده است . برای اینکه URL درون عنصر خالی است. در اینجا یک سوال پیش می آید: کدام یک زودتر باید بیاید، امضا یا رمزنگاری دانستن این نکته مهم است زیرا که امضا در صورتی معتبر است که متن تغییر نکند. اگر بخشی از متن بعد از امضا رمزنگاری شود، امضا دیگر معتبر نخواهد بود مگر اینکه بخش رمز شده رمزگشایی شود . دانستن ترتیب اعمال رمزنگاری و رمزگشایی مهم است زیرا که باید با تصدیق امضا تداخل ایجاد نکند. راه حل این مشکل این است که هنگامی که یک سند را امضا می کنیم، امضاکننده باید مشخص کند که چه بخشی از سند رمزنگاری شده است. این کار باعث می شود که قبل از تصدیق امضا بدانیم که چه بخشی از سند باید رمز گشایی شود.[16]

 

 

 

 

 

 

 

 

 

3              فصل سوم

استانداردهای وب سرویس

3-1                     WSDL

وب سرویس چهره جدید نرم­افزاری از کسب و کار را نمایان کرده است که می­تواند در سطح شکبه با هم تعامل کند. برای رسیدن به این تعامل باید وب سرویس به مشتریان بالقوه خود معرفی و شناسانده شود. علاوه بر این، کاربران باید بتوانند نحوه ارتباط با وب سرویس را پیدا کنند، اینکه چه داده­هایی نیاز دارد و چگونه پاسخ خود را برمی­گرداند و از چه پروتکل­هایی استفاده می­کند. برای این منظور استانداردی به نام WSDL وجود دارد. یکی از خواص وب سرویس­ها توصیف خود آن­هاست به این معنی که وب سرویس دارای اطلاعاتی است که نحوه استفاده از آن را توضیح می­دهد. این توضیحات در WSDL نوشته می­شود، متنی به صورت XML که به برنامه­ها می­گوید این وب سرویس چه اطلاعاتی لازم دارد و چه اطلاعاتی را برمی­گرداند.[2]

وقتی که سازندگان نرم­افزار برای اولین بار SOAP و دیگر تکنولوژی­های وب سرویس را ساختند دریافتند که برنامه­ها قبل از اینکه شروع به استفاده از یک وب سرویس بکنند باید اطلاعاتی درباره آن را داشته باشند. اما هر کدام از آن سازندگان برای خودشان روشی برای ایجاد این توضیحات ابداع کردند و باعث شد که وب سرویس­ها با هم هماهنگ نباشد. وقتی IBM و ماکروسافت تصمیم گرفتند تا استانداردهای خود را یکسان کنند WSDL بوجود آمد. در ماه مارس سال ۲۰۰۱ Microsoft،IBM  و Ariba نسخه 1.1 را به W3C ارائه کردند. گروهی از W3C بر روی این استاندارد کار کردند و آن را پذیرفتند. هم­اکنون این تکنولوژی در دست ساخت است و هنوز کامل نشده. ولی اکثر سازندگان وب سرویس از آن استفاده می­کنند.[2]

هر وب سرویسی که بر روی اینترنت قرار می­گیرد دارای یک فایل WSDL است که مشخصات، مکان و نحوه استفاده از وب سرویس را توضیح می­دهد. یک فایل WSDL نوع پیغام­هایی که وب سرویس می­فرستد و می­گیرد را توضیح می­دهد مانند پارامترهایی که برنامه صدازننده برای کار با وب سرویس باید به آن بفرستد. در تئوری یک برنامه در وب برای یافتن وب سرویس مورد نظر خود از روی توضیحات­WSDL ها جستجو می­کند. در WSDL اطلاعات مربوط به چگونگی ارتباط با وب سرویس بر روی HTTP یا هر پروتکل دیگر نیز وجود دارد.

این مهم است که بدانیم WSDL برای برنامه­ها طراحی شده است نه برای خواندن آن توسط انسان. شکل فایل­های WSDL پیچیده به نظر می­آید ولی کامپیوترها می­توانند آن را بخوانند و تجزیه و تحلیل کنند. خیلی از نرم­افزارهایی که وب سرویس می­سازند فایل WSDL مورد نیاز وب سرویس را نیز تولید می­کنند بنابراین وقتی برنامه­نویس وب سرویس خود را ساخت به شکل خودکار WSDL موردنیاز با آن نیز ساخته می­شود و احتیاجی به آموزش دستورات WSDL برای ساختن و استفاده از وب سرویس نیست. WSDL مخفف زبان توصیف سرویس­های وب است و یک سند معمولی XML هستند. برنامه کاربردی می­تواند یک سند WSDL را بخواند تا بفهمد چه عملیاتی بر روی سرور فعال هستند.  WSDL قابلیت توسعه را دارد تا به سیستم انتهایی شبکه اجازه توصیفات و پیغام­هایشان را بدهد صرف نظر از اینکه از چه ساختار پیغامی یا از چه پروتکلی برای ارتباط استفاده می­کنند.[2]

3-1-1             ساختار اسناد WSDL

یک سند را با استفاده از این عناصر کلیدی تعریف می­کنیم:

: نوع داده­ای که توسط وب سرویس استفاده می­شود.

: پیغام­هایی که توسط وب سرویس استفاده می­شود.

: عملیاتی که توسط وب سرویس انجام می­شود.

: پروتکل ارتباطی که توسط وب سرویس استفاده می­شود.

: آدرسی را برای اتصال مشخص می­کند.

: برای اجتماع مجموعه­ای از پورت­های مرتبط استفاده می­شود.

شکل اصلی یک سند بدین صورت است (شکل3-1 ):

شکل3-1:ساختار یک WSDL

عنصر binding دو صفت دارد: نام و نوع. صفت نام، نام پوشش را مشخص می­کند که می­توان هر نامی برای آن گذاشت. و نوع، به پورت مورد استفاده برای پوشش اشاره می­کند. در این مثال glossaryTerms است. در عنصر soap:binding دو صفت داریم. صفت style می­تواند rpc یا document باشد. صفت transport  نوع پروتکل انتقالی را مشخص می­کند که در اینجا HTTP است.

عنصر بیشترین اهمیت را در یک سند دارد. این عنصر وب سرویس، کاری که انجام می­دهد و پیغام­هایی که درگیر هستند را توصیف می­کند. این عنصر نقطه اتصال به وب سرویس را مشخص می­کند. می­توان آن را شبیه توابع کتابخانه­ای در نظر گرفت. درخواست-پاسخ معمولی­ترین روش عملیات است اما WSDL چند نوع عملیات را تعریف کرده است.

One-Way: عملیات می تواند پیامی را دریافت کند اما پاسخ نمی­دهد.

Request-response: عملیات می­تواند پیامی را دریافت کند و حتما پاسخی برگرداند.

Solicit-response: عملیات می­تواند پیامی را ارسال کند و منتظر جواب بماند.

Notification: عملیات می­تواند پیغامی را ارسال کند اما منتظر پاسخ نمی­ماند.[17]

شکل 3-2 یک مثال از عملیات یک­طرفه است. زیرا عملیات ورودی دارد اما خروجی ندارد.

شکل 3-2: عملیات یک­طرفه

شکل 3-3 نیز یک مثال از درخواست- پاسخ است. زیرا عملیات هم ورودی دارد و هم خروجی

شکل 3-3: درخواست- پاسخ

در اینجا نام پورت glossaryTerms و نام عملیات getTerm است. این عملیات یک ورودی و خروجی دارد که ورودی آن getTermRequest و خروجی آن getTermResponse است. message، بخش هر پیغام و نوع آن را مشخص کرده است. [18]

 

3-2                     UDDI(Universal Description, Discovery and Integration)

بعد از آنکه وب سرویس ایجاد و برای استفاده در سرور قرار گرفت، کاربران باید بتوانند آن را پیدا کنند. این هدف UDDI است. بایگانی UDDI اطلاعات توصیفی یک کسب و کار را دریافت و ذخیره می­کند، که شامل اطلاعات وب سرویس­هایی که در اختیار می­گذارد نیز می­شود. این بایگانی همچنین امکان جستجو برای اطلاعات خاصی را نیز در اختیار می­گذارد. برای برقراری ارتباط با شرکت، باید اطلاعاتی از آن را داشته باشیم، مانند شماره تلفن، شهر و خیابان آن شرکت، وب سایت آن یا آدرس وب سرویس آن و .... .UDDI یک متن مبتنی بر XML را تعریف می­کند که در آن شرکت­ها توضیحاتی درباره چگونگی کار وب سرویس شرکت­شان و امکانات خود می­دهند. برای تعریف این اطلاعات از شکل خاصی که در UDDI توضیح داده شده استفاده می­شود. شرکت­ها می­توانند این اطلاعات را در UDDI شرکت خود نگهداری کنند و تنها به شرکت­های مورد نظرشان اجازه دست­یابی به آن­ها را بدهند یا آن­ها را در مکان عمومی و در اینترنت قرار دهند.[2]

بزرگ­ترین و مهم­ترین پایگاه UDDI پایگاه UDDI Business Registry یا UBR نام دارد و توسط کمیته UDDI طراحی و اجرا شده است. اطلاعات این پایگاه در چهار نقطه نگهداری می­شود: مایکروسافت، IBM، SAP، HP. اطلاعاتی که در یکی از چهار پایگاه تغییر کند در سه تای دیگر نیز اعمال می­شود.

اطلاعات درون این پایگاه­ها شبیه دفترچه تلفن است که در آنها اطلاعات تماس شرکت­ها و توضیحات متنی آنهاست،Yellow Pages  حاوی اطلاعات طبقه­بندی شده شرکت­ها و اطلاعات درباره نوع فعالیت، شماره کسب و کار، نوع تولیدات آنها و ... می­باشد. Green Pages حاوی اطلاعات تکنیکی درباره سرویس­های آنها و نحوه پردازش اطلاعات شرکت آنها می­باشد. White Pages حاوی اطلاعاتی در مورد خود شرکت است مانند نام شرکت و آدرس آن، اطلاعات لازم برای برقراری ارتباط، آدرس وب سایت و اطلاعات دیگر شناسایی.[2]

شکل 3-4: اطلاعات درون یک UDDI

 

3-3                     SOAP(Simple Object Access Protocol)

هدف اصلی SOAP ایجاد روشی جهت فرستادن دیتا بین سیستم­هایی است که بر روی شبکه پخش شده­اند. وقتی یک برنامه شروع به ارتباط با وب سرویس می­کند، پیغام­های SOAP وسیله­ای برای ارتباط و انتقال دیتا بین آن دو هستند. یک پیغام SOAP به وب سرویس فرستاده می­شود و یک تابع یا سابروتین را در آن به اجرا در می­آورد به این معنی که این پیغام از وب سرویس تقاضای انجام کاری را دارد. وب سرویس نیز از محتوای پیغام SOAP استفاده کرده و عملیات خود را آغاز می­کند. در انتها نیز نتایج را با یک پیغام SOAP دیگر به برنامه اصلی می­فرستد.

SOAP یک راه ارتباطی بین برنامه­ها متفاوت بر روی سیستم عامل­های متفاوت و با تکنولوژی­های متفاوت و زبان­های متفاوت است.

به عنوان یک پروتکل مبتنی بر XML، پروتکل SOAP تشکیل شده از یک سری الگوهای ­XMLی است. این الگوها شکل پیغام­های XML را که بر روی شبکه منتقل می­شود را مشخص می­کند. مانند نوع دیتاها و اطلاعاتی که برای طرف مقابل تفسیر کردن متن را آسان کند. در اصل SOAP برای انتقال دیتا بر روی اینترنت و از طریق پروتکل HTTP طراحی شده است ولی از آن در دیگر مدلها مانند LAN نیز می­توان استفاده کرد. وقتی که وب سرویس­ها از HTTP استفاده می­کنند به راحتی می­توانند از Firewall عبور کنند.

یک پیغام SOAP از سه بخش مهم تشکیل شده است: پوشش یا Envelope ، سرآیند یا Header، بدنه یا Body. قسمت پوشش برای بسته­بندی کردن کل پیغام به کار می­رود. این بخش محتوای پیغام را توصیف و گیرنده آن را مشخص می­کند. بخش بعدی پیغام­های  SOAP، Header آن است که یک بخش اختیاری می­باشد و مطالبی مانند امنیت و مسیریابی را توضیح می­دهد. بدنه پیغام SOAP بخشی است که دیتاهای مورد نظر در آن جای می­گیرند. دیتاها بر مبنای XML هستند و از یک مدل خاص که الگوها (Schemas) آن را توضیح می­دهند تبعیت می­کنند. این الگوها به گیرنده کمک می­کنند تا متن را به درستی تفسیر کند. پیغام­های SOAP توسط سرورهای SOAP گرفته و تفسیر می­شود تا در نتیجه آن، وب سرویس­ها فعال شوند و کار خود را انجام دهند.[2]

شکل 3-5 قالب پیغام SOAP را نشان می­دهد:

 

شکل 3-5: قالب پیغام SOAP

 

عنصر  Envelopeریشه یک پیغام است. این عنصر سند را به عنوان یک پیغام SOAP مشخص می­کند. فضای نامی Xmlns:soap همیشه باید مقدار http://www.w3.org/2001/12/soap-envelope  را داشته باشد. اگر فضای نامی دیگری استفاده شود برنامه یک پیغام خطا تولید می­کند. و پیغام را نادیده می­گیرد.

صفت encodingStylr برای مشخص کردن نوع داده استفاده می­شود. این صفت در هر عنصری می­تواند ظاهر شود و می­تواند به یک عنصر و تمام فرزندان آن اعمال شود. یک پیغام SOAP هیچ کدگذاری پیش فرضی ندارد.

همانگونه که در شکل3-6 ملاحظه می­شود، درخواست­کننده و فراهم­آورنده وب سرویس هر دو باید توانایى تولید و همچنین ترجمه پیام­هاى SOAP و نیز توانایى برقرارى ارتباط از طریق شبکه را داشته باشند . معمولا سرویس­دهنده SOAP که بر روى سرویس­دهنده وب اجرا می­گردد این وظایف را انجام میدهد.[18]

برقرارى این ارتباط به چهار مرحله زیر تقسیم می­شود :

١ – درخواست­کننده یک وب سرویس ابتدا یک پیام SOAP مبنى بر درخواست آن از ارائه دهنده وب سرویس مورد نظر تولید می­نماید. ارائه دهنده خدمات SOAP (براى مثال یک اجراکننده سمت کاربر SOAP ) با استفاده از این پیام SOAP در کنار آدرس شبکه ارائه­دهنده سرویس با برقرارى ارتباط با پروتکل سطح شبکه (مثل HTTP) اقدام به ارسال پیام بر روى شبکه می­کند.

٢- این پیام بر روى شبکه ( اینترنت یا اینترانت ) به ارائه­دهنده خدمات SOAP سمت ارائه­دهنده سرویس (براى مثال یک سرویس­دهنده SOAP) انتقال می­یابد. سرویس­دهنده SOAP بعد از تبدیل پیام، آن را به سرویس­دهنده وب ارسال می­کند. (سرویس­دهنده SOAP توانایى تبدیل پیام­هاى XML به اشیاء قابل استفاده تحت یک زبان خاص براى استفاده یک برنامه کاربردى را دارا مى­باشد )

٣- سرویس­دهنده وب با پردازش درخواستى که توسط پیام مطرح گردیده، پاسخ را تولید می­کند . قطعا پاسخ براى انتقال باید به یک پیام SOAP تبدیل شود که این عمل نیز توسط اجرا کننده سمت سرویس­دهنده SOAP انجام شده و در نهایت پیام SOAP تولیدى بر روى شبکه براى درخواست کننده ارسال می­گردد.

۴- بعد از دریافت پیام SOAP توسط گره درخواست کننده سرویس در شبکه، پیام SOAP رسیده، به اشیاء قابل استفاده توسط زبان برنامه­نویسى مبداء تبدیل می­گردد و نهایتا نتیجه توسط برنامه کاربردى استفاده کننده از وب سرویس نمایش داده می­شود.[2]

شکل 3-6: برقراری ارتباط در SOAP

 

 

 

 

 

 

 

 

4              فصل چهارم

معماری وب سرویس

4-1                     معماری وب سرویس

ابتدا نگاهی به پشته مفهومی وب سرویس می­کنیم و چزئیات آن را بررسی می­کنیم. سپس به موضوع پروتکل­های شبکه و انتخاب آنها می­پردازیم. علاوه بر استانداردهای پایه­ای که قبلا توضیح داده شد، تکنولوژی­های اضافه­تری نیاز است که معماری وب سرویس را کامل کند تا از انواع مختلفی از برنامه­ها را پشتیبانی کند. اگرچه استانداردهای پایه­ای برای اهداف زیادی مناسب هستند، کسب­وکارهای پیچیده­تر نیاز به قابلیت­ها و توابع اضافه­تری دارند

4-2                     پشته وب سرویس

برای به­جا آوردن سه عملیات منتشر کردن، پیدا کردن و پیوستن، باید یک پشته وب سرویس وجود داشته باشد که استانداردهایی را برای هر سطح در برداشته باشد. شکل 4-1 پشته وب سرویس را مشخص می کند.

شکل 4-1: پشته وب سرویس

لایه بالاتر بر روی قابلیت­هایی که لایه پایین­تر ارائه می­دهد بنا شده­است. قسمت عمودی سمت راست، نشان­دهنده نیازمندی­هایی است که باید در هر لایه پشته مورد توجه قرار بگیرد. متن­های سمت چپ نشان­دهنده تکنولوژی­های استانداردی است که در آن سطح عمل می­کنند. پایه پشته وب سرویس شبکه است. وب سرویس باید به شبکه دسترسی داشته باشد که قابلیت در دسترس بودن را داشته باشد و بتواند توسط درخواست­های دیگران فراخوانی شود. وب سرویس­هایی که آشکارا در اختیار عموم قرار دارد از پروتکل­های معمولی شبکه استفاده می کنند. به خاطر حضور همیشگی وب سرویس پروتکل HTTP عملا پروتکل مورد استفاده آن است. پروتکل­های دیگر اینترنت نظیر STMP و FTP نیز می­توانند پشتیبانی شوند.

لایه بعدی، پیام نگاری مبتنی بر XML، استفاده XML را به عنوان پایه پروتکل پیام­نگاری معرفی می­کند. SOAP برای این لایه انتخاب شده است به دلایل زیر:

·         یک روش استاندارد پوششی برای پیغام های ارتباطی و RPC است.

·         ساده است.

·         بهتر از ارسال یک متن ساده XML است زیرا دارای ساختار مشخص است.

·         SOAP از عملیات انتشار، پیدا کردن و اتصال پشتیبانی می کند.

لایه توصیف سرویس در واقع یک پشته توصیف سند است. اول، WSDL استاندارد توصیف وب است. این حداقل استانداردهای توصیف سرویس است. WSDL رابط و مکانزیزم ارتباط با وب سرویس را توصیف می کند.

چون وب سرویس توسط SOAP از  طریق شبکه در دسترس قرار می گیرد، سه لایه اول پشته نیاز است تا بتوان وب سرویس را فراهم کرد یا مورد استفاده قرار داد. در ساده­ترین حالت پشته پورتکل HTTP برای لایه شبکه، SOAP برای لایه پیام­نگاری مبتنی بر XML، و WSDL برای لایه توصیف سرویس نیاز است. در پشته وب سرویس بنا بر نیاز می­توان از پورتکل­های دیگر نیز استفاده کرد. [2]

4-2-1             لایه شبکه

در پایین­ترین قسمت پشته وب سرویس لایه شبکه قرار دارد. این لایه همه پروتکل­های لایه شبکه معرفی می­کند: HTTP، SMTP، FTP، MQ، RMI، IIOP، e-mail و نظایر این­ها. پروتکل­های شبکه بسته به برنامه­هایی که نوشته می­شوند مورد استفاده قرار می­گیرند.

برای وب سرویس، پروتکلی که در همه جا موجود است، استفاده می­شود: HTTP. [2]

4-2-2 

 

 




نوشته شده در تاريخ دوشنبه دوم آبان 1390 توسط هواسی ف

پروژه مالی

(پروژه تولید مخزن CNG)

بهای تمام شده مواد :

جدول مواد (مواد) : در این جدول اطلاعات مواد اصلی تولید مخزن یعنی پوکه آهنی و شیر مخزن ارائه شده است . پوکه آهنی در مرحله اول و شیر مخزن هم در مرحله دوم وارد خط تولید می شوند .

جدول سایر مواد (سایرمواد) : در این جدول سایر مواد مورد استفاده در تولید نمایش داده شده است . هر مخزن به مقداری روغن مخصوص و رنگ احتیاج دارد . روغن در مرحله چهارم و رنگ در مرحله پایانی استفاده می شوند .

 

نکته : مقدار مورد نیاز هر مخزن به روغن و رنگ بر مبنای حجم آن بدست می آید . به این گونه که به ازای هر 10 لیتر حجم مخزن ، یک لیتر روغن و 0.5 لیتر رنگ مورد نیاز می باشد .

فرمول ها :

1 . روغن مورد نیاز : ( حجم مخزن / 10 )

2 . رنگ مورد نیاز : ((حجم مخزن / 10 ) * 0.5 )

3 . بهای تمام شده مواد : ((پوکه آهنی * قیمت) + (شیر مخزن * قیمت) + (مقدار مورد نیاز زوغن * قیمت) +

(مقدار مورد نیاز رنگ * قیمت))

جدول محصولات :

در این جدول مخزن پراید به رنگ زرد ، مخزن پژو 405 به رنگ صورتی ، مخزن سمند به رنگ نارنجی و مخزن کاروان به رنگ سبز می باشد . این رنگ آمیزی تا پایان پروژه ادامه پیدا کرده است و بر این اساس محصولات مختلف از همدیگر تفکیک شده است .

 

 

 

 

 

 

 

بهای تمام شده دستمزد : برای بدست آوردن بهای تمام شده دستمزد از چند جدول استفاده شده است .

1 . جدول زمان توقف محصول (زمان) : این جدول نشاندهنده مدت زمان توقف محصول در هر ایستگاه خط تولید        می باشد . این جدول در بهای تمام شده دستمزد و تولید پیش بینی شده مورد استفاده قرار گرفته است .

2 . جدول کارکنان ایستگاه اول (کنترل) : تمامی کارکنان این مرحله از نظر میزان تخصّص ماهر می باشند . میزان مهارت کارکنان دو قسمت می باشد که یکی متوسط و دیگری ماهر می باشد . هر کدام از مراحل دارای حداکثر یک نفر ماهر و دو نفر متوسط می باشند .

3 . جدول کارکنان ایستگاه دوم (هیدرو) :

 

 

 

 

4 . جدول کارکنان ایستگاه سوم (آلترا) :

  

5 . جدول کارکنان ایستگاه چهارم (داخل) :

6 . جدول کارکنان ایستگاه پنجم (خارج) :

7 . جدول کارکنان ایستگاه ششم (حکاکی) :

نکته میزان حقوق کارکنان بر اساس ساعت می باشد .

 

 

فرمول ها :

1 . دریافتی کارگران : (اگر میزان تخصّص ماهر باشد = 6ريال ، اگر میزان تخصّص متوسط باشد = 3ريال

2 . بهای تمام شده دستمزد : (دریافتی کارگر * مدت زمان توقف محصول در ایستگاه مربوطه)

جداول بهای تمام شده دستمزد برای هر مرحله تفکیک شده است و از اطلاعاتی همچون کد کارگر ، نام کارگر ، میزان تخصّص استفاده شده است .

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

بهای تمام شده سربار : جداول مربوط به بهای تمام شده سربار به قرار زیر می باشد :

1 . جدول قیمت (قیمت) : قیمت محصولات برای بدست آوردن استهلاک به کار رفته است . مجموع قیمت ها 254 ریال میباشد که با رقم ماشین آلات در تراز نامه برابر است .

2 . جدول هزینه های متغیر : این جدول نشاندهنده مقادیر پیش بینی شده هزینه های متغیر برای یک ماه می باشد .

روش برست آوردن این ارقام و سرشکن کردن آنها بر تمامی مراحل تولید به این صورت است : میزان هزینه ماهانه بر کارکرد ماهانه ماشین آلات تقسیم می شود .

3 . جدول تولید پیش بینی شده (تولید) : این جدول نشاندهنده میزان تولید پیش بینی شده ماهانه می باشد .

4 . جدول هزینه پیش بینی شده ماهانه (هزینه) : این جدول نشاندهنده میزان هزینه پیش بینی شده ماهانه    می باشد .

5 . جدول کارکرد ماهانه ماشین آلات : این جدول کارکرد ماهانه ماشین آلات را ارائه می کند .

روش بدست آوردن ارقام این جدول به این صورت است : میزان تولید پیش بینی شده از جدول تولید بر مدت زمان توقف محصول از جدول زمان ضرب می شود .

فرمول ها :

1 . تولید پیش بینی شده : ((8*26 ) / مدت زمان توقف محصول ))

2 . هزینه های متغیر: (هزینه ماهانه / میزان کارکرد ماشین آلات )

3 . کارکرد ماشین آلات : (تولید پیش بینی شده * مدت زمان توقف محصول)

4 . استهلاک ( روش کارکرد ماشین آلات) : ((قیمت ماشین آلات / تولید پیش بینی شده)* تولید واقعی)

5 . بهای تمام شده سربار : (استهلاک + مجموع هزینه های متغیر)

بهای تمام شده سربار هر مرحله به تفکیک محاصبه شده است . میزان استهلاک بر اساس روش کارکرد ماشین آلات محاصبه شده و با میزان هزینه های متغیر آن مرحله جمع شده است .

 

 

بهای تمام شده محصولات : در این کاربرگ بهای تمام شده هر یک از محصولات بصورت جداگانه مشخص شده است .

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

پیاده سازی :

برای شروع مرحله پیاده سازی از دو جدول استفاده شده است .

1 . جدول تولید (خرید مواد اولیه) :

 

در این جدول اطلاعات خرید مواد اولیه ای که در تولید مخازن مورد استفاده قرار گرفته است آورده شده و نحوه تسویه آن هم تشریح شده است . اطلاعات این جدول در ثبت های دفتر روزنامه مورد استفاده قرار گرفته است .

 

 

 

 

2 . جدول فروش :

اطلاعات این جدول نشانگر این است که این شرکت در سه مرحله تولیدات خود را به فروش رسانده است . نرخ سود این شرکت 40% می باشد که در زمان فروش بر اساس بهای تمام شده این مبلغ هم روی محصولات سرشکن می شود .

 

طرح مسئله :

آقایان X با آگاهی پیدا کردن از نحوه تولید مخازن CNG ، با هدف تولید مخزن سوخت گاز طبیعی اقدام به تأسیس شرکت قاره سبز نمودند . آورده های آنها به شرح ذیل می باشد :

دارایی ها :

موجودی نقد 220000 ، ملزومات 300 ، پیش پرداخت خرید ماشین آلات 254000 ، پیش پرداخت اجاره 1700 ، سرمایه گذاری کوتاه مدت 70000 ، اثاثه 5000 ، تاسیسات 168000 ، منصوبات 20000 ، تجهیزات 37000 ، زمین 192000 ، هزینه های تاسیس 32000

بدهی ها :

حسابهای پرداختنی 203800 ، اسناد پرداختنی161000 ، وام پرداختنی 110000 ، وام بلند مدت 211200

حقوق صاحبان سهام :

 سهام عادی 250000 ، سهام ممتاز 50000 ، صرف سهام عادی 9000 ، صرف سهام ممتاز 5000

فعالیت های تولیدی و مالی این شرکت در آبانماه به قرار زیر می باشد :

1 . ثبت افتتاحی به منظور شروع فعالیت های مالی .

2 . دریافت ماشین آلاتی که هزینه آن از قبل پرداخت شده بود .

3 . خرید پوکه های آهنی پراید و پژو به ترتیب به میزان 17 و 7 عدد که 60% از آن نسیه و مابقی طی صدور چک پرداخت شده است و هزینه حمل هم بصورت نقدی پرداخت شده است .

4 . خرید روغن و رنگ پراید به ترتیب به میزان 31 و 15 لیتر و روغن و رنگ پژو 405 به ترتیب به میزان 25 و 12 لیتر و پرداخت هزینه حمل آن بصورت نقدی .

5 . خرید شیر مخزن پراید و پژو 405 به ترتیب 17 و 7 عدد بصورت نسیه .

6 . ورود پوکه های آهنی و شیر مخزن  به خط تولید و پیشرفت آن تا مرحله سوم تولید .

7 .  ثبت حقوق و دستمزد ایجاد شده و تسهیم آن به بدهی های مربوطه .

8 . ثبت هزینه های سربار ایجاد شده تا مرحله سوم و تسهیم آن به بدهی های مربوطه .

9 . تسهیم حقوق و دستمزد به کالاهای در جریان ساخت .

10 . تسهیم هزینه های سربار به کالای در جریان ساخت .

11 . ورود رنگ و روغن خریداری شده به خطوط تولید .

12 . ثبت حقوق و دستمزد ایجاد شده و تسهیم آن به بدهی های مربوطه .

13 . ثبت هزینه های سربار ایجاد شده بعد از مرحله سوم تولید و تسهیم آن به بدهی های مربوطه .

14. خرید پوکه های آهنی سمند و کاروان به ترتیب به میزان 7 و 6 عدد و پرداخت هزینه حمل آن . 40 % درصد مبلغ مخازن خریداری شده طی صدور چک و مابقی نسیه می باشد .

15 . تسهیم حقوق و دستمزد بعد از مرحله سوم تولید پراید و پژو به کالای در جریان ساخت .

16 . تسهیم هزینه های سربار ایجاد شده بعد از مرحله سوم تولید به کالای در جریان ساخت .

17 . تکمیل مخازن پراید و پژو و انتقال آن به حساب کالای ساخته شده .

18 . خرید روغن و رنگ سمند به ترتیب به میزان 35 و 18 لیتر و روغن و رنگ کاروان به ترتیب به میزان 60 و 30 لیتر . مواد خریداری شده و هزینه حمل آن بصورت نفدی پرداخت شده است .

19 . خرید شیر مخزن های سمند و کاروان به ترتیب به میزان 7 و 6 عدد . این مواد بصورت نسیه خریداری شده و هزینه حمل آن پرداخت نشده است .

20 . ورود پوکه ها و شیر مخزن های سمند و کاروان و پیشرفت آن تا مرحله سوم .

21. ثبت حقوق و دستمزد ایجاد شده و تسهیم آن به بدهی های مربوطه .

22 . ثبت هزینه های سربار ایجاد شده تا مرحله سوم و تسهیم آن به حساب های مربوطه .

23 . ورود رنگ و روغن خریداری شده به خطوط تولید .

24 . ثبت هزینه های سربار ایجاد شده بعد از مرحله سوم و تسهیم آن به حساب های مربوطه .

25 . تسهیم حقوق و دستمزد مخازن سمند و پژو به کالای در جریان ساخت .

26 . ثبت حقوق و دستمزد ایجاد شده بعد از مرحله سوم و تسهیم آن به بدهی های مربوطه .

27 . تسهیم حقوق و دستمزد بعد از مرحله سوم به کالای در جریان ساخت .

28 . تسهیم هزینه های سربار مخازن سمند و کاروان به کالای در جریان ساخت .

29 . انتقال محصولات ساخته شده ای که وارد انبار شده اند به حساب بهای تمام شده .

30 . خرید پوکه های آهنی پراید و پژو به ترتیب به میزان 17 و 7 عدد و پرداخت هزینه های حمل آن بصورت نقدی . نصف مبلغ مواد خریداری شده بصورت نسیه بوده و مابقی طی صدور چک میباشد و نقدی .

31 .  رنگ و روغن پراید به ترتیب به میزان 15 و 31 لیتر و رنگ و روغن پژو 405 به ترتیب به میزان 12 و 25 لیتر و پرداخت هزینه حمل آن بصورت نقدی . مبلغ مواد خریداری شده بصورت نقدی پرداخت شده است .

32 . خرید شیر مخزن های مورد نیاز تولید مخازن پراید و پژو 405 به ترتیب به میزان 17 و 7 عدد . مبلغ مواد طی صدور چک پرداخت شده است .

33 . فروش مخازن ساخته شده پراید و پژو 405 به ترتیب به میزان 17 و 7 عدد بصورت نقدی .

34 . تکمیل مخازن سمند و پژو 405 و انتقال آن به حساب کالای ساخته شده .

35 . ورود مواد خریداری شده مخازن پراید و پژو 405 به خطوط تولید و پیشرفت آنها تا مرحله پایانی .

36 . ثبت حقوق و دستمزد ایجاد شده و تسهیم آن به بدهی های مربوطه .

37. تسهیم حقوق و دستمزد به کالاهای در جریان ساخت .

38 . ثبت هزینه های سربار ایجاد شده در تولید مخازن پراید و پژو 405 و تسهیم آن به حساب های مربوطه .

39 . تسهیم هزینه های سربار مخازن پراید و پژو 405 به کالای در جریان ساخت .

40 . خرید پوکه های آهنی سمند و پژو به ترتیب بمیزان 7 و 6 عدد . خرید این مخازن بصورت نسیه بوده و هزینه حمل بصورت نقدی پرداخت شده است .

41 . خرید رنگ و روغن مخازن سمند به ترتیب به میزان 18 و 35 لیتر و مخازن کاروان به ترتیب به میزان 30 و 60 لیتر و پرداخت هزینه حمل آن بصورت نقدی . مبلغ این مواد بصورت نقدی پرداخت شده است .

42 . خرید شیر مخزن سمند و پژو 405 به ترتیب به میزان 7 و 6 عدد . مبلغ مواد و هزینه حمل آن پرداخت نشده است .

43 . انتقال کالای ساخته شده منتقل شده به انبار به حساب بهای تمام شده .

44 . ورود تمامی مواد خریداری شده برای تولید مخازن سمند و کاروان به خطوط تولید مربوطه .

45 . ثبت حقوق و دستمزد ایجاد شده و تسهیم آن بین بدهی های مربوطه .

46 . ثبت هزینه های سربار ایجاد شده در تولید مخازن سمند و کاروان و تسهیم آن به حساب های مربوطه .

47 . تسهیم حقوق و دستمزد ایجاد شده برای تولید مخازن سمند و کاروان به کالای در جریان ساخت .

48 . تسهیم هزینه های سربار مخازن سمند و کاروان به کالای در جریان ساخت .

49 . انتقال کالاهای تکمیل شده به حساب کالای ساخته شده .

50 . فروش نقدی مخازن سمند و کاروان موجود در انبار به ترتیب به میزان 7 و 6 عدد .

51 . انتقال مخازن ساخته شده وارد شده به انبار به حساب بهای تمام شده .

52 . فروش نقدی مخازن پراید ، پژو 405 ، سمند و کاروان به ترتیب به میزان 17 ، 7 ، 7 و 6 عدد .

 

دفتر روزنامه :

صفحه 1 :

 

 

 

 

 

 

 

صفحه 2 :

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

صفحه 3 :

 

 

 

 

 

 

صفحه 4 :

 

 

 

صفحه 5 :

 

 

 

 

 

صفحه 6 :

 

 

 

 

 

 

 

صفحه 7 :

 

 

 

 

 

 

 

 

صفحه 8 :

 

 

 

 

صفحه 9 :

 

 

 

 

دفتر کل :

1 . بانک :

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2 . کنترل مواد – پراید :

 

 

 

 

 

 

 

3 . کنترل مواد – پژو 405 :

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

4 . کنترل مواد - سمند :

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

5 . کنترل مواد – کاروان :

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

6 . کنترل حقوق و دستمزد – پراید :

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

7 . کنترل حقوق و دستمزد – پژو 405 :

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

8 . کنترل حقوق و دستمزد – سمند :

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

9 . کنترل حقوق و دستمزد – کاروان :

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

10 . کنترل سربار ساخت – پراید :

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

11 . کنترل سربار ساخت – پژو 405 :

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

12 . کنترل سربار ساخت – سمند :

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

13 . کنترل سربار ساخت – کاروان :

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

14 . کالای در جریان ساخت :

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

15 . کالای ساخته شده :

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

16 . بهای تمام شده کالای فروخته شده :

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

17 . حساب های پرداختنی :

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

18 . بیمه پرداختنی :

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

19 . اسناد پرداختنی :

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

20 . حقوق پرداختنی :

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

21 . مالیات پرداختنی :

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

22 . استهلاک انباشته ماشین آلات :

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

23 . فروش :

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

24 . هزینه حمل :

 

 

 

دفتر کل در 24 سرفصل عمده خلاصه شده است . این جداول تقریباً برگرفته از جداول دفتر کل قانونی می باشد .

ستون تشخیص این جداول بر اساس مانده حساب در هر یک از طبقات تنظیم و بر مبنای ماهیت حساب بدهکار یا بستانکار بودن آن را مشخص می کند .

هر طبقه دفتر کل بیانگر ارقام یک صفحه از حساب مربوطه می باشد که بر اساس کد حساب آن صفحه را جستجو و جمع ارقام بدهکار و بستانکار آن را ثبت می نماید

 صورت وضعیت های تولید :

1 . گزارش مصرف مواد : اطلاعات این گزارش میزان مواد مصرف شده در تولید و هزینه های حمل و نقل آن را مشخص کرده است . نتیجه این گزارش در گزارش های بعدی مورد استفاده قرار خواهد گرفت .

 

2 . گزارش بهای تمام شده کالای ساخته شده : اطلاعات این گزارش میزان مواد مصرف شده ، دستمزد و سربار را مشخص نموده است . نتیجه این گزارش در گزارش های بعدی مورد استفاده قرار گرفته است .

 

 

 

 

3 . گزارش بهای تمام شده کالای فروخته شده : اطلاعات این گزارش تمامی هزینه های تولید محصولات را مشخص کرده است .

 

4 . صورت سود و زیان : اطلاعات این گزارش سود و زیان حاصل از تولید و فروش محصولات را مشخص کرده است .

 

 

 

 




نوشته شده در تاريخ دوشنبه دوم آبان 1390 توسط هواسی ف

www.prozhe.com

 

مقدمه

پول شويي، تطهير و قانوني جلوه دادن عوايد حاصل از رفتارهاي مجرمانه مي باشد. امروزه پول شويي به دليل رشد چشمگير جرايم و اعمال خلاف در سطح جهان، رشد بسياري يافته است بطوريكه به يكي ازمعضلات حاد اقتصاد جهاني تبديل شده و رشد و توسعه اقتصاد جهاني را مورد تهديد قرار داده است. به همين دليل عزم جامعه بين المللي بر مبارزه با آن متمركز شده است و تدابيرمختلفي را براي نيل به اين امر بكار برده اند. در ايران نيز مدتي است كه توجه ها به سمت آن جلب شده است. در اين مقاله به شناسايي موضوع و راههاي مبارزه با آن پرداخته خواهد شد.

پول شويي يك فعاليت غيرقانوني است كه در طي انجام آن، عوايد و درآمدهاي ناشي از اعمال خلاف قانون، مشروعيت مي يابد. به عبارت ديگر پولهاي كثيف ناشي از اعمال خلاف به پولهاي تميز تبديل گرديده و در بدنه اقتصاد جايگزين مي شود.

اين عمل، يك روش معمول و منطقي براي بدست آوردن سود از فعاليتهاي غيرقانوني براي مجرمان مي باشد. پول شويان كساني هستند كه يا خود اعمال خلاف را انجام داده و پولهاي ناشي از آن را تطهير مي كنند و يا افرادي هستند كه پولهاي خلاف را بطور آگاهانه يا نا آگاهانه در سيستم مالي و اقتصادي كشور وارد ميكنند.

خلافكاران از طيف وسيع اعمال غير اخلاقي و غير قانوني مانند قاچاق مواد مخدر، تقلبات، ثروتهاي قابل مصادره، گروگانگيري، قمار و همچنين اهداي پول به سازمانهاي تروريستي و حتي تقلبات مالي در اينترنت و يا ديگر ابزار اطلاع رساني سودهاي كلاني را بدست مي آورند. وچون ردپاي اين افراد در معاملات مالي و بانكي به صورت زنجيروار در وجوه پس انداز شده آنها آشكار مي گردد، بنابراين مجرمان از ابزارهاي مالي مانند چكها، كارتهاي اعتباري (credit card) و كارتهاي هوشمند (smart card) اجتناب كرده و به استفاده از پول نقد رو مي آورند. پول نقد نيز به علت عدم مزيت نسبت به ساير ابزارهاي مالي مانند حجم بالا، مشكلات در حمل و نقل و كاهش قدرت خريد در طول زمان به ناچار به پول شويان داده مي شود تا در طي مراحلي به شبكه اقتصادي كشور وارد گردد.

پول شويي چيست؟

  پول شويي زماني اتفاق مي افتد كه درآمد هاي كسب شده توجيه قانوني ندارد و براي اينكه از حالت غير قانوني خارج شوند و مشكل پولهاي معمول را به خود بگيرند، به وسيله پول شويي تطهير مي شوند .

  پول شويي به مجموعه عملياتي گفته ميشود كه شخص يا اشخاص حقيقي يا حقوقي براي مشروعيت بخشيدن به درآمدهاي نامشروع آن عمليات انجام مي دهند . انواع پولهايي كه مي تواند به صورت نا مشروع در جامعه مطرح باشد، به سه گروه پولهاي كثيف و يا پولهاي آغشته به خون ، پولهايي سياه و پولهاي خاكستري تقسيم مي شود .

به سه گروه پولهاي كثيف و يا پولهاي آغشته به خون ، پولهايي سياه و پولهاي خاكستري تقسيم مي شود .

پولهاي خاكستري ، درآمدهاي حاصل از فروش كالا و يا انجام دادن كارهاي توليدي است، ولي از نظارت دولت پنهان مي ماند و دولت از آنها بي اطلاع است كه معمولا“ براي فرار از ماليات  اين كارها را انجام مي دهند .

پولهاي سياه پولهاي حاصل از قاچاق كالا است ، به طوري كه درآمدهاي حاصل از قاچاق كالا و شركت در معاملات پر سود دولتي كه خارج از عرف طبيعي در صورت مي گيرد، باعث پيداش اين پول مي شود پولهاي كثيف يا پولهاي آغشته به خون ، مربوط به نقل و انتقال مواد مخدر است .

اگر درخصوص اين سؤال كه «پول شويي چيست؟»  از مردم نظرسنجي كنيد، پاسخ اكثر آنها اين است چيزي نمي دانند. چنين پاسخي از سوي مردم يكي از مشكلات دولت در مقابله با اين جرم است. به نظر مي رسد جرمي بدون قرباني است. پول شويي هيچ يك از وضعيت هاي ناگواري كه همراه با دزدي يا هرگونه ترس از جنايت خشونت آميز كه بر اذهان اثر مي گذارد را ندارد. اما مي توان گفت پول شويي فقط پس از ارتكاب جرم هاي مشهوري ازقبيل دزدي، سرقت يا معامله قاچاق مواد مخدر روي مي دهد. عدم ا طلاع مردم از پول شويي عادي است، كه همين امر مسئله را به مشكلي نامحسوس و درنتيجه صعب العلاج مبدل مي سازد.

پول شويي فرآيندي است كه ازطريق آن مبلغ زيادي پول را كه به صورت غيرقانوني از قاچاق مواد مخدر، فعاليت هاي تروريستي يا جرايم سنگين ديگر كسب شده، به صورت قانوني جلوه دهند. پول شويي در تسهيل دست يابي به اهداف قاچاقچي مواد مخدر، تروريست، جرايم سازمان يافته، دلالان داخلي، ماليات گريزان و همچنين افراد بسيار ديگري كه مي خواهند توجه مقامات را از چگونگي كسب ثروت هاي بادآورده خود از فعاليت هاي غيرقانوني دور كنند، نقش اساسي دارد.

مراحل پول شويي:

اولين مرحله در چرخه پول شويي، سرمايه گذاري است. پول شويي تجارتي نقدينگي است كه مبالغ عظيمي پول را از فعاليت هاي غيرقانوني ايجاد مي كند (براي مثال: خريد و فروش خياباني مواد مخدر كه پرداخت ها به صورت نقد در مبالغ كم صورت مي گيرد). پول ها وارد سيستم مالي يا اقتصاد خرد شده يا به صورت قاچاق از كشور خارج مي شوند.

هدف پول شويان، خارج كردن پول از محل كسب شده است تا بدينوسيله از رديابي مقامات رسمي دور بماند و درنتيجه آن را به صورت هاي ديگر همانند چك هاي مسافرتي، سفارشات پستي و غيره تبديل مي كنند.

لايه بندي كردن: در روند لايه بندي كردن، اولين تلاش براي پنهان سازي يا تغيير شغل منبع مالكيت سرمايه ها از طريق ايجاد لايه هاي پيچيده معاملات مالي مي باشد كه مانع رديابي حسابرسي مي شود و نوعي بي هويتي ايجاد مي كند. هدف لايه بندي، جدانمودن پول هاي غيرقانوني از منبع جرم است كه عمداً با ايجاد شبكه اي پيچيده از معاملات مالي با قصد پنهان سازي از هرگونه روند حسابرسي همچون منبع و مالكيت وجوه صورت مي گيرد.

نمونه بارز اين مسئله اين است كه با جابجايي پول ها به داخل و خارج حساب هاي بانكي خارج از كشور كه متعلق به سهام بي نام شركت هاي سوري مي باشد، لايه بندي هايي ازطريق انتقال سرمايه به طور الكترونيكي صورت مي گيرد. با اين فرض كه بيش از  500000 انتقالات الكترونيكي صورت مي گيرد و نمايانگر بيش از يك تريليون دلار انتقال وجوه به طور روزانه از طريق الكترونيكي است كه اغلب آن قانوني است. اطلاعات واضح و كافي درمورد هريك از انتقالات الكترونيكي مبني بر اينكه دريابيم پول رد و بدل شده كثيف است يا تميز وجود ندارد.

بنابراين روشي عالي براي پول شويان تلقي مي گردد كه مي توانند پول كثيف خود را جابجا نمايند. ساير روش هايي كه از سوي پول شويان مورداستفاده قرار مي گيرد عبارت است از معاملات پيچيده با سهام، كالا و معاملات كارگزاران بازارهاي آتي با فرض حجم خالص معاملات روزانه و ميزان بالايي از منابع بي نام موجود شانس رديابي معاملات بسيار ناچيز مي باشد.

ادغام كردن: آخرين مرحله در چرخه پول شويي، ادغام كردن است. مرحله اي كه پول با سيستم مالي و اقتصادي قانوني ادغام شده و با تمامي دارايي هاي ديگر در اين سيستم يكسان مي شود. پول شويان پول پاك شده را در اقتصاد ادغام نموده و وانمود مي نمايند كه از راه قانوني بدست آمده است. با انجام اين مرحله، تشخيص قانوني يا غيرقانوني بودن ثروت بسيار مشكل است. روش هاي متداول پول شويان در اين مرحله از عمليات بدين صورت است:

تأسيس شركت هاي سوري در كشورهايي كه حق پنهان كاري در آنها تضمين مي شود. پس آنها قادر هستند طي يك معامله قانوني آتي از پول شسته شده به خودشان وام دهند. به علاوه، براي افزايش سود خود، خواستار كاهش ماليات بر بازپرداخت هاي وام هستند و در ازاي وامي كه مي گيرند براي خود بهره قائل مي شوند.

فرستادن فاكتورهاي غلط صادراتي- وارداتي كه كالاها را بيش از قيمت واقعي نشان مي دهد، به پول شويان اجازه مي دهد پول را از يك شركت يا كشور به جاي ديگري جابجا كنند، درحالي كه فاكتورها كه ظاهراً منبع پول را نشان مي دهند در مؤسسات مالي گنجانده مي شود.

روش ساده تر اين است كه پول (به وسيله انتقال الكترونيكي) از بانك پول شويان به يك بانك قانوني انتقال داده شود، زيرا از بانك هاي دردسترس به سادگي مي توان به عنوان پايگاه هاي مالياتي استفاده كرد.

موضوع پول شويي از لحاظ واژه شناسي ، اولين بار پس از رسوايي «واتر گيت» مطرح شد. ليكن اين پديده اصولا“ همزمان با پيدايش پول و رواج نظام پايه پولي ، مد نظر متفكران اقتصادي ـ سياسي قرار گرفته است .

در حقيقت روند پول شويي و دليل انجام آن بستگي به شرايط اقتصادي جامعه دارد . معمولا“ در جوامع ديكتاتوري ، سياستمداراني هستند كه پولهاي كثيف را بدست مي آورند . بامطالعه تاريخ متوجه مي شويم كه بسياري از سياستمداران هم از اين پديده دراهداف سودجويانه خود زمينه هاي استفاده هاي نابجا از فعاليتهاي غير رسمي را داشته اند . اين شرايط در كشورهايي كه اقتصاد متمركز دولتي در آن جريان دارد، درآمدهاي نا مشروع و غير قانوني نيز از اين طريق بدست مي آيد كه براي سالم سازي و تطهير آن اقدام به پول شويي مي كنند.

      براي مثال بعضي از دولت هاي پيشين كشورهاي كمونيستي مثل رئيس جمهور لهستان 5/1 ميليارد دلار از طريق نقل و انتقال غير قانوني پول بدست مي آورد و در چين كارخانه موتور سيكلت سازي يك ميليارد دلار پول شويي داشته است .

بررسي نظام اقتصادي كشورها نشان مي دهد كه هر چه از يك سيستم اقتصادي رقابتي متكي به مالكيت فردي دور شويم ، شرايط مناسب تري براي چنين اعمالي به وجود مي آيد و اين يك اصل كلي است .

 ـ مراحل عمليات پول شويي

1ـ ايجاد پول غير قانوني

      معمولا“ پول غير قانوني از سوي بنگاههاي غير مشهور و غير رسمي و اشخاصي كه در رابطه با اين بنگاهها به صورت غير قانوني فعاليت دارند توليد مي شود. اين بنگاهها معمولا“ از طريق روشهاي غير مجاز و ارتباط با مسئولان پر نفوذ كالاهاي ارزشمند و يا خدمات ويژه اي را خارج از رويه معمول و با سقفي بيش تر از ميزاني كه تعيين شده است دريافت مي كند و معمولا“ با استفاده از روشهاي برنامه ريزي شده براي فرار از پرداخت ماليات ، پول غير قانوني را بيشتر رواج مي دهند.

در كشورهايي كه توزيع با روش يارانه اي صورت مي گيرد و يا از مراكز غير قابل حسابرسي حمايت مي شود، فضاي مطلوبي براي رواج پول غير قانوني فراهم مي شود ورانت خواران حداكثر بهره برداري را از تفاوت قيمت مصوب و قيمت آزاد به عمل مي آورند .

 2ـ سند سازي مالي

      معمولا“ پول غير قانوني از طريق بنگاهها و واسطه هاي مالي غير مجاز و غير متعهد به مقررات نظام بانكي و با استفاده از اسناد جعلي وارد شبكه بانكي مي شود .امكان جلوگيري از اين جريان به خصوص با گسترش فن آوري الكترونيك ، مشكل است ، ليكن همين فن آوري قادر است كه درآينده اي نزديك به نحو رضايتبخشي ، طرفهاي اصلي و صاحبان واقعي منابع مالي را به طور دقيق شناسايي كنند.

      بديهي است استفاده از هر نوع فن آوري جديد ، در مراحل اوليه با مشكلاتي مواجه خواهد بود، ليكن به تدريج كه جوامع استفاده از فن آوري الكترونيك را قانونمند مي كنند، ابهامات در رابطه با فرآيند پول شويي كاسته خواهد شد و برعكس تفكر برخي بانكداران ، مي توان اميدوار بود كه بتدريج با قبول مقررات بين المللي در زمينه بانكداري الكترونيك ، اين مشكل نيز نسبت به وضعيت متداول كاهش يابد .

     در اين خصوص آنچه بايد مورد تأمل قرار گيرد ، بازسازي فضايي است كه مؤسسات واسطه مالي مي توانند درآن به صورت قانوني رشد كنند ، بديهي است در صورت حمايت مستقيم يا غير مستقيم از انحصارهاي بزرگ دولتي ، به خصوص در زمينه مالي، عرضه كنندگان و تقاضا كنندگان وجوه مالي به ناچار به بازار سياه كشيده خواهند شد و در نهايت با گسترش نهادهاي مالي غير متشكل و زير زميني ، فضاي تاريك و غير قابل كنترلي براي پول شويي به وجود خواهد آمد.

      هرگز نبايد با بازارهاي غير متشكل پول ـ جز حالتهاي استثنايي ـ بصورت مستقيم برخورد شود ، بلكه با تشويق و حمايت از واسطه هاي مالي سالم و با بهره برداري از مشورتهاي اين نهادها مي توان زمينه را براي از بين بردن پول شويي فراهم كرد.

      تضعيف پايگاههاي واسطه هاي مالي غير متشكل ، همزمان با ايجاد فضاي آزاد معاملاتي ، عمليات پول شويي را با مخاطراتي رو به رو خواهد كرد. در صورتي كه نتوان بين اشخاص و واسطه هاي مالي شفافيت قابل قبولي برقرار كرد ، نوعي « اختلاط مالي» پديد مي آيد كه فرآيند پول شويي را تسهيل مي كند.

 

 

3ـ اختلاط مالي

      اختلاط مالي ، پيچيده ترين مرحله از فرآيند پول شويي است ، زيرا در اين مرحله كه معمولا“ مبادلات پولي از طريق نهادهاي واسطه و يا كارگذاران مالي صورت مي گيرد ، به سهولت سر نخ اصلي مبادله ، يعني عرضه كنندگان پول در ابهام قرار مي گيرند.

      پيچيدگي اختلاط مالي زماني كه داد و ستد جنبه بين المللي پيدا مي كند به مراتب افزايش مي يابد، زيرا در بسياري از كشورها ، مقررات بين المللي در رابطه با پول شويي به تصويب نرسيده است و يا رعايت نمي شود.

از اين رو كساني كه از طريق پول شويي به مبادلات مواد مخدر و يا قاچاق كالا مي پردازند در واقع با اختلاط پولهاي آلوده ، مجددا“ با قدرت بيشتري نهادهاي سالم و واقعي هر كشور را نشانه گرفته اند . گاهي كساني كه به محافل تصميم گيري نزديك مي شوند ، با استفاده از رانت اطلاعاتي ثروت قابل ملاحظه اي را بدست مي آورند اين مسئله نيز بايد نوعي «پول شويي ضمني» تلقي شود .

      در هر حال ، وقتي از طريق رانت اطلاعاتي ثروتي به وجود مي آيد و با ساير منابع بانكها و مؤسسات اعتباري مخلوط مي شود ، بلافاصله جناح سيا سي تحت تأثير خود را تقويت خواهد كرد و در اين حال مبارزه با مسئله پول شويي تا حدود زيادي دشوار خواهد شد .

4ـ تشويق پول شويي

      فرض مي كنيم كه منابعي از طريق دزدي و يا خريد و فروش كالاهاي قاچاق و غير مجاز ، تحصيل كرده ، با سپرده گذاري در شبكه بانكي و با استفاده از خدمات بانكي ، بتواند از طريق روشهاي قانوني  مثل ساير افراد عمليات بانكي در جهتي كه مي خواهد انجام دهد . تا زماني كه صاحبان غير قانوني پول با فريب مجريان قانون به عمليات خود مبادرت مي ورزند ، پول شويي يك مسئله ساده است ، (ليكن پس از اينكه صاحبان غير قانوني پول برخورد قانون و  شكل دادن آن به نفع خود دسترسي پيدا كند ـ مثل كشورهاي آمريكاي لاتين ـ آنگاه با مسئله پول شويي شتابنده مواجه خواهيم بود .)  در هر حال موضوع پول شويي در ابتدا ممكن است موردي و تحت تأثير عوامل مختلف آسيب شناختي روي دهد . اين مسئله نيز مثل اكثر آسيبهاي اجتماعي قابل رفع است ، ليكن زماني كه پول شويي به عنوان يك هدف سازمان يافته سياسي مشروعيت پيدا كند ، در آن صورت آتشي فراگير ، دامن همه جامعه را شعله ور خواهد ساخت . امروزه اين هجوم سرطان پولي كه بلافاصله موجب تشكيل تومورهاي مختل كننده اقتصادي مي شود، تحت عنوان پول شويي مطرح شده است .

آمار مربوط به پول شويي

      با آنكه با توجه به ويژگي خاص فرايند پول شويي ، آمار و اطلاعات مربوط به آن در خارج از حوزه طبيعي آمارهاي اقتصادي كشورها قرار دارد با اين حال آمارهاي تقريبي و مقدماتي در اين باره همراه با ساير ارقام اقتصاد زير زميني داده شده است . به عنوان مثال در مورد ارقام پول شويي صندوق بين المللي پول (IMF) برآورد كرده است كه حجم كل پول شويي در دنيا مبلغي حدود 2  تا  5 در صد توليد نا خالص داخلي دنيا است اين مقدار با توجه به ارقام توليد ناخالص داخلي سال  1996  بيانگر آن است كه حجم پول تطهير شده در جهان در سال مذكور در حدود 590 ميليارد دلار تا  5/1  تريليون دلار آمريكا بوده است .

      تنها حد پايين ارقام ياد شده معادل ارزش كل توليدات اقتصادي كشوري به اندازه اقتصاد اسپانيا است . اين حجم عظيم پول شويي مي تواند بيانگر تأثيرات منفي بالقوه اي باشد كه بر اقتصادكشورها و اقتصاد جهاني خواهد بود . پولشويي موجب فساد اقتصادي در جوامع مي گردد

پولشويي يكي از عواملي است كه موجب فساد اقتصادي جوامع مي گردد و آنان را ازپيشرفت وتوسعه اقتصادي باز مي دارد همچنان كه در بسياري از كشورها شاهد ضعف فعاليت اقتصادي به خاطر استفاده از پول هاي نامشروع هستيم .
اما آنچه چهره پولشويي را بيش از بيش زشت جلوه مي دهد دستگاه هاي تبهكاري و انجام عمليات بانك ها توسط آنهاست كه گاه به عنوان جرياني خارج از نظام اقتصادي موجب فلج شدن چرخه هاي پولي و مالي كشورها مي شود .
تعريف پولشويي :

درمتن كامل مقررات بانك مركزي و در پيشگيري از پولشويي اينگونه تعريف شده است  1- تحصيل و نگهداري يا استفاده از مالي كه به طور مستقيم يا غير مستقيم در نتيجه ارتكاب جرم حاصل شده است .

2- معاونت با شخص يا اشخاص ديگر به منظور تبديل يا انتقال مالي كه به طور مستقيم يا غيرمستقيم درنتيجه ارتكاب جرم حاصل شده است .

به طوركلي مي توان گفت : از روند جريان انداختن درآمدهايي كه فشار غيرقانوني دارند در اقتصاد كشورها به عنوان پولشويي ياد مي شود .

پول هاي كثيف :

درآمدهاي نامشروع كه به پول هاي كثيف معروف است را مي توان به سه دسته تقسيم

كرد .

پول سياه : درآمدهايي كه از راه قاچاق كالا و مواد مخدر و ثروت هاي نامشروع ديگر به دست مي آيد .

پول هاي خونين : به اقدامات ضد بشري و خيانت كارانه اطلاق مي شود .
پول هاي خاكستري: به در آمدهايي گفته مي شود كه ازكانال هايي زير زميني و پنهاني به دور از چشم مأموران حكومتي به دست مي آيد .

ايران و پول شويي :

زمينه پيدايش پول هاي خاكستري دركشورهايي كه اقتصاد آن ها بيشتر درحوزه دولت قرار دارد و دولت سازمان دهنده منافع اقتصادي به شمار مي رود بيشتر است و از آنجايي كه اقتصاد ما هنوز در حوزه دولت قرار دارد پيدايش پول هاي خاكستري فراهم تر از انواع درآمدهاي غير قانوني است .

دكتر صباحي استاد اقتصاد دانشگاه فردوسي در اين باره گفت : پول هاي خاكستري به اعمالي چون زيرميزي خواري ، فرار از ماليات اطلاق مي شود و چون در ايران هنوز ماليات به عنوان يكي از اركان اصلي اقتصاد تعريف نشده است و بسياري از افراد از پرداخت آن سر باز مي زنند .دكتر صباحي خاطر نشان كرد : پولشويي عملياتي است كه در سيستم بانكي رخ مي دهد و شامل ورود پول هاي نامشروع و تزريق آن به چرخه اقتصاد مي گردد و از مهم ترين موانع اقتصادي به شمار مي آيد .
وي افزود : اگر پولشويي ادامه داشته باشد سبب پيدايش فاصله طبقاتي ايجاد بازار اشتراكي پول مي گردد و تأثيري نامطلوب بر امنيت سرمايه گذاري و فعاليت هاي اقتصادي مي گذارد .

آمارهايي از پولشويي :

آمارها نشان مي دهد حجم پولشويي در دنيا سالانه 500 ميليارد دلار است اين درحالي است كه كشورهاي نيجريه و روسيه بيش از كشورهاي ديگر مشكوك به پولشويي هستند وكشورهاي اروپايي و آمريكايي كمترين را دارند درحال حاضر در140 كشورجهان قانون مبارزه با پولشويي وجود دارد اين درحاليست كه دركشور ما قانون مبارزه با پول شويي تصويب نشده است .

صندوق هاي قرض الحسنه ازجمله جاهايي هستندكه مي توانند مورد طمع پول شويان قرار گيرند زيرا در سيستم هاي خود فعاليت شناسنامه داري انجام نمي دهد. و مي توانند آن ها را از اهداف اصلي خود منحرف كنند.

راهكارهاي مبارزه با پول شويي :

آگاهي عمومي اجتماع از تخلفات مالي و بسيج شدن وسايل ارتباط جمعي سياست گذاري مناسب كشور اجراي مقررات و قوانين مشخص وتلاش و جديت مسوولين در اين زمينه مي تواند از جمله راهكارهاي مبارزه با پول شويي باشد.

انواع پول شويي

با توجه به متنوع بودن روشهاي كسب سود از اعمال خلاف، بالطبع شيوه هاي تطهير پول نيز پيچيده و متنوع خواهد بود. به عبارت ديگر شيوه هاي پول شويي، به عواملي چون نوع خلاف انجام شده، نوع سيستم اقتصادي و قوانين ومقررات كشوري كه در آنجا خلاف صورت گرفته و نوع مقررات كشوري كه درآنجا پول تطهير مي شود، بستگي دارد. از معموليترين و مهمترين روشهاي پولشويي اين است كه پول شويان براي كاهش جلب توجه مجريان قانون به عمليات پول شويي، مقادير زيادي پول نقد را به مقادير كوچكي تبديل نموده و يا بطور مستقيم در بانك سرمايه گذاري كرده و يا با آن ابزارهاي مالي چون چك، سفته و غيره خريده و در مكانهاي ديگر سپرده گذاري مي كنند.

ازشيوه هاي ديگر تطهير پول مي توان به سرمايه گذاري موقت در بنگاههاي توليدي - تجاري قانوني، سرمايه گذاري در بازار سهام و اوراق قرضه، ايجاد سازمانهاي خيريه قلابي، سرمايه گذاري در بازار طلا و الماس، شركت در مزايده هاي اجناس هنري و كالاهاي قديمي و انتقال پول به كشورهاي داراي مقررات بانكي آزاد مثل كشور سوئيس اشاره نمود. به صورتي كه پول كثيف زماني كه در فعاليتهاي قانوني وارد شده وسرمايه گذاري شود، در طول گردش و دست بدست شدن با پولهاي تميز مخلوط مي شود، بطوري كه ديگر شناسايي آن ناممكن مي گردد. مراحل عمليات پولشويي بطور معمول در 3 مرحله مكان يابي (Placement)، طبقه بندي يا لايه لايه كردن (Layering) و ادغام (Integration) انجام مي پذيرد. مكان يابي به مرحله اي گفته مي شود كه پول نقد بطور فيزيكي وارد سيستم مالي مي شود. اين مرحله در هنگام سپرده گذاري پولهاي غير قانوني در نهادهاي مالي اتفاق مي افتد. طبقه بندي يا لايه لايه كردن مرحله اي است كه در طي آن درآمدهاي نامشروع با يكسري فعاليتهاي مبادلاتي به منظور تغيير وضعيت بين وجوه منابع غير قانوني به اجرا در مي آيد. به عنوان مثال، نقل و انتقال وجوه بين بانكها جزء اين مرحله محسوب مي گردد. در مرحله ادغام ، وجوه غير قانوني با يكسري فعاليتهاي تجاري و قانوني به بدنه اصلي اقتصاد تركيب مي گردد و در موسسات تجاري قانوني سرمايه گذاري مي شود . يكي از روشهاي جديد پول شويي از طريق سيستمهاي پرداخت شبكه اي (Cyberpayment Systems) مي باشد. در اين سيستم ها، پرداخت از طريق شبكه اينترنت، شبكه هاي محلي، ماهواره اي و يا از طريق موبايل صورت مي گيرد. پول شويان، بدليل شرايط خاص اين شبكه ها مانند نقل و انتقال بدون واسطه پول و بي نام بودن نقل و انتقالات وجوه و گسترش اين نوع سيستم پرداخت در سطح جهان، مراحل گوناگون پولشويي را از اين طريق انجام مي دهند.

اثرات پول شويي بر اقتصاد كلان

با توجه به فعاليتهاي غير قانوني و بزهكارانه وسيع در دنيا، حجم بزرگي از پولهاي در جريان دنيا، پولهاي كثيف مي باشند. در قطعنامه اي كه در ژوئن سال 1998 در مجمع عمومي سازمان ملل متحد تصويب گرديد، تخمين زده شد كه سالانه دست كم 2 ميليارد دلار پول تطهير مي گردد. در نتيجه، وجود اين حجم وسيع پول كثيف ناشي ازعمليات پول شويي بالطبع اثرات زيادي درسطح اقتصاد كلان خواهدگذاشت. افزايش پول شويي و جرم و جنايت سبب كاهش تقاضاي پول و كاهش معيني در نرخ سالانه GDP مي شود. همچنين رشد فعاليتهاي زير زميني بعلت رشد پول شويي، به دليل عدم ثبت در GDP سياستهاي اقتصادي را تحت تاثير قرار مي دهد. علاوه بر اين پول شويي بر توزيع درآمد در سطح جامعه نيز تاثير مي گذارد. در سطوح وسيع، فعاليتهاي غير قانوني نهفته، درآمد را از پس انداز كنندگان بزرگ به سمت سرمايه گذاران و پس انداز كنندگان كوچگ و يا از سرمايه گذاريهاي شفاف به سمت سرمايه گذاريهايي پر ريسك و با كيفيت پايين هدايت مي كند و در نتيجه بر رشد اقتصادي تاثير خواهد گذاشت. همچنين پول شويي سبب آلودگي مبادلات قانوني خواهد شد. بدين صورت كه اعتماد به بازارها و مبادلات قانوني به دليل آلودگي ناشي از سطح وسيع اختلاس و كلاهبرداري ها مورد ترديد قرار خواهد گرفت. همچنين يكي از اثرات منفي پول شويي، فرار سرمايه به صورت غير قانوني از كشور مي باشد. بدين صورت كه پولهاي خلاف براي تطهير و سرمايه گذاري به كشورهاي توسعه يافته غربي منتقل مي شوند.

روشهاي مبارزه با پولشويي
مبارزه با پول شويي مقوله اي كه مجلس هفتم بايد به آن توجه ويژه نمايد تا امنيت و ثبات اقتصادي را براي جامعه به ارمغان آورد.
پولشويي معمولا به عنوان فرآيندي پنهان نما تعريف مي شود كه به منابع غيرقانوني يا كاربرد و استفاده از درآمدهاي ناشي از فعاليتهاي بزهكار و غيرقانوني مشروعيت بخشيده و متعاقب آن درآمدهاي مزبور را لباس قانوني پوشانده و قيافه درست و مشروع به آن مي دهد.
بنابراين فريبكاري و تقلب در اين فرآيند قلب و مركز پولشويي است. در واقع تطهير پول اقدامي براي استفاده قانوني از پولهاي كثيف (حاصل از فعاليتهاي غيرقانوني مانند قاچاق موادمخدر، اسلحه و...) است كه روند طبيعي فعاليتهاي اقتصادي را مختل كرده و به مخاطره مي اندازد.
مبارزه با پول شويي امروزه بعنوان يك مشي جهاني توسط همه كشورها در دستور كار مجالس و دولتهاي آنها قرار گرفته است و به عقيده صندوق بين المللي پول براي ايجاد شرايط پايدار و شفاف سازي اقتصادي مبارزه با پديده پول شويي يك امر لازم و ضروري است.
بطوركلي شفاف نبودن امورمالي و فقدان سيستم نظارتي قوي، مهمترين عامل براي رواج پول شويي است. فروش موادمخدر تأمين كننده عمده منابع مالي است كه از طريق پول شويي وارد چرخه اقتصادي مي شود. علاوه بر آن امروزه فروش غيرقانوني اسلحه، قاچاق انسان، فحشا، اختلاس و ارتشا فعاليتهاي تروريستي و تقلبها در امور مالي (بازار سهام و سرمايه و...) مجرايي هستند كه تأمين كننده منابع و ثروتهاي غيرقانوني است كه از طريق پول شويي به تطهير پول مي پردازند. به عقيده برخي كارشناسان هراندازه اقتصاد از شرايط رقابتي بيشتر فاصله بگيرد، بستر براي گسترش فعاليتهاي پول شويي آماده تر و گسترده تر خواهد شد. بدين ترتيب كشورهاي داراي بازارهاي غيررسمي (اقتصاد زيرزميني)، نظام اداري ناسالم و ناكارآمد، نظام مالي غيرشفاف و دستگاه هاي نظارتي ضعيف هستند استعداد بيشتري براي گسترش اقدامات پولشويي دارند. بنابراين كشورهاي در حال توسعه بيشتر از كشورهاي پيشرفته برخوردار از نظام اداري و نظارتي قوي، مستعد اين پديده هستند آنچه مسلم است اينكه مهمترين خطر پولشويي، تهديد اقتصاد ملي و غيراجرايي شدن سياستهاي اقتصادي و اجتماعي است. كاهش بودجه دولت از جنبه درآمدهاي مالياتي، نوسان جريان سرمايه، نرخ ارز و نرخ بهره و ... سبب مي شود كه سياستهاي اقتصادي كارآمدي خود را از دست بدهد و بازار رقابت بيش از پيش خارج شده و فعالان اقتصادي و كارآفرينان توان رقابت و سرمايه گذاريهاي مولد را از دست بدهند و با اين روند بازده اقتصادي در هر مرحله كمتر از قبل گردد. گسترش فساد اداري و رشوه خواري و اختلاس، كاهش اشتغال مولد، اختلال در روند سرمايه گذاري، بي ثباتي و ناپايداري اقتصادي، رشد تورم و افزايش فاصله طبقاتي و... از پيامدهاي زيانبار پديده مذموم پولشويي است كه از جنبه هاي اقتصادي و اجتماعي بروز تنشهاي گسترده اي در جامعه را سبب مي شود. از آنجا كه پول خاصيت ذخيره سازي دارد و مي توان منابع مالي را پس انداز و مصرف را به تأخير انداخت، منابع پس انداز شده از طريق واسطه هاي مالي مانند بانكها و موسسات اعتباري براي سرمايه گذاري جديد در اختيار متقاضيان سرمايه (سرمايه گذاران) قرار مي گيرد. اگر بخشي از پول در اختيار افراد ناصالح قرار گيرد و سپس بتواند وارد شبكه بانكي گردد، قادر خواهد بود كه ظاهري قانوني پيدا كند.
بنابراين در جوامعي كه براي نظام بانكي منشأ پول مورد سؤال نيست، منابع حاصل از فعاليتهاي غيرقانوني به سهولت مي تواند وارد شبكه بانكي شده و تطهير گرديده و از آن خارج گردد.
تطهير پول داراي مراحلي است شامل ايجاد پول غيرقانوني، سندسازي، اختلاط مالي و تشديد و استقرار دوباره پولشويي كه مهمترين اين مراحل، مرحله اختلاط مالي مي باشد. تقريباً در تمامي كشورهاي مستعد براي پولشويي اين مراحل وجود دارد در كشورهاي با نظام اطلاعاتي ضعيف و دستگاه هاي نظارتي ناكارآ، بنگاه هاي اقتصادي غيرقانوني با استفاده از روشهاي غيرمجاز و ارتباط با مسئولان ذينفوذ، به خدمات ويژه اي دسترسي پيدا مي كنند و با استفاده از روشهاي برنامه ريزي شده براي فرار مالياتي، پول كثيف را در عرصه اقتصادي تطهير نموده و به جريان مي اندازند.
در همين حال نظام يارانه اي براي برخي كالاها در كشورهاي روبه رشد سبب مي شود كه رانت خواران با استفاده از تفاوت قيمت مصوب و بازار آزاد، از پولهاي غيرقانوني بيشتر استفاده نمايند.
با توجه به آمارهاي جهاني سالانه 500 ميليارد تا 5/1تريليون دلار درآمد ناشي از خريد و فروش موادمخدر و ساير جرايم سازماندهي شده به روشهاي مختلف به دارايي هاي قانوني تبديل مي شود. همچنين براساس وجوه پولي بين المللي، پولشويي چيزي حدود 2 تا 5 درصد محصول ناخالص داخلي كشورهاست.
براساس آمار سال 1996 اين درصد نشان مي دهد كه پولشويي ميزاني بين 590 ميليارد تا 5/1 تريليون دلار است، يعني كمترين مقدار پولشويي رقمي معادل كل توليد اقتصادي كشوري مانند اسپانياست.
آمار انتشاريافته از سوي سازمان همكاري اقتصادي و توسعه نشان مي دهد كه در دانمارك مبارزه با پولشويي رتبه اول را در جهان داراست و در مقابل اتريش و سوئيس بيشترين زمينه ها براي پولشويي بوده و بعنوان بهشت، پولشويي در جهان مطرح هستند در اتحاديه اروپا قانون مبارزه با پولشويي در سال 1991 تصويب شد و براساس اين قانون، احراز هويت مشتريان در دادوستدهاي بيش از 15 هزار يورو، نگهداري اسناد تا 5 سال و گزارش موارد مشكوك ضروري اعلام شده است.
در آمريكا نيز قوانين تدوين شده بر ضد پولشويي 176 فعاليت را به عنوان فعاليتهاي غيرقانوني مطرح و هر نوع موجودي و يا پولي كه با عناوين مذكور وارد ايالات متحده و يا از آن خارج شود جرم محسوب و توقيف خواهد شد. توجه به پولشويي بخصوص بعد از عمليات 11 سپتامبر 2001 بيش از پيش مورد توجه قرار گرفت.
كشورما براي دستيابي مؤثر به يك نظام اقتصادي سالم به قوانين و مقررات بازدارنده عليه مفاسد اقتصادي نيازمند است در اين راه مجلس هفتم وظيفه خطيري را برعهده خواهد داشت زيرا براي حل مسايل و مشكلات اقتصادي و معيشتي مردم بايد بدنبال علل بود نه معلول.
اگر مجلس هفتم به همراه بانك مركزي و وزارت اقتصاد و سيستمهاي نظارتي مانند ديوان محاسبات و بازرسي همت گمارد و پيرو قانون تصويب شده در مجلس ششم تمام توان خويش را در جهت ارائه راهكارهاي اجرايي آن بكار بندد و از سازمانهاي نظارتي خود (كميسيونهاي تخصصي مجلس و ديوان محاسبات و...) با تمام قوا استفاده نمايد مي تواند در جهت بهبود اقتصادي مردم و كنترل تورم و سرمايه گذاري مولد كشور نقش بسزايي ايفا نمايد. كشورهايي كه بازار گسترده غيررسمي، نظام اداري ناكارآمد، نظام مالي غيرشفاف و كمبود منابع مالي دارند، مستعدترين كشورها براي عمليات پولشويي هستند كه در اين ميان كشور ما بحمدالله و بزعم بسياري از مسئولين از لحاظ منابع مالي و انساني كمبودي ندارد ولي توجه به ساير موارد ضرورت دارد.
آمارهاي غيررسمي حكايت از آن دارد كه سالانه نزديك به 6 ميليارد دلار كالاي قاچاق از مبادي ورودي غيرگمركي و غيررسمي وارد كشور مي شود. در بحث موادمخدر در برخي سالها درآمد اين كالا از درآمد نفت كشور بيشتر بوده است. 2 تن موادمخدر روزانه در كشور مصرف مي شود و رقم فروش آن به 400 هزارميليارد ريال مي رسد. براساس آمارهاي سازمان ملل بزرگترين توليدكننده ترياك و هروئين جهان افغانستان مي باشد كه دو سوم توليدات را شامل مي شود كه 80 درصد ترياك و 90 درصد مرفين اجباراً از مرز ايران مي گذرد و تلفات و صدمات جاني و مالي فراواني براي كشور به بار آورده است.
قاچاق سيگار سالانه 800 ميليون دلار درآمد دارد. درآمد حاصل از قاچاق چاي در كشور 200 ميليارد تومان مي باشد. بنابراين با تمامي اين قضايا چگونه مدل سازيهايي كه براساس بودجه و درآمد شكل مي گيرد مي تواند جوابگوي نيازهاي واقعي باشد.
هنگامي كه در بودجه عمومي درآمدهاي حاشيه اي و درآمدهاي ناشي از قاچاق مبالغ بسيار بالايي است چگونه مي توان سياستهاي مالي و پولي را در اقتصاد بكار برد.

دولتها بايد براي مبارزه با پول شويي، يكسري از قوانين و مقرراتي را كه به پول شويي مجال مي دهند، تغيير دهند و همچنين با پيگيري يكسري از سياستها به مبارزه با پولشويي بپردازند. براي تدوين سياستهاي ضد پول شويي، تهيه گزارشات آماري دقيق مورد احتياج مي باشد. سپس بايد به تدوين و تصويب قانون ضد پول شويي پرداخته شود. در بسياري از كشورها، با استفاده از تكنيكهاي فني IMF قوانيني را كه بانكهاي مركزي، بانكهاي تجاري و ارزي توسط آنها اداره مي شود، فرمول بندي كرده اند. براي اين منظور بايد قوانيني براي بانكداري تصويب گردد كه كليه بانكها و شعب خارج آنها را از پول شويي دور سازد.

سياست ديگر، كنترل و نظارت بر ارزهاي خارجي مي باشد. بدين صورت كه دولتها بايد با ارائه تمهيداتي در راس بازارهاي مالي قرار گرفته و بر نقل و انتقالات ارزهاي خارجي نظارت داشته باشند. اعمال نظارت بر موسسات مالي و بانكها نيز سياست ديگر مبارزه با پول شويي مي باشد. براي اين منظور، FATF و كميته بال براي جلوگيري از استفاده غير قانوني اعضاي سيستم بانكي اعلاميه اي صادر نموده اند. اين اعلاميه، همكاري مجريان قانون را در راستاي شناسايي مشتريان بانكها و نظارت بر رفتارهايشان را با نگهداري و ثبت اطلاعات مربوطه و گزارش رفتارهاي غير قانوني آنها مورد توجه قرار داده است . زيرا پول شويي در سطح وسيع منجر به آلوده شدن مديران سيستم بانكي و در نتيجه كل سيستم مالي خواهد شد.

يكي ديگر از سياستهاي كلان دولت، وصول ماليات مي باشد. بدين ترتيب كه اصلاح ساختار مالياتي كشور، سبب جلوگيري از فرار مالياتي و در نتيجه جلوگيري از ايجاد پول هاي كثيف و پولشويي خواهد شد.

سازمان بين المللي مبارزه با پول شويي  (FATF)

FATF يك سازمان بين المللي مبارزه با پول شويي مي باشد. در اين راستا، سازمان FATF مبارزه با فعاليتهاي غير قانوني كه دامنه وسيع فعاليتهاي اقتصادي را نيز در بر مي گيرد، آغاز نموده است. در حال حاضر FATF شامل 31 عضو (29 كشور و2 سازمان بين المللي) مي باشد.

اعضاي FATF شامل كشورهاي آرژانتين، استراليا، اتريش، بلژيك، برزيل، كانادا، دانمارك، فنلاند، فرانسه، آلمان، يونان، هنگ كنگ، سوئيس، ايسلند، ايرلند، ايتاليا، ژاپن، لوكزامبورگ، مكزيك، هلند، سوئد، نروژ، پرتغال، سنگاپور، اسپانيا، نيوزلند، تركيه، انگلستان و آمريكا و دو سازمان بين المللي اتحاديه اروپا و شوراي همكاري خليج فارس مي باشد كه عمدتا مهمترين مراكز مالي جهان محسوب مي شوند. سازمان FATF داراي يك دستورالعمل 40 ماده اي مي باشد كه كليه جنبه هاي مبارزه با پول شويي را در برگرفته و اعضاي آن ملزم به انجام آنها مي باشند.

مثالهايي از عمليات ضدپول شويي در دنيا

دولتها براساس روشهاي متفاوت پول شويي در كشورشان، راههاي متفاوتي را نيز براي عمليات ضد پول شويي انجام مي دهند. يكي از اصلي ترين روشها، با نام كردن حسابهاي بي نام در زمان افتتاح و يا بستن اينگونه حسابها مي باشد. اين نوع روش ضد پول شويي به خصوص در كشور استراليا قابل ذكر است. يك مثال عملي ديگر براي وضع قوانين ضد پولشويي مي توان به عمليات قوانين محرمانه بانك  BSA، (The Bank Secrecy Act) در آمريكا اشاره نمود. بر طبق اين قانون به وزير خزانه داري آمريكا اجازه داده شده است كه براي نظارت هر چه بيشتر موسسات مالي و بانكها، به سندهاي شناسايي افراد و پرونده ها و گزارشات محرمانه موسسات مالي و بانكها دسترسي داشته باشد تا افرادي كه حسابهاي بي نام گشوده اند شناسايي شوند. (BSA) كه در آمريكا درسال 1970 درواكنش به سوء استفاده نهادهاي مالي، براي مبارزه با عمليات غير قانوني ايجاد شده است، از ابزارهايي مانند ثبت و بازبيني گزارشات، به خصوص در مواردي كه مربوط به فعاليتهاي مشكوك و مبادلات پول نقد و ابزارهاي پولي بي نام شبيه چكهاي مسافري بي نام و گزارشات و صورت حسابهاي بانكهاي خارجي مي باشد، استفاده مي نمايد. به عنوان نمونه گزارش مبادلات پول در جريان CTR، (Currency Transaction Report) بدينصورت است كه موسسات مالي بايد پرونده اي از CTR براي مبادلات تجاري بيش از 10000 دلار داشته باشند و كليه مبادلات بيش از 10000 دلار در آن ثبت شود. به مورد ديگر مي توان به گزارش مبادلات بين المللي پول جاري و ابزارهاي پولي CMIR (Report of International Transportation of Currency and Monetary Insurance)، اشاره نمود. (BSA) افراد را ملزم مي نمايد كه بايد هنگام خروج از مرز آمريكا و انتقال پول در جريان و يا ديگر ابزارهاي پولي بيشتر از 10000 دلار، آن را اظهار نمايند.

درميان كشورهاي خاور ميانه كه سازمان ملل، آنها را در ارتباط با پول شويي نگران كننده تشخيص داده، مي توان به كشورهاي لبنان، امارات متحده عربي و كما بيش مصر و بحرين اشاره نمود. البته اعلام شده است كه اردن، كويت، عمان، قطر، عربستان سعودي و سوريه نيز بايد تحت نظارت و كنترل قرار گيرند. در اين كشورها نيز تلاش هايي براي ضد پول شويي در جريان است.

كشور لبنان كه داراي يكي از ليبرالترين و پيشرفته ترين نظامهاي مالي در خاور ميانه مي باشد و از همكاري با  FATF  نيز خودداري كرده است، در سال    2001 ، قانوني را مبني بر جرم شناخته شدن عمليات پول شويي در اين كشور به تصويب رساند. علاوه بر اين بانك مركزي لبنان نيز با صدور بخشنامه اي، نظارت بر عمليات پول شويي و ارايه گزارش از تمامي عمليات بانكي مشكوك را در دستور كار خود قرار داده است. امارات نيز در يكم دسامبر سال 2000، طي بخشنامه اي تمامي نهادهاي مالي را ملزم نمود كه هرگونه معاملات مشكوك را به واحد موارد مشكوك و ضد پول شويي بانك مركزي گزارش دهند و يا هر فرد و يا سازماني كه مشاركتشان در پول شويي محرز شود، به مشاركت تلويحي يا غير مستقيم درپول شويي متهم كنند.

جمع بندي و نتيجه گيري:

اكتساب پولهاي كثيف و تطهير آن عملي خلاف و غير قانوني بوده و داراي تبعات منفي بسياري بر اقتصاد كشور مي باشد. به همين دليل مبارزه با پول شويي مورد توجه جامعه جهاني قرار گرفته است و كشورها براي نيل به اين مقصود اقدام به تصويب قوانين و مقررات ويژه اي نموده اند. سازمان بين المللي مبارزه با پول شويي (FATF) كه شامل  29  كشور به همراه اتحاديه اروپا و شوراي همكاري خليج فارس مي باشد، دستورالعملي را جهت مبارزه با پول شويي تصويب و اعضا را به رعايت مفاد آن ملزم نموده است. در ايران نيز پولهاي ناشي از رفتارهاي مجرمانه اي نظير فرار مالياتي، ارتشاء، اختلاس، قاچاق كالا و همچنين خريد و فروش مواد مخدر و موارد ديگري از اين قبيل وجود دارد كه به دليل فقدان الزامات قانوني، به سادگي در قالب فعاليتهاي مالي و سرمايه گذاري تطهير گشته و منشاء اصلي آنها گم مي شود. عدم مبارزه با پولشويي موجب شيوع بيشتر جرايم شده و تمايل به سرمايه گذاري در فعاليتهاي مولد را كاهش داده و موجب تضعيف بنيانهاي اقتصادي كشور مي گردد. به همين دليل ضروري است كه با تصويب قوانين و مقررات لازم و همچنين اتخاذ تدابير مناسب جهت مبارزه با تطهير پولهاي كثيف اقدام شود تا از اين طريق عرصه بر رفتارهاي مجرمانه تنگ شده و كساني كه صاحب پولهاي كثيف مي گردند به سادگي قابل شناسايي باشند.

 




نوشته شده در تاريخ دوشنبه دوم آبان 1390 توسط هواسی ف


مقدمه : مطمئناً ایجاد یک جامعه ایده آل اسلامی یکی از آرزوهای هر مسلمانی است؛ ایجاد جامعه ای که از همه ی ابعاد علمی، فرهنگی، سیاسی، اقتصادی و غیره دقیقاً مطابق با اصول و قواعد اسلامی بوده و در آن عدالت اسلامی بین اقشار مختلف جامعه کاملاً برقرار باشد؛ که یکی از مهمترین ابعاد عدالت گستری بعد اقتصادی آن است که حتی می تواند بسیاری از ابعاد دیگر را تحت پوشش قرار دهد. ایجاد یک اقصاد اسلامی که از آن می توان به عنوان مکتب اقتصاد اسلامی نام برد شباهت هایی با نظام سوسیالیستی دارد ولی یک تفاوت بنیادی با این گونه مکاتب دارد و آن این است که به جای حذف مالکیت، مالکیت ( منظور عمدتاً بنگاه های اقتصادی است ) به شکل متوازن و سهمی بین اقشار مختلف جامعه تقسیم شود و یک نظام سهامی به وجود آید که در این ساختار بانک ها و بورس نقش بسزایی را ایفا می کنند. بنابراین گسترش و اسلامی سازی بانک ها و بازار بورس از اقداماتی است که باید در هر جامعه اسلامی انجام شود تا درآمد های حاصله از نظر شرع مقدس حلال باشد. براي اينكه يك محصول مالي يا بانكي، در زمره محصولات مالي و بانكي اسلامي قرار گيرد، بايستي دو شرط اصلي را محقق سازد: اولاً نبايد متضمن دريافت يا پرداخت ربا باشد و ثانياً نبايد از سرمايه‌هاي جمع آوري شده به واسطه آن در فعاليت هاي حرام مانند خريد و فروش الكل، گوشت خوك و يا قمار بازي استفاده شود. یکی از ابزار هایی که دو شرط فوق به ویژه شرط اول را محقق می سازد و استفاده از آن حتی در کشور های غیر اسلامی رو به افزایش است، اوراق قرضه اسلامی (صکوک) می باشد.             فصل اول:            مفهوم صکوک   1-1) تعریف صکوک  كلمه صك كه جمع آن صكوك (SUKUK) مي‌باشد يك واژه فارسي از چك است و چون در حرف عربي ( چ) وجود ندارد حرف(ص) جايگزين آن شده است و به معناي گواهي مالي، تأييد و يا مهر و موم شده مي‌باشد. دایره المعارف «قاموس عام لکل فن و مطلب» در مورد واژه صکوک چنین بیان می‌کند: «صک به معنای سند و سفتچه(سفته) است و معرب واژه چک در فارسی است. اعراب این واژه (صکوک) را توسعه دادند و آن را بر کلیه انواع حوالجات و تعهدات بکار بردند. آنها این واژه را بر کتاب به ‌صورت عام و بر سند اقرار به مال به‌صورت خاص اطلاق کردند. در عرف عرب این واژه، حواله، انواع سفته، سند و هرآنچه که تعهد یا اقراری از آن ایفاد شود را شامل می‌شود. واژه‌های صک الوکاله به معنای وکالت نامه و صک الکفاله به معنای کفالت‌نامه نیز در زبان عربی رواج یافته است.» صكوك به طور معمول به عنوان (اوراق قرضه اسلامي) يا همان ابزارهاي مالي اسلامي‌تعريف مي‌شود. صكوك اوراق بهاداري است كه براساس يكي از معاملات مشروع طراحي شده است و نوعي ابزار مالي با پشتوانه ترازنامه و دارايي‌هاي فيزيكي است كه در دهه‌هاي اخير مورد توجه قرار گرفته است.صكوك در هر عقدي تعريف خاصي دارد. صكوك يك نوع دارايي مطمئن و ايمن به حساب مي‌آيد و در زمره اوراق بهادار تضميني و قابل معامله طبقه بندي مي‌شود؛صكوك ابزاري است كه براي تأمين نيازهاي مالي شركت‌ها و موسسات از طريق جذب سرمايه‌هاي سرگردان افراد در بازار، به‌كار گرفته مي‌شود . ابزار مالي صكوك منابع مالي متنوعي را براي توسعه بازار و مديريت نقدينگي بنگاه‌هاي اقتصادي اسلامي‌فراهم مي‌كند و جبران كسري بودجه دولت، اعمال سياست‌هاي مالي و پولي و افزايش نقدينگي از مهمترين تأثيرات اين ابزار مالي در بازار خواهد بود. اوراق بهادار اسلامی یا صکوک گواهی هایی با ارزش اسلامی یکسان هستند که بعد از عملیات پذیره نویسی، نشان می دهند که خریدار مبلغ اسمی آن را به ناشر پرداخت است و دارنده ی آن، مالک یک یا مجموعه ای از دارایی ها و منافع حاصل از آن ها است 1-2) تاریخچه صکوک ایده اولیه انتشار اوراق قرضه اسلامی به دهه 1980 بر می گردد. در آن زمان تلاش‌ها ی زبادی توسط بانک های اسلامی جهت غلبه بر مساله نقدینگی صورت گرفت. در جولای 1983بانک مرکزی مالزی به عنوان پیشگام در این زمینه، از اوراق بهادار دولتی یا اسناد خزانه که بهره پرداخت می‌کردند استفاده نکرد و به جای آن از اوراق بدون ‌بهره به نام گواهی سرمایه‌گذاری دولتی استفاده نمود. این اوراق نرخ بهره از پیش تعیین شده نداشتند، بلکه نرخ بازدهی آن‌ها توسط دولت و به تشخیص آن اعلام می‌شد. نرخ سود از رابطة ثابتی تبعیت نمی کرد و بر ملاحظات کیفی طرح تاکید بیشتر می شد. برای تعیین نرخ بازدهی، معیارهای مختلفی مانند شرایط کلان اقتصادی، نرخ تورم و نرخ بازدهی سایر اوراق بهادار مشابه مورد توجه قرار داشت؛ بدین ترتیب شبه ربوی بودن سود به ظاهر بر طرف     می شد و افراد مسلمان اقدام به خرید این اوراق می نمودند. در دهه 1990 همزمان با گسترش ساختارهای مختلف معاملات مالی توسط بانک‌های اسلامی ایده استفاده از ابزراهای مالی اسلامی نیز تشدید شد. بدنبال آن متخصصان مالی در کنار علمای دینی اقدام به مطالعه راهکارهای مناسب نمودند. ایدة انتشار صکوک اجاره برای نخستین بار توسط منذر کهف در مقالة معروف وی با عنوان استفاده از اوراق اجاره دارایی برای پوشش شکاف بودجه در سال 1997 مطرح شد و پس از بررسی جزییات عملیات انتشار آن آغاز شد. اولين ناشر اوراق صكوك Guthrie Berhad در مالزي بوده كه بزرگترين شركت هلدينگ در حوزه مديريت نخلستان‌ها در دنيا است. پس از استقبال سرمايه‌گذاران در سراسر جهان از اوراق صكوك، سازمان بورس و اوراق بهادار ايران نيز مطالعاتي را به منظور استفاده از اين ابزار مالي آغاز كرد و در نهايت در اواخر سال 1386 مصوبه ابزار مالي اوراق «صكوك اجاره» و ضوابط آن توسط شوراي عالي بورس به تصويب رسيد. بر اساس اين مصوبه تعاريف، اركان و ضوابط انتشار اوراق صكوك اجاره مشخص شده است.                       (نمودار 1-1) نمودار روند رو به رشد انتشار اوراق صکوک   1-3 ) سیستم انتشار اوراق صکوک شركتي كه در نظر دارد اوراق بهادار صكوك منتشر كند. ابتدا يك شخصيت حقوقي ايجاد مي‌كند و بخشي از دارايي‌هاي خود را در آن شخصيت حقوقي قرار مي‌دهد. به اين ترتيب يك بانك سرمايه‌گذاري با انعقاد قراردادي اقدام به انتشار اوراق صكوك در بازار مي‌كند و پول فروش آن را در اختيار شخصيت حقوقي قرار مي‌دهد. اين شخصيت حقوقي با افتتاح حسابي در يك بانك نقش حسابدار و خزانه‌دار را به آن بانك محول مي‌كند كه وظيفه دارد سود سرمايه‌گذاري خريد اوراق صكوك را به حساب خريداران اوراق واريز كند. چنانچه انتشار اوراق صكوك بين‌المللي باشد دارا بودن رتبه اعتبار الزامي است كه اين رتبه‌بندي توسط شركت‌هايي مانند Moody,s، S&P و Fitch انجام مي‌شود. شخصيت حقوقي ايجاد شده كه داراي عمري حداكثر 7 ساله است حتما بايد در منطقه آزاد مالياتش ثبت شود تا در تبادل اوراق هزينه گزافي براي ماليات پرداخت نكند و سود بيشتري نصيب خريداران اوراق شود. شركت حقوقي پس از سررسيد اوراق صكوك منحل مي‌شود و شركت مادر يا همان هلدرها اعلام مي‌كنند افراد به جاي اينكه اصل پول خود را بگيرند مي‌توانند داراي سهام شوند. براي آنكه هلدرها در شخصيت حقوقي تاسيس شده به منظور انتشار اوراق صكوك حرفي براي گفتن داشته باشند، يك سهامدار طلايي محسوب مي‌شوند. نکته قابل توجه این است که عامل پرداخت سود خریداران اوراق را می پردازد. به ساده ترین بیان روش کار بدین صورت است که ابتدا بانی توسط واسط ایجاد یا انتخاب می شود.  در ادامه واسط امین را مشخص نموده و دارایی ارزش گذاری می شود.در مرحله بعد موسسه رتبه بندی اعتباری اوراق صکوکی که قرار است رتبه بند ی شود را رتبه بندی اعتباری می کند. واسط شرکت تامین سرمایه را مشخص می کند. سپس واسط امیدنامه اوراق را تهیه نموده و از طریق شرکت تامین سرمایه اقدام به پذیره نویسی صکوک می نماید. شرکت تامین کننده  سرمایه با توجه به نوع دارایی اقدام به انتشار صکوک می کند.در شکل زیر فرایند انتشار صکوک نشان داده شده است:  شرکت مادر (فروشنده) شخصیت حقوقی          (ثبت در منطقه آزاد مالیاتی) خریدار     بانک سرمایه گذاری                                                                                      نقدی   شرکت رتبه بندی اعتبار (شرکت اعتبار دهنده)  عامل پرداخت (بانک عامل) فروش و انتشار اوراق بهادار صکوک   نقدی                                  نقدی                                     (شکل 1-1) نمای شماتیک سیستم انتشار اوراق صکوک آنچه از شکل فوق پیداست انتشار اوراق صکوک نیازمند پنج عنصر زیر است : ·        بانی : منظور هر شخصیت حقوقی است که به منظور تامین مالی، اقدام به فروش دارایی‌های خود به واسط نموده و مجددا به منظور انتفاع از دارایی­ها اقدام به اجاره آنها از واسط می­نماید. ·        واسط : واسط معمولا یک شرکت سهامی خاص یا با مسئولیت محدود است که به منظور خاص ( انتشار اوراق ) تاسیس می شود. واسط ممکن است از نظر زمانی به صورت محدود یا نامحدود باشد. این شرکت معمولا توسط بانی و به منظور کاهش هزینه های تامین مالی تاسیس می شود. البته در کشورهای پیشرفته که میزان اوراق منتشره زیاد است معمولا چنین شرکت هایی صرفا به عنوان واسط تاسیس می شوند. وظیفه اصلی واسط انتشار اوراق صکوک می باشد. از نظر حقوقی واسط به عنوان حق العمل کار یا وکیل می تواند اقدام به فعالیت نماید. ·        سرمایه گذاران : منظور صاحبان اوراق می­باشد. ·        امین : منظور نهادی است که حافظ منافع سرمایه­گذاران است و وظیفه بررسی وثائق و ضمانت‌های لازم جهت انتشار اوراق را بر عهده داشته و بر کل فرآیند صکوک اجاره نظارت کامل دارد. ·        موسسه اعتبار دهنده : موسسه ای است که اقدام به رتبه‌بندی اعتباری صکوک اجاره        می نماید.   1-4) انواع اوراق صکوک به طور کلی میتوان اوراق صکوک را به دو دسته اوراق صکوک دولتی و اوراق صکوک شرکتی تقسیم کرد ولی در استاندارد شريعت شماره 17 سازمان حسابرسي و بازرسي نهادهاي مالي اسلامي‌انواع مختلف صكوك سرمايه گذاري به اين شرح ارايه شده است : 1-4-1) اوراق اجاره اوراق اجاره اوراق بهاداري است كه دارنده آن مالك بخشي از دارايي است كه براساس قرارداد اجاره واگذار شده است. در بين انواع صكوك، اوراق اجاره يك محصول متمايز به شمار مي‌رود كه جايگاه خوبي در بين سرمايه گذاران مسلمان نسبت به ساير اوراق پيدا نموده است و ناشران نيز صكوك اجاره را روش مناسبي براي تجهيز منابع مي‌دانند. روش كار در اوراق اجاره به اين صورت است كه يك موسسه مالي با انتشار اوراق اجاره منابع مورد نياز را جمع آوري مي‌كند ، سپس با استفاده ازآن منابع، كالاهاي سرمايه‌اي و مصرفي با دوام مورد نياز دولت، بنگاه‌ها، موسسه ها و اشخاص حقيقي و حقوقي را خريداري كرده و به آنان اجاره مي‌دهد، از آنجايي كه كالاهاي ذكر شده با استفاده از منابع صاحبان اوراق خريداري مي‌شود آنان مالك كالاها بوده و به تبع آن مالك اجاره بها نيز خواهند بود.  اوراق بهادار اجاره به طور عمده به دو نوع تقسيم مي‌شوند: الف-  اوراق اجاره عادی در اين اوراق ، موسسه مالي كالاهاي سرمايه‌اي و مصرفي با دوام را متناسب با عمر مفيد آنها براي مدت زمان مشخص به متقاضيان اجاره مي‌دهد و در پايان قرارداد كالاي ذكر شده را تحويل گرفته، در بازار كالاهاي مستهلك به فروش مي‌رساند و قيمت حاصل از فروش را به خريد كالاهاي جديد اختصاص مي‌دهد و يا به حساب صاحبان اوراق منظور مي‌دارد. ویژگی های زیر را می توان برای اوراق اجاره عادی بر شمرد: ·        اوراق اجاره عادي مي‌تواند براي يك كالاي سرمايه‌اي خاص، براي تركيبي از انواع كالاهاي سرمايه‌اي براي يك دوره زماني مشخص و يا به صورت هميشگي (دائمي) طراحي شود. ·        به مقتضاي عقد اجاره، هزينه‌هاي حفظ و نگهداري و ترميم و بازسازي اموال اجاره داده شده به عهده موجر(موسسه مالي) است . ·        اجاره بهاي كالاهاي اجاره داده شده به گونه‌اي تعيين مي‌شود كه افزون بر پوشش هزينه‌هاي حفظ و نگهداري ، بيمه و ما به التفاوت قيمت خريد و قيمت مستهلك اموال و حق الوكاله موسسه مالي، سود خالصي را براي صاحبان اوراق به همراه داشته باشد.     ب - اوراق اجاره به شرط تملیک در اين روش موسسه مالي با استفاده از منابع حاصل از واگذاري اوراق اجاره، كالا يا كالاهاي سرمايه‌اي و مصرفي با دوام را خريداري و به صورت اجاره به شرط تمليك به متقاضيان واگذار مي‌كند. به اين بيان كه مستأجر با پرداخت آخرين اجاره بها، مالك عين مستأجره مي‌شود. ویژگی های خاص این نوع از اوراق را نیز می توان به شرح زیر بیان کرد: ·        اوراق اجاره به شرط تمليك نيز مي‌تواند به سه صورت طراحي شود، اجاره يك كالاي خاص، اجاره تركيبي از كالاها براي يك دوره زماني مشخص و اجاره تركيبي از كالاها به صورت مستمر و دايمي‌. ·        همانند اوراق اجاره عادي در اوراق اجاره به شرط تمليك نيز موسسه مالي مي‌تواند بخشي از هزينه‌هاي حفظ و نگهداري عين مستأجره در طول مدت اجاره را به صورت شرط ضمن عقد به مستأجر منتقل نمايد و بخشي ديگر را از طريق بيمه پوشش دهد. ·        اجاره بهاي كالاهاي اجاره داده شده به روش اجاره به شرط تمليك به صورتي تعيين مي‌شود كه افزون بر پوشش قيمت خريد كالا، هزينه‌هاي حفظ و نگهداري و حق الوكاله موسسه شامل سود خالصي براي صاحبان اوراق باشد نرخ اين سود در بلندمدت نمي‌تواند كمتر از نرخ سود ابزارهاي مالي مشابه باشد. 1-4-2) اوراق مرابحه از آنجا كه اوراق مرابحه انواع مختلف دارد، نمي‌توان تعريف جامعي از اين اوراق ارائه كرد؛ اما در نگاه عام مي‌توان گفت: اوراق مرابحه، اوراق بهاداري هستند كه دارندگان آنها به صورت مشاع مالك دارايي مالي (ديني) هستند كه بر اساس قرارداد مرابحه حاصل شده است. اين اوراق بازدهي ثابت داشته و قابل خريد و فروش در بازار ثانوي مي‌باشند. 1-4-3) اوراق رهنی اكثر تسهيلات اعطايي از طرف بانك‌هاي بدون ربا قابل تبديل به اوراق بهادار هستند لیكن از اين ميان تسهيلات فروش اقساطي و اجاره به شرط تمليك به دلايل زير از اولويت برخوردارند: اين تسهيلات داراي بازدهي ثابت و معين هستند و براي افراد ريسك‌گريز و براي تبديل كردن دارايي‌هاي بانكي به اوراق بهادار شروع مناسبي به حساب مي‌آيند.در اين تسهيلات يا دارايي تا پرداخت آخرين اجاره بها در مالكيت بانك مي‌ماند يا بانك مي‌تواند معادل آن را به عنوان رهن دريافت نمايد، بنابراين، اين تسهيلات از كمترين ريسك برخوردارند. اين تسهيلات داراي زمان‌بندي كاملا معلوم بوده بانك‌ها مي‌توانند متناسب با شرايط بازار، بسته‌هاي مناسب تسهيلات را از جهت سررسيد انتخاب و به بازار عرضه كنند. 1-4-4) اوراق استصناع وزارتخانه‌ها، شهرداري‌ها، شركت‌هاي دولتي و خصوصي كه درصدد احداث يا توسعه پروژه خاصي چون احداث مسكن به صورت انبوه هستند و اعتبار مالي لازم براي انجام آن را به صورت نقد ندارند، مي‌توانند با استفاده از اوراق بهادار استصناع، به احداث پروژه اقدام كنند و قيمت آن را طبق زمان‌بندي معيني از محل بودجه سالانه يا از طريق واگذاري واحدهاي ساخته شده به تدريج بپردازند. قرارداد استصناع به معناي سفارش ساخت است و در اصطلاح فقهي و حقوقي، قراردادي «صنع» است كه به موجب آن يكي از طرفين قرارداد، در مقابل مبلغي معين، ساخت و تحويل كالا يا طرح مشخصي را در زمان معين نسبت به طرف ديگر به عهده مي‌گيرد. 1-4-5) صکوک مشارکت یکی از مهمترین انواع صکوک معرفی شده صکوک مشارکت می باشد. صکوک مشارکت در حقیقت اوراق بهاداری است که دارنده آن به صورت مشاع، مالک بخشی از منافعی است که ناشی از اجرای یک طرح یا پروژه سرمایه گذاری است. مدت قرارداد مشارکت مشخص است و می توان سود اوراق را در ابتدای دوره، انتهای دوره، با سررسیدهای ماهانه، فصلی یا سالانه پرداخت کرد. از آنجا که صکوک مشارکت اوراق بهاداری است که بیانگر مالکیت مشاع فرد است، می‌توان آن را در بازار ثانویه و به قیمتی که توسط عوامل بازار تعیین می‌شود، معامله کرد. این نوع صکوک نیز همانند برخی از ابزارهای مالی در برخی از کشورهای اسلامی به مرحله اجرا رسیده و چند سالی است مورد استفاده قرار می‌گیرد. ایران و سودان از پیشگامان انتشار اینگونه اوراق بوده اند. در ایران، قانون حاکم بر این اوراق قانون اوراق مشارکت مصوب 1376 می باشد. ماده 2 قانون اوراق مشارکت این اوراق را به صورت زیر تعریف نموده است: اوراق مشارکت (صکوک مشارکت) اوراق بهادار با نام یا      بی نامی است که به قیمت اسمی مشخص برای مدت معین منتشر می‏شود و به سرمایه‏ گذارانی که قصد مشارکت در طرح‏های سودآور تولیدی، ساختمانی و خدماتی را دارند واگذار می گردد. دارندگان این اوراق به نسبت قیمت اسمی و مدت زمان مشارکت، در سود حاصل از اجرای طرح مربوط شریک خواهند بود. همچنین استاندارد شماره 18 AAOFIF صکوک مشارکت را بدین صورت تعریف نموده است: صکوک مشارکت، اسناد و گواهی‌های دارای ارزش یکسان هستند که بر اساس عقد مشارکت ایجاد شده اند و در آن یکی از طرفین یا شخص ثالثی مدیریت عملیات را بر عهده می‌گیرد. در اوراق مشارکت، ناشر بخشی از سرمایه مورد نیاز را خود تهیه نموده و بخش دیگر را از طریق انتشار اوراق مشارکت تأمین می‌کند. در واقع دارندگان اوراق مشارکت به صورت مشاع و به تناسب سرمایه آورده شده با ناشر در یک فعالیت اقتصادی وارد شده و در سود حاصل نیز شریک می شوند. دارندگان صکوک به میزان سهم خود از مشارکت، مالک طرح یا دارایی‌های آن می‌شوند. از آنجا که امکان عملی جهت مدیریت پروژه یا طرح توسط دارندگان اوراق وجود ندارد لذا ناشر یا هر شخص دیگری که وی معرفی نماید به عنوان وکیل صاحبان اوراق مشارکت مدیریت طرح را بر عهده خواهد داشت. بنابراین، اوراق مشارکت سندی است گویای مالکیت دارنده آن، نسبت به بخشی از یک دارایی حقیقی که متعلق به دولت، شرکت‏های تعاونی یا خصوصی است و تا سررسید اوراق، هر نوع تغییر قیمت دارایی متوجه صاحب اوراق مشارکت خواهد بود. 1-4-6) اوراق مضاربه اوراق مضاربه اوراق بهاداري است كه براساس عقد مضاربه طراحي مي‌شود. ناشر اوراق مضاربه با واگذاري اوراق، وجوه متقاضيان اوراق را جمع‌آوري كرده به عنوان مضاربه در اختيار باني قرار مي‌دهد، باني در فعاليت اقتصادي سودآور (بازرگاني) به كار مي‌گيرد و در پايان هر معامله يا پايان هر دوره مالي سود حاصله را براساس نسبت‌هايي كه روي اوراق نوشته شده، ميان خود و صاحبان اوراق تقسيم مي‌كند. دارندگان اوراق نقش مالك و باني نقش عامل قرارداد مضاربه را دارند. اوراق مضاربه را مي‌توان با كاربري‌هاي مختلف طراحي كرد. 1-4-7) اوراق جعاله اوراق جعاله، اوراق مالكيت مشاع دارايي (كار، خدمت يا كالايي) است كه براساس قرارداد جعاله تعهد انجام و تحويل شده است. بعد از پايان عمل (موضوع قرارداد جعاله)، صاحبان اوراق، مالك مشاع نتيجه عمل خواهند بود. نتيجه عمل ممكن است خدمت يا دارايي فيزيكي باشد. اوراق جعاله كاربردهاي متنوع دارد. 1-4-8) اوراق مشتقه  مشتقه ها قراردادی بین دو یا چند طرف است که پرداخت های آن بر اساس موقعیت سنجی تعیین می شود در واقع مشتقه ها ابزار هایی برای کاهش یا انتقال ریسک به شمار می آید برخی از مهمترین گونه های مشتقه ها عبارتند از: 1.     قرارداد سلف 2.     قرارداد های آینده 3.     قرارداد های معاوضه 4.     قرارداد های اختیار 5.     و غیره                (نمودار 1-2) ترکیب اوراق صکوک منتشر شده در دنیا در سال های2007 -2000                        1-5) مقایسه اوراق صکوک با اوراق قرضه های معمول طبق دستور العمل بانک مرکزی اوراق مشارکت اوراق بهاداری است که با مجوز بانک مرکزی برای تامین بخشی از منابع مورد نیاز طرح های سود آور تولیدی و خدماتی در چارچوب عقد مشارکت مدنی توسط سازمان جاری منتشر می شودو در هر ورقه مشارکت میزان سهم دارنده آن مشخص شده است؛ بنابراین اوراق صکوک و اوراق قرضه هر دو اوراق بهاداری هستند که منافع آتی را برای دارندگان آن به دنبال دارند با این تفاوت که سود در اوراق صکوک تضمین شده نیست و با انواع مختلفی که دارد وجوه معینی برای سرمایه گذاری معینی به شمار می رود ولی در اوراق مشارکت کل وجوه سرمایه گذاری می شوند و سرمایه گذار نمی داند در کدام پروژه و طرح و با چه میزان سود سهیم خواهد شد.سود در اوراق مشارکت تضمین شده و در زیان سرمایه گذار سهمی ندارد ولی در صکوک چنین نیست. با مقایسه این دو نوع از روش های تامین مالی می توان تفاوت هایشان را بدین ترتیب بیان کرد:
1- تمامی اوراق بهادار اسلامی مبتنی بر دارایی هستند. البته اوراق مشارکت تسهیلات رهنی از این قاعده عمومی مستثنی بوده و به پشتوانه دارایی منتشر می‌شود. این در حالی است که وجود یا عدم وجود دارایی به عنوان پشتوانه اوراق بهادار در مالی متعارف به هیچ وجه موضوعیت نداشته و در برخی موارد ممکن است تنها جهت افزایش جذابیت اوراق، دارایی را به عنوان پشتوانه قرار دهند. در حالی که وجود دارایی به عنوان پشتوانه (و یا مبتنی بر دارایی) در اوراق بهادار اسلامی به عنوان مهم‌ترین عامل شرعیت آن شناخته شده و یکی از ارکان های لاینکف آن به شمار می رود. 2- سود اوراق بهادار اسلامی مبتنی بر نوع آن اوراق می‌باشد. به عنوان مثال سود اوراق مشارکت در طرح‌ها و پروژه‌ها متغیر، سود اوراق اجاره تقریبا ثابت، اوراق مشارکت در تسهیلات رهنی ثابت و اوراق مشارکت وقف متغیر خواهد بود. از این رو نمی‌توان اوراقی طراحی نمود که با مقتضای عقد منافاتی داشته باشد. این موضوع نیز در روش های تامین مالی که امروزه در بازار ها وجود دارد چندان اهمیت ندارد و با توجه به نوع سرمایه، سرمایه گذاران تعیین میشود نه نوع عقد.                                                         3- مواردی چون مالیات، با نام یا بی‌نام بودن اوراق، قابلیت تبدیل اوراق به سهام، خرید و فروش ثانویه اوراق و نوع خریداران اوراق بسته به چگونگی طراحی متفاوت بوده و از این روی تفاوتی با اوراق بهادار درتامین مالی متعارف ندارد (البته با توجه به مقتضای عقد مورد استفاده). تفاوت اوراق قرضه و صکوک را می توان با بخش حقیقی اقتصاد پیوند دارد مثلا انتشار اوراق استنصاع و دریافت مبالغ درسر رسید بدون آثار منفی تورمی است یا آثار منفی بسیار اندکی بر اقتصاد خواهد داشت و این در حالی است که اگر دولت بخواهد طرح سرمایه گذاری عمرانی و زیر بنایی را به صورت نقد و و در طول زمان تامین کند از انجا که تولید این طرح ها پس از چندین سال انتظار وارد عرصه اقتصادی می شود مخارج دولت در این زمینه به افزایش تقاضای کل منجر می شود که این خود به افزایش قیمت ها می انجامد اوراق قرضه کارکردی بر اساس نرخ بهره دارد ولی اوراق استنصاع سند بدهی انتشار دهنده به دارندگان آن است و نرخ بهره بر روی سند درج نمی شود. 1-6 ) نتیجه گیری فصل اول تامین مالی به معنای فراهم آوردن سرمایه برای یک پروژه یا هر نوع موسسه دولتی یا خصوصی است. صکوک نیز ابزاری جدید برای تامین مالی بوده که این ابزار آزمون شده و مناسب برای فرآیند تامین مالی اسلامی است. با توجه به رونق استفاده از این ابزار در سایر کشورهای اسلامی و به ویژه در کشورهای همسایه ایران، انتشار صکوک می‌تواند روشی مناسب برای تامین مالی باشد. با توجه به تحریم‌های مالی و اقتصادی و محدودیت‌های نهادها و شرکت‌های ایرانی برای دسترسی به بازار سرمایه بین‌المللی، ایجاد و توسعه این ابزار باید از اولویت‌های اصلی دولت و نهادهای تصمیم‌گیرنده باشد.برخی از انواع اوراق صکوک که در کمیته تخصصی فقهی بورس مورد بررسی قرار گرفته‌اند، دارای مشکلات فقهی نبوده و استفاده از آنها بنا به شریعت مجاز است.با توجه به آنچه که شرح داده شد، می‌توان گفت برنامه‌ریزی و ایجاد بسترهای استفاده از صکوک به عنوان نوآوری صورت گرفته در زمینه تامین مالی اسلامی(Islamic Finance)، ضروری است.           فصل دوم:             ریسک اوراق صکوک 2-1) تعریف ریسک براساس اين گزارش،فرهنگ وبستر  درحالي ريسك را در معرض خطر قرار گرفتن تعريف كرده كه ريسك در اصطلاح عبارت است از امكان تفاوت بازده از مقدار مورد انتظار. در مورد سرمايه گذاري هم، ريسك يعني احتمال اينكه بازده واقعي (برحسب ريال يا درصد) از بازده مورد انتظار متفاوت شود. تغيير، مهمترين عامل ايجاد ريسك است و از آنجا كه تغيير هميشه وجود دارد و نيز دامنه آن روز به روز گسترش مييابد، پس ريسك نيز همواره وجود دارد و بلكه روز به روز بر اهميت آن نيز افزوده مي شود.البته در برخي مواقع ريسك را به صورت تغيير نامطلوب در بازدهي تحقق يافته تعريف مي كنند. به عبارت ديگر تنها تغييرات رو به پايين بازدهي ريسك تلقي مي شود. ريسك درنظام مالي اسلامي نيز مانند نظام مالي متعارف وجود دارد. درحالت كلي مي توان گفت صكوك به عنوان نماينده ابزارهاي مالي اسلامي، به صورت ذاتي نسبت به ساير ابزارهاي مالي از ريسك بيشتري برخوردار است. دليل اين موضوع آن است كه تقريبا تمامي ابزارهاي مالي اسلامي مبتني بر مالكيت يك دارايي بوده و بنابراين ريسك اين دارايي به سرمايه گذاران منتقل مي شود . علی رغم ابداع و نوآوري هاي موجود در بخش خدمات مالی، ریسک اعتباري  هنوز به عنوان دلیل عمده عدم موفقیت مؤسسات مالی محسوب میگردد. علت آن هم این است که معمولا 80 درصد از ترازنامه یک بانک به نوعی با این ریسک درارتباط است.  ریسک اعتباري به خطري تعبیر شده که بر اساس آن وامگیرنده قادر به پرداخت اصل و فرع بدهی خود طبق شرایط مندرج در قرارداد نیست. به عبارت دیگر مطابق این ریسک، بازپرداختها یا با تأخیر انجام شده و یا اصلاًوصول نمی شوند. این امر موجب ایجاد مشکلاتی در گردش وجوه نقد بانک میشودامروزه چندین نوع ابزار جهت مدیریت ریسک اعتباري در بانکداري اسلامی مورد استفاده قرار میگیرد که وثیقه، ضمانت،ذخیره هاي زیان اعتباري و برخی رویکردهاي پیشگیرانه از جمله رتبه بندي اعتباري دریافت کنندگان تسهیلات، از جمله روش هایی است که به صورت مشترك در بانکداري اسلامی و متداول بکار گرفته میشوند. همچنین برخی بانک هاي اسلامی با قراردادن جریمه تأخیر تأدیه سعی در کاهش تأخیر در پرداختها و نکول دارند. هرچند روش هاي مذکور در کاهش ریسک اعتباري در بانکداري اسلامی تأثیرگذار بوده ولی در حذف یا کاهش ریسک اعتباري تا سطح رضایت بخش، کارایی نداشته اند و ریسک اعتباري همچنان از تهدیدات جدي پیش روي بانکداري اسلامی محسوب میگردد.با توجه به موارد مذکور در رابطه با ریسک اعتباري و همچنین افزایش روز افزون مطالبات معوق بانکهاي کشور، لازم است ابزارها و روش هاي جدیدي جهت مدیریت ریسک اعتباري مورد مطالعه و بررسی قرار گیرد.   2-2)عوامل بروز ریسک اعتباري در صکوک: ريسک مربوط به اوراق صکوک را به طرق مختلفي مي‌توان دسته‌بندي کرد. مهم‌ترين ريسک‌هايي که دارندگان اوراق صکوک با آن مواجه هستند را مي‌توان به صورت زير بيان کرد:ريسک از بين رفتن دارايي‌ها: چنانچه به دارايي مورد اجاره در فرآيند انتشار اوراق صکوک به هر دليل خسارتي وارد آيد، آنگاه از ارزش آن دارايي کاسته شده و در نتيجه دارندگان صکوک متضرر مي‌شوند. البته اين ريسک را مي‌توان از طريق بيمه کردن دارايي‌ها به طور کامل حذف کرد. ريسک نرخ سود: مبلغ اجاره بها معمولا ثابت تعيين مي‌شود و دارندگان اوراق صکوک در هر دوره اجاره بهاي ثابتي را دريافت مي‌کنند؛ بنابراين چنانچه نرخ سود متداول در بازار افزايش يابد آنگاه آنها در مقايسه با نرخ سود بازار، سود کمتري را دريافت مي‌کنند. ريسک کاهش قيمت دارايي: چنانچه ارزش دارايي‌ها در تاريخ سررسيد (پايان مدت اجاره) به هر دليل کاهش يابد، آنگاه دارندگان اوراق صکوک با زيان سرمايه‌اي مواجه مي‌شوند. البته اين ريسک رامي‌توان از طريق اعطاي اختيار فروش        (Put Option) به دارندگان اوراق صکوک حذف کرد زيرا در اين صورت آنها مي‌توانند با اعمال(Exercise) اختيار فروش خود، اوراق صکوک را به قيمت مندرج در برگه اختيار فروش به شرکت با مقصد خاص يا باني بفروشند. ريسك‌‌‌‌هاي مرتبط با اوراق صكوك ريسك مربوط به اوراق صكوك را به طرق مختلفي مي‌توان دسته‌بندي كرد. مهم‌ترين ريسك‌هايي كه دارندگان اوراق صكوك با آن مواجه هستند را مي‌توان به صورت زيربيان كرد:ريسك از بين رفتن دارايي‌ها: چنانچه به دارايي مورد اجاره در فرآيند انتشار اوراق صكوك به هر دليل خسارتي وارد آيد، آنگاه از ارزش آن دارايي كاسته شده و در نتيجه دارندگان صكوك متضرر مي‌شوند. البته اين ريسك را مي‌توان از طريق بيمه كردن دارايي‌ها به طور كامل حذف كرد. ريسك نرخ سود: مبلغ اجاره بها معمولا ثابت تعيين مي‌شود و دارندگان اوراق صكوك در هر دوره اجاره بهاي ثابتي را دريافت مي‌كنند؛ بنابراين چنانچه نرخ سود متداول در بازار افزايش يابد آنگاه آنها در مقايسه با نرخ سود بازار، سود كمتري را دريافت مي‌كنند. ريسك كاهش قيمت دارايي: چنانچه ارزش دارايي‌ها در تاريخ سررسيد (پايان مدت اجاره) به هر دليل كاهش يابد، آنگاه دارندگان اوراق صكوك با زيان سرمايه‌اي مواجه مي‌شوند. البته اين ريسك را مي‌توان از طريق اعطاي اختيار فروش(Put Option) به دارندگان اوراق صكوك حذف كرد زيرا در اين صورت آنها مي‌توانند با اعمال(Exercise) اختيار فروش خود، اوراق صكوك را به قيمت مندرج در برگه های اختيار فروش به شركت با مقصدی خاص يا باني بفروشند.                       مزايا و محدوديت‌‌هاي اوراق صكوك را می توان به شرح زیر بیان کرد.1- صكوك، نقدينگي شركت مالك دارايي (باني) را افزايش مي‌دهد؛2- دارايي‌هايي كه نقدينگي پاييني دارند يا غيرنقد هستند از ترازنامه خارج شده و وجوه نقد جايگزينآنمي‌شود؛3- با اينكه قسمتي از دارايي‌ها از شركت باني (مالك دارايي) جدا مي‌شود، اما با اين حال باز هم باني مي‌تواندازدارايي‌هااستفاده كند                                                  ؛4- از آنجا كه صكوك با پشتوانه دارايي منتشر مي‌شود لذا داراي ريسك كمتري است و هزينه تامين مالي را نيز كاهش مي‌دهد. يك راه ديگر كاهش هزينه تامين مالي استفاده از افزايش اعتبار است؛5- صكوك با فراهم كردن امكان تبديل دارايي‌ها به اوراق بهادار به توسعه بازار سرمايه كمك مي‌كند؛6- چنانچه براي دادوستد اوراق صكوك يك بازار ثانويه فراهم شود، آنگاه قابليت نقد شوندگي اين اوراق هم افزايش مي‌يابد. برخي از محدوديت‌هاي موجود در انتشار اوراق صكوك را مي‌توان به شرح زير بيان كرد:1- فقدان بازارگردان و در نتيجه، كاهش نقدشوندگي بازار ثانويه؛2- فقدان معيارهاي مناسب ارزيابي پرتفوي سرمايه‌‌گذاري متشكل از ابزارهاي مالي اسلامي؛3- عدم كفايت حجم بازار اوليه و در نتيجه كمتر بودن رونق بازار ثانويه در مقايسه با ساير بازارها4- عدم اطلاع كافي بازارها و سرمايه‌‌گذاران غربي از تنوع و ويژگي‌‌هاي ابزارهاي مالي اسلامي؛5- زيرساخت‌هاي لازم براي توسعه بازار صكوك هنئز به شکل مناسب ایجاد نگردیده ؛6- استاندارد كردن دارايي‌هايي كه مي‌تواند در اين فرآيند مورد استفاده قرار بگيرد؛7- استاندارد كردن فرآيند ارزيابي قيمت‌گذاري اين دارايي‌ها یکی دیگر تز مشکلات است ؛8- تسهيل امور مربوط به رتبه‌بندي اوراق باید صورت گیرد تا روند سرمایه گذاری ساده شود ؛9- تسهيل فرآيند ارزيابي و تاييد شرعي ساختار اوراق صكوك صورت گیرد؛10- استاندارد كردن فرآيند انتشار و عرضه اوراق مضاربه: در قراردادهاي سهمی از سود،به ویژه مضاربه و مشارکت مدنی عدم پرداخت به موقع و کامل سهم سود بانک، به وسیله شریک یا مضارب، ریسک اعتباري را بوجود میآورد. این مشکل نیز به علت مسئله عدم تقارن اطلاعات پدید می آید مزارعه و مساقات: قراردادهاي سهمی از محصول شامل قرارداد مزارعه و مساقات است. این قراردادها از لحاظ ریسک در بسیاري از موارد(شبیه قراردادهاي سهمی از سود هستند. جعاله: بانکها میتوانند از عقد جعاله به منظور ایجاد تسهیلات لازم براي گسترش امور تولیدي، بازرگانی و خدماتی استفاده کنند. جعاله عبارت است از متعهد شدن شخص حقیقی یا حقوقی به پرداخت اجرت جعل معین در برابر انجام کار معین و  شخص متعهد را جاعل و انجام دهنده کار را عامل گویندریسک اعتباري عقد جعاله از آنجا ناشی میگردد که اجرت عمل ناشی از قرارداد جعاله به وسیله جاعل به موقع و به طورکامل پرداخت نشود. اجاره به شرط تملیک: عقدي است که در آن شرط میشود مستأجر در پایان مدت اجاره و در صورت عمل به شرایط مندرج در قرارداد، عین مستأجره را مالک شود.  به نظر میرسد با توجه به اینکه قرارداد اجاره به شرط تملیک به پشتوانه دارایی و منفعت آن انجام میشود، به طور نسبی ریسک اعتباري کمی داشته باشد. سلف: بانکها میتوانند به منظور فراهم ساختن تسهیلات لازم جهت تأمین نقدینگی مورد نیاز واحدهاي تولیدي، آن بخش ازتولیدهاي این واحدها را که سهل البیع است بنا به درخواست آنها پیش خرید سلف کنند اینکه در قرارداد سلف باید قیمت کالا در ابتداي قرارداد به وسیله شخصی که پیش خرید میکند پرداخت شود، ریسک اعتباري در این قرارداد به نسبت فراوان است. فروش اقساطی: در این تسهیلات، بانکها بنا به درخواست و تعهد مشتري به خرید اموال مورد درخواست آنان اقدام کرده و سپس اموال خریداري شده را به صورت اقساط به مشتري واگذار میکنند. از آن جا که این عقد، تعهدات نقدي براي مشتري ایجاد میکند که باید به بانک پرداخت گردد و از طرفی یک قرارداد با سود ثابت است، ریسک اعتباري آن بیش ازعقود مشارکتی است.       مشتقات اعتباري: بطور کلی مشتقات ابزارهاي مالی هستند که براي انتقال برخی اشکال ریسکها بین دو یا چند طرف قرارداد مورد استفادهقرار میگیرند. امکان تقسیم بندي مشتقات بر اساس شکل ریسکی که منتقل میشود وجود دارد؛ مثلا ریسک اعتباري مشتقات اعتباري ریسک نرخ ارزمشتقات نرخ ارزریسک قیمت کالا مشتقات کالاریسک قیمت سهام مشتقات سهام. مشتقه اعتباري قراردادي است که بازده آن به ارزش اعتباري یک یا چند شرکت و یا دولت بستگی دارد. هدف استفاده ازمشتقات اعتباري انتقال و مدیریت ریسک اعتباري است در حقیقت رشد مشتقات اعتباري در پاسخ به نیازنهادهاي مالی و علی الخصوص بانکها، براي دستیابی به ابزاري جهت پوشش و متنوع سازي ریسکهاي اعتباري بوده است .نتیجه این تلاشها تغییر ریسک اعتباري از یک ریسک غیر نقد شونده و غیر مناسب براي معامله به ریسک قابل معامله بوده بطور کلی سه فایده اساسی براي مشتقات اعتباري قابل ارائه است: الف: مشتقات اعتباري بازارهاي مالی کامل تري را بوجود میآورند،که نتیجه آن تقسیم کاراتر ریسک و پایین تر بودن هزینه واسطه هاي مالی است. ب: مشتقات اعتباري باعث پراکندگی ریسک اعتباري بین تعداد بیشتري از نهادهاي مالی میشوند، که در نتیجه تأثیرات سیستماتیک نکول بر روي یک نهاد خاص را محدود میسازند. ج: و در نهایت مشتقات اعتباري انعطاف و کارایی مدیریت ریسک براي سرمایه گذاران نهادي و بانک هایی که با اعتبارات سروکار دارند را فراهم می آورند.با توجه به این که تنها سه دهه از ابداع و بکارگیري مشتقات اعتباري در سیستم بانکداري متداول میگذرد، این سؤال مطرحاست که آیا امکان استفاده از مشتقات اعتباري براي کاهش ریسک اعتباري در بانکداري اسلامی وجود دارد؟ 2-3)انواع ريسك هاي صكوك اجاره و روش هاي پوشش آن ريسك هاي صكوك اجاره را مي توان بر اساس نوع بازار به ريسك هاي بازار اوليه، بازار ثانويه و ريسك هاي مرتبط با دارايي تقسيم كرد و مورد بررسي قرار داد. 2-3-1) ریسک بازاراولیه 1-ريسك عدم جمع آوري وجوه نقد به ميزان كافي هنگام انتشار اوراق اجاره، واسط از طريق شركت تامين سرمايه اميدنامه اوراق را به عموم عرضه مي كند و اقدام به پذيره نويسي صكوك اجاره كرده و مالكيت دارايي را به صاحبان اوراق منتقل ، وجوه را دريافت كرده و به وكالت از طرف آنان امور مربوط به دارايي را مديريت مي كند كه فرآيند آن به اين صورت خواهد بود. الف- دارايي قابل تقسيم باشد. دراين حالت مي توان از روش بهترين تلاش يا تعهد پذيره نويسي استفاده کرد.                                                                     .ب- دارايي قابل تقسيم نباشد( مانند هواپيما ) دراين صورت انتشار اوراق فقط از طريق تعهد پذيره نويسي قابل انجام است. فرايند انتشار هم به صورتی است كه واسط درخواست انتشار اوراق از طريق تعهد پذيره نويسي را به شركت تامين سرمايه مي دهد. شركت تامين سرمايه هم مبلغي معادل كل ارزش صكوك را به حساب مشترك امين و واسط واريز مي كند. سپس شركت تامين سرمايه اقدام به انتشار اوراق به قيمت دلخواه مي كند. به عنوان مثال در صورتي كه مصرف كننده تمايل به اجاره 100 دستگاه اتومبيل داشته باشد (دارايي از نوع قابل تقسيم است، يعني مي توان آن را به بخش هاي مختلف تقسيم كرد) بنابراين مي توان جهت انتشار اوراق از روش بهترين تلاش استفاده كرد.دراين حالت درصورتي كه 50 درصد صكوك منتشره به فروش برسد واسط مي تواند50 دستگاه اتومبيل را خريداري كند ولي اگر دارايي به صورت يك كل منسجم باشد (به عنوان مثال يك هواپيما) درصورتي كه50 درصد صكوك به فروش برسد امكان خريد دارايي توسط واسط و اجاره آن به باني وجود ندارد.                         . به همين دليل در مواردي كه دارايي به صورت يك كل منسجم باشد شركت تامين سرمايه بايد لزوما از طريق تعهد پذيره نويسي اوراق را منتشر كند تا بدين وسيله ريسك جمع آوري وجوه نقد به ميزان لازم جهت خريد دارايي  پوشش داده شود. 2 - ريسك سوء استفاده واسط از وجوه دريافتي از آنجا كه واسط با انتشار اوراق اجاره اقدام به جمع آوري وجوه نقد مي كند لذا ممكن است از وجوه نقد دريافتي سوء استفاده كند.جهت پوشش اين ريسك وجوه جمع آوري شده به حسابي كه نزد امين است واريز مي شود. واسط هنگام پرداخت وجه نقد، جهت خريد دارايي، بايد از اين حساب كه با امين مشترك است استفاده كند. بنابراين در هر زمان كه واسط بدنبال برداشت وجه نقد باشد، بايد با اجازه امين اين اقدام را انجام دهد. بدين وسيله ريسك سوء استفاده واسط سرمایه گذاری از پول های دريافتي كاهش مي يابد.             . 3- ريسك عدم فروش دارايي به واسط ممكن است واسط پس از انتشار اوراق و جمع آوري وجوه نقد، جهت خريد دارايي به توليد كننده (يا باني در صكوك نوع دوم) مراجعه كند، ولي توليد كننده دارايي را به واسط نفروشد. دلايل اين كار ممكن است ناشي از افزايش قيمت دارايي در بازار ويامواردي مشابه اين موضوع باشد. جهت پوشش اين ريسك مي توان از روش هاي مختلفي مانند استفاده از قرارداد صلح و يا بيع نسيه استفاده كرد. طبق قرارداد صلح، واسط قبل از انتشار اوراق با فروشنده وارد يك قرارداد صلح مبني بر اينكه واسط ملزم به تهيه پول و فروشنده ملزم به تهيه كالا در زمان مشخص و با قيمت مشخص شده در زمان قرارداد باشد. با انعقاد قرارداد صلح، واسط مالك دارايي مي شود و مي تواند به پشتوانه آن اوراق منتشر كند. بيع نسيه هم به اين ترتيب است كه فروشنده دارايي را به واسط بفروشد و مبلغ آنرا پس از انتشار صكوك از واسط مطالبه كند.جهت فسخ قرارداد بيع نسيه از طرف واسط نيز شرط ضمن عقدي قرار خواهد گرفت تا اگر به هر دليلي وجوه مورد نياز از طريق انتشار صكوك جمع آوري نشد، قرارداد بيع نسيه فسخ شده و دارايي به فروشنده برگشت داده شود. بديهي است هزينه هايي كه ممكن است در اين زمينه صورت گيرد را واسط پرداخت خواهد كرد كه اين مبلغ در ميزان كارمزد دريافتي باني تاثير ميگذارد. البته راه هاي پوشش ديگري نيز مانند استفاده ازضمانتنامه بانكي بدون قيد و شرط و گنجاندن شرط وجه التزام  درقرارداد های صکوک در این مبالغ سرمایه گذاری  وجود دارد.             . 4- ريسك عدم اجاره دارايي توسط باني در مرحله بعد، دارايي كه به وكالت از سرمايه گذاران در اختيار واسط است بايد به باني اجاره داده شود. در اين حالت ممكن است باني از اجاره دارايي به دلايلي (تامين مالي از روش هاي ديگر با نرخ پايين تر، رفع نياز جهت خريد دارايي و...) منصرف شود. در اين حالت جهت پوشش ريسك بايد يكي از دو راه حل استفاده از ضمانتنامه بانكي بدون قيد وشرط و گنجاندن شرط وجه التزام در قرارداد انتخاب كرد. 2-3-1) ریسک بازار ثانویه درادامه اين گزارش به بررسي ريسك هايي كه اوراق اجاره در بازار ثانويه با آن مواجه هستند،اشاره مي شود. البته برخي از اين ريسك ها حتي در صورت عدم وجود بازار ثانويه براي اوراق بازهم براي سرمايه گذاران وجود دارد. به عنوان مثال حتي اگر اوراق اجاره هيچ بورس اوراق بهاداري پذيرفته نشده باشد بازهم با ريسك تورم مواجه است.ريسك هاي بازار ثانويه به دو دسته ريسك هاي مالي وغير مالي تقسيم مي شوند.                                 . 1-ريسك نرخ سود يا اجاره بها ريسك نرخ سود عبارت است از تغييري كه در ارزش اوراق بهادار، بدليل تغيير در نرخ ازده ساير فرصتهاي سرمايه گذاري اتفاق ميافتد. در مورد سهام شركتها كه نوعي اوراق بهادار محسوب مي شوند، نرخ بازده حاصل از سهام، تحت تاثير ساير انواع ريسك هاي مالي و غير مالي تغيير مي كند. توان توليد شركت، تغيير در تقاضا، تغيير در شرايط رقابتي، تغيير در ريسك كشوري و ساختار اقتصادي وتغيير در ريسك سياسي مي تواند سود شركت ها و به تبع آن توان پرداخت سود بيشتر به سهام را تحت تاثير قرار دهد. در مورد اوراق اجاره نكته حائز اهميت آن است كه بر خلاف سود سهام، يا برخي ديگر از انواع اوراق بهادار، سود (نرخ اجاره بها) سرمايه گذاران (موجرها) ثابت است. به عبارت ديگر ميزان اجاره بهاي اوراق در ابتدا در اميدنامه و قراردادهاي مرتبط كاملا مشخص مي شود و تنها حالت انعطاف پذيري كه وجود دارد آن است كه مبلغ اجاره بها با درصد خاصي كه از ابتدا مشخص است رشد كند. از طرف ديگر از آنجا كه نمي توان اجاره بها را معلق به نرخ ديگري مانند نرخ سود علي الحساب اوراق مشاركت دولتي، نرخ سود علي الحساب سپرده هاي بانكي و... وابسته كرد. بنابراين دارندگان اوراق اجاره در هر دوره اجاره بهاي ثابتي را (منهاي هزينه هاي اجاره) دريافت مي كنند. بنابراين يكي از مهمترين وجه تمايز اوراق اجاره با سهام يا اوراق مشاركت آن است كه سود دريافتي سرمايه گذاران از ابتدا به طور دقيق مشخص است. بدليل ثابت بودن اجاره بهاي اوراق اجاره، افزايش نرخ سود علي الحساب اوراق مشاركت يا سود سپرده هاي بانكي سبب مي شود دارندگان اوراق با ريسك سود و هزينه فرصت سرمايه گذاري مي شود و در صورتي كه صكوك اجاره داراي بازار ثانويه باشند كاهش ارزش بازاراي آن را در پي خواهد داشت. به عبارت ديگر افزايش نرخ سود متداول در بازار پول يا سرمايه، سبب مي شود سرمايه گذاران در مقايسه با نرخ سود بازار، سود كمتري را دريافت كنند. بنابراين با كاهش قيمت بازاري آن، سعي در جبران نرخ بازده مورد انتظار خواهند كرد. از اينرو دارندگان صكوك اجاره با ريسك نرخ سود مواجه هستند. البته عكس حالت فوق نيز صادق است يعني زماني كه نرخ سود علي الحساب اوراق مشاركت يا سپرده هاي بانكي كاهش يابد، قيمت بازاري اوراق اجاره افزايش خواهد داشت. 2- ريسك اعتباري به احتمال پرداخت به موقع تعهدات مالي يك ناشر، ريسك اعتباري گفته مي شود. نكول زماني رخ ميدهد كه ناشر نتواند يا نخواهد تعهدات خود را انجام دهد. تأثير اين ريسك با هزينه جايگزيني وجه نقد ناشي از نُكول ناشر سنجيده مي شود. هزينه جايگزيني، هزينه اي است كه فرد در صورت نكول طرف مقابل بايد جهت تامين دارايي خود از بازار بپردازد. ريسك اعتباري بر اساس نوع قرار داد اجاره متفاوت خواهد بود. در صورتي كه قرارداد اجاره از نوع اجاره عادي باشد به احتمال عدم برگشت اصل و اجاره بها ريسك اعتباري گفته مي شود و در صورتي كه اجاره از نوع اجاره به شرط تمليك باشد به احتمال عدم دريافت اجاره بها ريسك اعتباري گفته مي شود.اوراق اجاره همانند ساير انواع اوراق بهادار بايد از رتبه اعتباري برخوردار باشند. اين موضوع سبب خواهد شد سرمايه گذاران هنگام خريد اوراق اجاره، از ريسك هاي اين اوراق اطلاع كافي داشته باشند و عدم تقارن اطلاعاتي كاهش يابد. جهت پوشش ريسك اعتباري ميتوان از تضامين باني و يا ضامن استفاده كرد. بر اين اساس، باني ميتواند سفته، چك يا مبلغي به اندازه اجاره بهاي 3 الي 4 ماه در حسابي نزد امين به صورت مسدود داشته باشد تا در صورتي كه به دلايل كمبود نقدينگي در برخي از ماه ها نتواند اجاره بها را پرداخت كند، امين به صورت قانوني از حساب مذكور اجاره بها را كسر كرده و به سرمايه گذاران پرداخت كند. (اين راهكار جهت پوشش ريسك نقدينگي نيز مناسب است). بايد توجه داشت كه باني با توجه به رتبه اعتباري خود اين كار را انجام خواهد داد چون در صورتي كه رتبه اعتباري وي پايين باشد، بازده مورد انتظار سرمايه گذاران افزايش خواهد يافت و بنابراين ميزان اجاره بها افزايش مييابد. بنابراين باني با چنين اقداماتي، ريسك پرداخت اجاره بها را كاهش داده و در حالت كلي سبب كاهش اجاره بها مي شود. استفاده از ضامن راهكار ديگري جهت پوشش اين ريسك است. ضامن با دريافت مبلغي از واسط يا باني ميتواند ميزان اجاره بهاي دريافتي دارندگان اوراق را تضمين كند.اوراق اجاره بر اساس رتبه اعتباري، وجود ضامن و يا تضمين قيمت گذاري و معامله مي شوند. اگر به دلايلي رتبه ناشر تغيير كند مسلما بر روي قيمت اوراق نيز تاثير ميگذارد چون ريسك اعتباري ناشر تغيير كرده است. بنابراين ريسك ديگري به نام ريسك ناشي از تغيير كيفيت اعتباري ناشر اوراق نيز به عنوان ريسك اعتباري شناخته مي شود. سرمايه گذاران حقيقي و حقوقي كه تمايل به سرمايه گذاري در اوراق اجاره دارند مي توانند جهت كاهش ريسك هاي نكول، نقدشوندگي و... اقدام به ايجاد پرتفوي متنوعي از انواع اوراق بهادار با رتبه هاي اعتباري مختلف كنند. 3- ريسك نقدينگي احتمال ناتواني شركت در ايفاي تعهدات مالي كوتاه مدت، ريسك نقدينگي ناميده مي شود. اين ريسك ناشي از سه عامل عدم توانايي اجراي تعهدات مالي كوتاه مدت، عدم توانايي تامين منابع مالي كوتاه مدت در هنگام نياز و نيز عدم توانايي تامين مالي كوتاه مدت با هزينه هاي مقرون به صرفه است.به عبارت ديگر ريسك نقدينگي دارايي مربوط به توانايي شركت جهت بدست آوردن وجه نقد كافي جهت پرداخت بدهي هاي خود است. در مورد صكوك اجاره ريسك نقدينگي عبارت است از ريسكي كه باني قادر به فروش محصولات يا خدمات خود به قيمت متداول بازار نيست. دلايلي چون عدم وجود تقاضا جهت خريد محصولات را مي توان عامل ايجاد چنين ريسكي دانست . ريسك نقدينگي، يكي از ريسك هاي مهم و قابل توجه براي باني بوده و حتي ممكن است سببورشكستگي آن در شرايط نامناسب اقتصادي شود. موسسات رتبه بندي اعتباري هنگام اعطاي رتبه اعتباري به اين ريسك توجه ويژهاي دارند. مهمترين روش هاي مديريت اين ريسك شامل نگهداري اوراق بهادار با قدرت نقدشوندگي بالا مثل اوراق مشاركت، استفاده از تحليل شكاف نقدينگي بين جريانات نقدي ورودي و خروجي (در اين روش جريانات نقدي ورودي و خروجي در هر دوره پيش بيني شده و براي جريان خالصخروجي يا ورودي برنامهريزي دقيق صورت ميگيرد تا علاوه بر بكارگيري حداقل سرمايه ، از مشكلات ناشي از كمبود نقدينه نيز جلوگيري به عمل آيد)، كسب خطوط اعتباري كوتاه مدت براي مواقع بحراني، توسعه همكاري و ارتباطات با بانك ها و قراردادن مقداري وجه نقد در حسابي مسدودي نزد امين جهت پرداخت اجاره بهای حاصل از سرمایه گذاری در مواقع لزوم توسط امين استفاده كرد.                      . 4- ريسك تورم تورم عبارت است از وضعيتي در اقتصاد كه در آن سطح عمومي قيمت ها به طور بي رويه، يا بي تناسب، معني دار و مداوم و غالبا به صورت غير قابل برگشت افزايش مي يابد. ريسك تغييرات سطح عمومي قيمت ها به عنوان ريسك قدرت خريد نيز شناخته مي شود. هنگامي كه سطح عمومي قيمت ها افزايش مييابد بدين معناست كه با مقدار ثابتي دارايي مالي مقدار كمتري كالا مي توان خريد. به عبارت ديگر تورم به معني كاهش قدرت دارايي هاي مالي به نسبت دارايي هاي حقيقي است. با افزايش تورم دارندگان صكوك اجاره چون اجاره بهاي ثابتي دريافت مي كنند، لذا قدرت خريدشان كاهش يافته و در حقيقت سود دارندگان صكوك كاهش مي يابد.در واقع افزايش تورم بازده واقعي سرمايه گذاران را كاهش مي دهد و ميزان سود يا زيان سرمايه گذاران بستگي به انتظار و پيش بيني آنان از سطح تورم در آينده خواهد داشت. در صورتي كه سطح تورم كاهش يابد ريسك كاهش بازده واقعي سرمايه گذاران كاهش مييابد.            . 5 - ريسك نقدشوندگي در حالي نقدشوندگي يكي از اصلي ترين عوامل موثر در انتخاب اوراق بهادار به حساب مي آيد كه نقدشوندگي يك ورقه بهادار عبارت است از سهولت معامله ورقه بهادار در يك بازار خاص. نقدشوندگي در قالب زمان و هزينه، قابل بررسي و تحليل است. معامله اوراق بهادار ممكن است براي يافتن يكي از طرفين معامله (فروشنده و خريدار) مستلزم صرف وقت زيادي باشد. به طور كلي سه منبع براي ريسك نقدينگي نام برده اند. اول تفاوت بين زمان رسيدن سفارش خريد و سفارش فروش در بازار، دوم وجود قوانين مشخص در مورد معامله اوراق بهادار و سوم وجود تقاضاي بسيار كم براي معامله و مبادله اوراق بهادار. صكوك نيز مانند ساير اوراق بهادار داراي ريسك نقدشوندگي است و ميزان آن به نوع اوراق بستگي دارد. به عنوان مثال صكوك مرابحه و صكوك استصناع منتشر شده در كشورهاي عربي از قدرت نقدشوندگي بسيار اندكي برخوردار هستند زيرا بر اساس نظرات فقه اي اهل سنت، خريد و فروش دين حرام است. از طرف ديگر خريد و فروش اين اوراق را نيز مبتني بر خريد و فروش دين مي دانند و با اين استدلال خريد و فروش ثانويه صكوك استصناع و صكوك مرابحه را حرام اعلام كرده اند. البته بايد توجه داشت كه بر اساس نظرات فقهاي شيعه خريد و فروش ثانويه اوراق استصناع و مرابحه در حالت كلي اشكال شرعي ندارد. با پذيرش صكوك اجاره در بورس اوراق بهادارتهران، در اين حالت ريسك نقدشوندگي صكوك اجاره همانند سهام خواهد بود و بر اساس شرايط بازار (ميزان تقاضا، ميزان عرضه، نرخ تورم، نرخ سود بانكي، تغيير در رتبه اعتباري اوراق و...) تعيين خواهد شد. ريسك نقدشوندگي را با ايجاد ساز و كارهايي مانند تعهد بازخريد اوراق توسط باني، ناشر و يا ضامن به سرمايه گذاران پوشش داد.                                                        . 6- ريسك بازار ريسك بازار به صورت فطري در اوراق بهادار قابل معامله در بازارهاي ثانويه وجود دارد و به هيچ وجه نمي توان با متنوع ساختن پرتفوي آنرا از بين برد. بنابراين اين ريسك براي صكوك اجاره اي كه در بازار ثانويه پذيرفته شده نيز وجود دارد. جهت اندازه گيري آن نيز مي توان از روشهاي مرسوم همانند ارزش در معرض ريسك استفاده كرد. بايد توجه داشت وجود يا عدم وجود ريسك بازار به نوع طراحي اوراق بستگي دارد. از اين حيث مي توان اوراق اجاره را به دو صورت طراحي كرد. حالت اول اين است كه اوراق در هيچ بازار ثانويه اي پذيرفته نشده باشند و بوسيله ناشر يا شخص ثالث ديگري امكان بازخريد آن وجود داشته باشد. اوراق مشاركت منتشر شده توسط بانك مركزي از اين دسته است. در اين حالت ريسك بازار و ريسك نقدشوندگي براي سرمايه گذاران وجود نخواهد داشت. حالت دوم اين است كه اوراق به گونه اي طراحي شوند كه امكان معامله در بازار ثانويه شامل بورس اوراق بهادار يا بازارهاي خارج از بورس داشته باشند. از پيش نيازهاي وجود چنين امكاني با نام بودن اوراق اجاره هستند.                      .7- ريسك سرمايه گذاري مجدد يكي از ريسك هاي مرتبط با سرمايه گذاري، به خصوص در اوراق بهادار با درآمدهاي ميان دورهاي، ريسك سرمايه گذاري مجدد جريان هاي ميان دورهاي است. به عبارت ديگر ريسك سرمايه گذاري مجدد، مربوط به دارايي هاي مالي است كه بيش از يك جريان نقدي دارند. بازدهي اينگونه سرمايه گذاري ها به نحوه سرمايه گذاري مجدد جريان هاي نقدي كه در طول دوره سرمايه گذاري دريافت مي شوند بستگي دارد. اين ريسك در جهت معكوس ريسك نرخ بهره تغيير مي كند. به عبارت ديگر افزايش نرخ بهره سبب كاهش قيمت اوراق با درآمد ثابت شده و اثر نامساعد بر ثروت دارندگان آن اوراق مي گذارد. در حالي كه اثر ريسك سرمايه گذاري مجدد جريان هاي نقدي ميان دورهاي براي سرمايه گذاران مساعد و مطلوب است و دارنده اوراق مي تواند جريان هاي دريافتي ناشي از سود يا اجاره بها را با نرخ بالاتري سرمايه گذاري كرده و ثروت خود را افزايش دهد. در محاسبات مربوط به ارزش فعلي خالص سرمايه گذاريها فرض بر اين است كه نرخ بازدهي مورد انتظار در دوره سرمايه گذاري براي كل جريانات نقدي ميان دورهاي مشخص است و تمام جريانات نقدي ميان دورهاي با همين نرخ مجدداً سرمايه گذاري ميشوند تا بتوان به ارزش فعلي خالص مورد نظر دست يافت. اگر در زمان دريافت درآمدهاي ميان دورهاي و يا حتي سرمايه گذاريهاي ميان دورهاي، نرخ بازدهي مورد انتظار و يا نرخ تنزيل تغيير كند، مي تواند ارزش فعلي خالص و در نتيجه ثروت دارنده را تحت تاثير مثبت يا منفي قرار دهد. براي اوراق بهاداري كه فقط يكبار جريان نقدي خود را ارئه مي كنند مثل صكوك اجاره اي كه همانند اوراق قرضه بدون بهره باشد اين ريسك وجود ندارد ولي براي اوراق بهاداري كه سود يا اجاره بهاي بالايي را پرداخت مي كنند اين ريسك بالاتر است. هر چه بخش بزرگتري از جريانات نقدي مربوط به اصل و فرع سرمايه گذاري در انتهاي دوره سرمايه گذاري دريافت شود اين ريسك كمتر ميشود. به عبارت ديگر در صورتي كه اجاره بها به روش صعودي پرداخت شود اين ريسك كمتر خواهد بود. البته با كم كردن ريسك سرمايه گذاري مجدد ريسك نرخ بهره افزايش مييابد و بايد به تعادل مناسبي بين آنها دست يافت. اين در حالي است كه بايد به اهميت و اثرگذاري هر يك از اين دو نوع ريسك نيز توجه كرد. معمولا اهميت ريسك نرخ بهره براي سرمايه گذار شديدتر از ريسك سرمايه گذاري مجدد بوده و بنابراين بيشتر نگران ريسك نرخ بهره است. جهت كاهش ريسك سرمايه گذاري مجدد ميتوان در صكوك اجاره كه تنها يك سررسيد دارند سرمايه گذاري كرد.                      . 8- ريسك اعمال اختيارات مهندسان مالي جهت طراحي ابزارهاي مناسب، در برخي مواقع اقدام به طراحي اوراقي با ويژگي هاي خاص مي كنند. بر اين اساس برخي از اوراق بهادار اسلامي داراي يك سري از اختيارت براي طرفين (ناشر و سرمايه گذاران) هستند. اوراق اجاره به عنوان نوع خاصي از ابزارهاي اسلامي نيز ميتواند داراي چنين ويژگي هايي باشد. اين اختيارت ممكن است براي ناشر اوراق باشد كه به آن اختيار بازخريد اوراق گفته مي شود. در صورت وجود چنين اختياري براي ناشر، وي مي تواند تا قبل از پايان سررسيد يا در زمانهاي خاص، اوراق را بازخريد كند. وجود اين اختيار سبب كاهش ريسك ناشر و افزايش ريسك سرمايه گذاران خواهد شد. در صورتي كه ناشر اختيار بازخريد اوراق را داشته باشد و نرخ سود در بازار كاهش يابد، ناشر اقدام به بازخريد اوراق اجاره مي كند و در صورت نياز اوراق جديدي را با نرخ كمتر منتشر مي كند. درحقيقت ناشر با بررسي منافع حاصل از كاهش هزينه هاي مالي (به دليل كاهش سود در بازار) و مقايسه آن با صرف قيمتي كه براي بازخريد اوراق قبل از سررسيد متحمل مي شود، تصميم به بازخريد اوراق و تامين مالي مجدد از طريق انتشار اوراق جديد كرده و تعهد ثابت خود را كاهش مي دهد. در مقابل براي دارندگان اوراق اين ريسك وجود دارد كه با كاهش نرخ سود در بازار، ناشر اعلان بازخريد اوراق را كند و بر اين اساس سرمايه گذار نتواند بر روي جريان هاي نقدي ثابت خود براي دوره هاي آتي برنامه ريزي كند. به هر حال بايد توجه داشت كه وجود شرط بازخريد در اوراق سبب افزايش ريسك و به تبع آن بازده مورد انتظار سرمايه گذاران خواهد شد. در طرف مقابل اگر سرمايه گذاران داراي اختيار فروش اوراق باشند مي توانند در طول سررسيد اوراق، در صورت كاهش قيمت اوراق با اعمال اختيار، آنرا به ناشر يا باني بفروشند و بدين ترتيب خود را در مقابل ريسك هاي مختلف (ريسك تورم، ريسك سود و...) پوشش دهند. اين نوع اختيارت در ابتداي قرارداد اجاره و در قالب شرط ضمن عقد ايجاد مي شوند.                         . 9- ريسك نرخ ارز اكثر صكوك منتشر شده در دنيا به صورت بين المللي بوده و بنابراين نوسانات نرخ ارز بر آن تاثير ميگذارد. اين ريسك تنها براي صكوك اجاره نيست و شامل ساير ابزارهاي تامين مالي كه توسط سرمايه گذاران خارجي خريداري مي شود نيز است . همچنين در صورتي كه ناشر خارجي باشد، سرمايه گذاران داخلي با اين ريسك مواجه خواهند بود. ريسك نرخ ارز حاشيه سود سرمايه گذارارن و ناشر را تحت الشعاع قرار ميدهد. جهت پوشش اين ريسك مي توان از اوراق مشتقه مانند قرارداد تاخت نرخ ارز استفاده كرد.اين در حالي است كه انتشار صكوك در ايران براي سرمايه گذاران داخلي چنين ريسكي را در پي نخواهد داشت مگر اينكه اجاره بها به صورت ارزي (دلار، يورو و...)پرداخت شود. از طرف ديگر بدليل پايين بودن نرخ صكوك منتشر شده در دنيا نسبت به ايران ( 7 درصد در مقابل حدود 20 درصد)، براي سرمايه گذار خارجي مقرون به صرفه است كه صكوك منتشر شده به ريال را خريداري كرده و از سياست نرخ ارز شناور مديريت شده استفاده كرده و سود مناسبي را کسب خواهند کرد.                           . 10- ريسك ورشكستگي نهادهاي مالي يكي از ريسك هاي پيش روي دارندگان اوراق اجاره، ريسك ورشكستگي نهادهاي مالي فعال در فرايند انشتار اوراق اجاره است. نهادهاي اصلي شامل واسط و امين است. از آنجا كه ممكن است واسط ، فعاليت هايي غير از انتشار اوراق را نيز بر عهده داشته باشد ، ممكن است اين فعاليت ها بر واسط تاثير منفي گذاشته و آنرا با خطر ورشكستگي مواجه سازد. در صورت ورشكستگي واسط، طلبكاران آن اقدام به مصادره اموال مي كنند ولي از آنجا كه اولا  واسط نقش وكيل دارندگان صكوك را ايفا كرده و ثانيا  سند دارايي در دست امين به وكالت از سرمايه گذاران قرار داد و ثالثا قرارداد اجاره از قبل منعقد شده و مالكان جديد (طلبكاران) بر روي قرارداد منعقد شده از قبل حق تصرف ندارند.بنابراين ريسكي كه از اين ناحيه متوجه مالكان صكوك مي شود چندان در خور توجه نيست. در بررسي ريسك ورشكستگي امين هم بايد به سه نكته توجه داشت. نخست آنكه دارايي قبل از ورشكستگي امين بر اساس قرارداد اجاره به مستاجر (باني) اجاره داده شده است و ورشكستگي احتمالي امين و تعيين مديران جديد براي واسط ريسكي براي قراردادهاي قبلي واسط ايجاد نمي كند. ثانيا هر گونه تغيير در اساسنامه واسط كه ممكن است ناشي از تغيير مديريت واسط باشد بايد به تاييد سازمان بورس و اوراق بهادار برسد زيرا واسط يك نهاد مالي محسوب ميشود و در نهايت اينكه امين بانك يا نهاد مشابهي است كه احتمال ورشكستگي آن بسيار اندك است. بنابر آنچه گفته شد ريسك ورشكستگي امين در مدل عملياتي صكوك اجاره بر ريسك سرمايه گذارانی که اقدام به سرمایه گذاری نموده اند  تاثيري نخواهد گذاشت. 2-3-3) ریسک های غیر مالی                                           .                                                                                            1- ريسك سياسي اين ريسك از تحولاتي ناشي ميشود كه توسط تصميم دولتها به وجود آمده و به اشكال گوناگون سرمايه گذاري را با مشكل روبرو مي كند. هنگامي كه اين تغييرات از ناحيه مراجع حقوقي، قضايي يا ادارات دولتي باشد، صرف نظر از اينكه آيا منافع سياسي يا اقتصادي در پشت صحنه وجود دارد، ريسك بوجود آمده ريسك سياسي ناميده ميشود. تغييرات قوانين از جمله قوانين ماليات و قوانين مربوط به صادرات و واردات منجر به ريسك سياسي خواهند شد.سرمايه گذاران داخلي عمدتا با ريسك سياسي داخلي مواجه اند كه عمدتا ناشي از تغييرات قوانين، موارد لازم الاجرا براي مناطق خاص، قيمت ها اسناد و مدارك مورد نياز است. به عنوان مثال افزايش قيمت فروش تراكم براي ساخت و ساز شهري سبب خواهد شد در صورتي كه دارايي صكوك اجاره ساختمان باشد با افزايش قيمت مواجه شود. علاوه بر حوادث اجتماعي و سياسي از جمله انتخابات، انقلاب، جنگ، شورش ها و اعتصابات مختلف به تناسب، بر ريسك سرمايه گذاري تاثير مي گذارد. 2- ريسك قوانين مقررات ريسك قوانين و مقررات يكي از انواع مهم ريسك سرمايه گذاران است. در حالت كلي ميتوان اين ريسك را به دو دسته داخلي و خارجي تقسيم كرد. ريسك قوانين و مقررات داخلي شامل احتمال تغيير تمامي قوانين و مقررات ورتبط با انتشار اوراق، قوانين مالياتي، قوانين خاص (مانند ممنوعيت تملك زمين توسط اتباع بيگانه) و ريسك قراردادهاي حقوقي منعقد شده بين طرف هاي مختلف است. در اين زمينه دو نكته حائز اهميت است. نكته اول آنكه مسئوليت اجازه انتشار عرضه عمومي اوراق بهادار در بازار اوليه و ثانويه بر عهده سازمان بورس و اوراق بهادار است و در صورتي كه اين نهاد نظارتي رويه ثابتي در زمينه وضع مقررات مربوطه باشد ريسك قوانين و مقررات كاهش مي يابد. نكته دوم آنكه بسياري از ريسك هاي صكوك اجاره را مي توان در قالب عقد قراردادهاي حقوقي معتبر پوشش داد. از اين رو نوع و ميزان اعتبار قرارداد حقوقي منعقد شده بين طرف هاي فعال در فرآيند انتشار صكوك اجاره بسيار مهم و حائز اهيمت است. اين موضوع تحت تاثير قوانين حقوقي هر كشور است. در موارد معدودي قراردادهاي حقوقي منعقد شده، سرمايه گذاران را دچار مشكلاتي كرده است. مهمترين نمونه آن، صكوك اجاره اي است كه در سال 2002 در مالزي منتشر شد. دراين صكوك اجاره بدليل عدم استفاده از قراردادهاي حقوقي معتبر و متناسب با بستر حقوقي كشور مالزي، مشكلات حقوقي متعدد براي سرمايه گذاران و دارندگان صكوك اجاره ايجاد شد. بعد ديگر ريسك قوانين و مقررات خارجي است. هنگامي اين ريسك به وجود مي آيد كه اوراق اجاره در سطوح بين المللي منتشر شود.  2-3-4) ريسكهاي مرتبط با دارايي                                                                        .1- ريسك از بين رفتن كلي يا جزئي دارايي فرض كنيد در يك قرارداد اجاره، موجر بدنبال اجاره دادن منزل خود است.پس از عقد اجاره در صورتي كه منزل بدليل زلزله ويران شود آيا مسئوليتي متوجه مستاجر خواهد شد؟ بر اساس قواعد فقهي، مستاجر يد اماني  داشته و اگر افراط يا تفريط نكرده باشد مقصر نخواهد بود. درموردصكوك اجاره نيز چنين شرايطي حاكم است. به عبارت ديگر در صورتي كه دارايي موضوع قرارداد اجاره به هر دليل از بين برود سرمايه گذاران (دارندگان صكوك و مالكان اصلي دارايي) دچار زيان خواهند شد.جهت پوشش اين ريسك مي توان از پوشش هاي بيمه اي استفاده كرد. بايد توجه داشت كه تمامي دارايي ها با چنين ريسكي مواجه نيستند. به عنوان نمونه در صورتي كه دارايي زمين باشد با ريسك از بين رفتن دارايي مواجه نخواهد بود البته اكثر دارايي ها با چنين ريسكي مواجه هستند.همچنين درست است كه بيمه دارايي هزينه اي بر باني متحمل ميكند ولي اين هزينه، هزينه غير متعارفي نيست به عبارت ديگر تمامي شركت هاي بزرگ موظف به بيمه كردن تمامي دارايي هاي ثابت خود هستند بنابراين بيمه كردن به دليل كاهش ريسك از بين رفتن دارايي، هزينه اضافي بر شركت تحميل نمي كند. البته ريسك ديگري كه بر اساس استفاده از بيمه بوجود مي آيد اين است كه در عمل معمولا بيمه ها تمامي خسارت وارده شده را بيمه نميكنند بلكه درصدي از آن را پوشش ميدهند. بنابراين ريسك عدم پرداخت تمام وجه دارايي به سرمايه گذاران، جزء ريسك هايي اوراق صكوك به حساب ميآيد كه امكان پوشش آن به روش هاي مرسوم که امروزه از آن ها استفاده می شود و روش سنتی است ممكن نيست. 2- ريسك استهلاك تدريجي دارايي همانطور كه گفته شد تقريبا تمامي ابزارهاي مالي اسلامي مبتني بر دارايي هستند. از اين رو همانند اوراق مشتقه كه دارايي پايه دارند و ريسك آن بر ريسك اوراق مشتقه تاثير گذار است اوراق اسلامي نيز از ريسك دارايي پايه برخوردار هستند. تفاوت ابزارهاي مالي اسلامي و اوراق مشتقه در اين است كه دارايي پايه اوراق مشتقه داراي استانداردهاي خاصي بوده كه توسط بورس هاي مربوطه تعيين شده و طرف هاي معامله ملزم به رعايت آنها هستند.درحالي كه اوراق اجاره مبتني بر دارايي خاصي است و استاندارد معيني بر آن حاكم نيست. دارايي پايه اوراق اجاره ممكن است استهلاك پذير مانند ساختمان يا ماشين آلات يا اسهتلاك ناپذير مانند زمين باشد. در صورتي كه دارايي اسهتلاك پذير باشد نرخ و ميزان استهلاك در اميد نامه كه توسط ناشر منتشر مي شود، به صورت دقيق آورده خواهد شد و سرمايه گذاران با اطلاع از ميزان استهلاك اقدام به خريد اوراق مي كنند. در اين حالت دارندگان اوراق با ريسك ارزش اسقاط دارايي هنگام اتمام قرارداد مواجه هستند (در صورتي كه اجاره از نوع اجاره عادي باشد). به عبارت ديگر اگر دارايي در زمان فروش (اتمام سررسيد اوراق)، قيمتي كمتر از ميزان پيش بيني شده در اميدنامه داشته باشد، بازدهي سرمايه گذاران كمتر از بازدهي مورد انتظار خواهد شد. همچنين در صورتي كه ارزش اسقاط بيش از ميزان پيش بيني شده باشد با سود مواجه ميشوند. همانند ساير ريسك ها، ريسك استهلاك دارايي نيز بر قيمت معامله اوراق اثر ميگذارد. در صكوك اجاره عادي سرمايه گذاران مالك اصلي كالا خواهند بود. در اين حالت در صورتي كه ارزش دارايي در تاريخ سررسيد (پايان مدت اجاره) به هر دليل كاهش يابد آنگاه دارندگان اوراق صكوك با زيان سرمايه اي مواجه خواهند شد. اين ريسك را ميتوان از طريق اعطاي اختيار فروش به دارندگان اوراق صكوك حذف كرد. در اين حالت سرمايه گذاران در مواجه با كاهش قيمت دارايي يا كاهش قيمت اوراق، از اختيار فروش استفاده كرده و اوراق را به ناشر با قيمت از پيش تعيين شده بفروش مي رسانند. اعطاي اين اختيار فروش براي باني ريسك كاهش ارزش دارايي و ريسك نقدينگي را در پي خواهد داشت و باني با اعطاي اختيار فروش به سرمايه گذاران در ابتداي قرارداد، خود را با اين ريسك ها مواجه ميكند. (اين اثر ممكن است توسط ساير عو